Skip to main content

Full text of "The Advaitasiddi Vol Iii 1939"

See other formats




कष्ण ० ष 








17121] [4 लष 01148108 
| दम छ.५.1 छा 0४३ | | „ 
1. 8. 34.54.४4 पि ४4, 4. ए... , 


14172077: @००६, ©१2८१4 1,7874/, 279/807.2 

 54^्रऽ्ात ऽष विण. :89 ए 
अद्टैतसिद्धि 

गुरुचन्द्रिकाख्यन्याख्यासमलङ्ता 

तृतीयसम्पुटम्‌ 

र = के 


[2 ^^ 


पद्वक्ष 


णयता 
४०. [1 





क ध षभः 


न , 


21118 5 


 प्रण्तष 8. 4 १६५8420 848 








8{12197.. 


` रषाः 8 एष +380 
| 1939 


(£. 12 ^1. 42८ ६0.01८ 
1124१, हप 2६1.ल्ा. 
९५0. १ि०,.....-; 3 








7. 
+ 0 


¢ 








(+&, ४ कि 6 । । (१ 4 7 । ४ 
ट । + १ ।। अछ 6 68 @ नन ० © = # ® # @ ८ 9 @@ @.@ ॐ # 8.6 ध | 


द्वय 


























द्वितीयः “ख संक्तकः विचाविशारदेत्यादिविरुदाङ्कितानां आस्थान ` 














[र 


॥ विदिमेवेदं समेषां यददरैतसिद्धयाख्यो अन्धो गुरुचन्दिकास्य- = ` 
 व्यास्यया समरु्ृत्य॒मदीश्ूरराजकीयपराच्यकोशागारात्‌ प्रका्यत = 
इति| ठत्र आगमवापोद्धारन्तमागोऽज्ञानवादान्तमागश्च. सम्बुखद्रया- ` 

` त्मना सम्मद वस्सरद्वालूर्व वाचकमहाक्चयावगतिं नीतो । इदानी- | 
व मवशिष्टप्रथमपरिच्छेदान्तमागोऽपि एकक्चम्पुटात्मना सम्मुद्रय प्रकाश्चितो- ` ५ 
वर्षते । अभ्या भुरुचन्दिकाया अद्भैतसिद्धौ परथमपरिच्छेदपरयन्तमेव ` 
उपरुब्वतया तावसयर्थन्तमेव इयं भकािता । अवशिष्टपरिच्छेदानामपि 
कृतेरस्या उपल्ब्पौ तन्मुद्रणे वयं सन्नद्धा एव स्मः ॥ = 
 प्रयमसम्पुयेपोद्धाते आगमवाधोद्धारच्छिषटो भागः द्वितीयः 
 सम्युयासना प्रकाश्चयिष्यत इति र्खितमपि कारविकम्बमसहमनि- | 
ध = रस्मामिवोचकानुदरूल्याथं स एव सम्पुरद्वयास्मना विभज्य प्रकाथितः ॥ | ८ 
 एतत्सम्पुटान्ते वाचकसोकयांय सम्पुरत्रयेऽपि अन्धात्रेभ्य- = 
५ स्सङकहीतानां परमाणवचनानां आकरादिरकारादिक्रमेण निर्दिष्टः ॥ = | 
मन्धस्यास्य द्वितीयतृतीयसम्पुटयोशुदरणे त्रय आदा उपयुक्ताः॥ = ` 


तेषु प्रथमः ‹ क ' संज्ञकः अस्मयाच्यकोश्ागारीय एव } ` 


धमाधिकारिणां कुणिगद्‌-रामशाश्चिणां सकाशादुपरव्यः ॥ 


तर्तीयो ‹ग' सक्ञकः शरङ्गरीवास्तव्यानां विदुषांवि.षस्‌. ` 


रामचन्द्रश्ाक्िणां सकाशादुपरुन्धः ॥ 

आदशपुस्तकदानिनं उपङ्ृतवतामिषासुपकारं स्मरामः ॥ 

मन्थस्यास्य द्वितीयतरतीयसम्पुटयोः प्रकाशने बहूपङृतवतां 

` श्रीमन्महयाराजसेस्छृतमहापाठयालेतवेदान्तभषानोषाध्यायानां आस्था- ` 

नविदुषां पा. नारायणश्ञाक्ञिमहोदयानामलयन्तं कृतज्ञतां प्रदश॑याम 
 ईइति शम्‌ ॥ 

४. 8. 8484 ए५116.4.ए ए 


1८74 पकृ. | 





9 देदात्मैक्याध्यासोपपादनम्‌ | ... 98--106 . ॥ 


19... 9: , अथोपत्तिनिंरूपणम्‌ ` ~ 197--144 ~ | 
13 निषेधमरति-स्या अनिवेचनीयत्वसमथेनम्‌ .... 144--1583  : | 
17 आविद्यकर्जतोत्पत्तिः १ 1. 16418. 


` 19 सत्तज्ैविष्योपपकच्िः _ ~ ` - ~ 184--195 . | 


 विष्याणामलुक्रमणिका 





सख्या  _ ` विषयः १ | पुम्‌ 1 
 अज्ञानवदि अथौपत्युपपत्तिः ~ = ~ 1 6 
„++ तत्पर्तीत्युपपत्तिः 6 8 

,„ अवि-चिन्मा-त्वोपपात्तिः 8 -21. 

, » सवेज्ञाश्चयत्वोपपात्तिः .. 22-- 28 

५  »+ जीवाश्नयत्वोपपत्तिः ~ 9ॐ-- 26 || 
#; = % विषयनिरूपणम्‌ 96 4. 
7 अहमथानात्मत्वोपपादनम्‌ 3. 4-16-1 । 
कतैत्वाध्यासोपपादनम्‌ „~ ~ प9-9 























करः | 


©> © ५ ८ 


| 10 अनिवौच्यत्वलक्षणोपपादनम्‌ 10119. 
11 अविद्याद्यनिवीच्यत्वे प्रव्यक्षाचुमान्रमाणनिरू- 120--126 = ` 


14 शरुखथौपत्युपपत्तिः = ~ = ~ 158--158 | 


18 आमस्य बर्तदधयोपपात्तः ~ = ~ 18184 | 


0 अरन्थान्तरेभ्यः सेग्रहीतानां वाक्यानामनुक्र- 238-195 ` 
` : मणिका. ; 1 



































तृतीयसम्पुटम्‌ 








-------कन. अ प 


111 





जीवस्यानवच्छिननव्ह्मानन्दाप्रकाशान्यथाजुपयतिश्च तत्र 
५ ५ < 


 मानमू्‌। न च जीवस्य ब्रह्मभेदनव तादगप्रकाशोपपात्तेः; जीबन्रह्म- ` 
 भेदस्याग्र निरसिष्यमाणत्वात्‌। न चानवच्छिन्नानन्दस्यापिप्रकाः 





2 ह 5 -सन्याल्यायमिद्ेसिदौ [प्रथम 


 म्रकाश्चमानत्ववद्रुपान्तरेण ब्रह्मणः प्रकाशमानत्वेऽप्यक्ताकोरेणा- ` | 
` विचावश्चादप्रकाशमानत्वोपपत्तरुक्छत्वात्‌ ॥ च 
भ्रमस्य सोपादानत्वान्यथानुपपत्तिरप्यविचायां प्रमाणम्‌। ` 
` न चान्तःकरणयुपादानम्‌; अन्तःकरणस्य ज्ञानजनने प्रमाण- ` 
 व्यापारसपिकषतवेन प्रमाणाविषये छक्तिरप्यादौ ज्ञानाजनक- 


 स्ूपान्तरेण--अविचोपरितरूपेण । उक्ताकारेण--अनवच्छिन्नानन्द- ` 


(9 कप 




















 स्पान्तरेण-- शुद्ध वैतन्यख्पेण । उक्ताकारेण-पूणानन्दख्पेण । ` 


(क १९ 


१. कि 


षयतवातिति भावः । वस्तुत उपहितमाने शुद्धमाननियमेऽपि चरम- ` 
| वृत्तेरव विरोधित्वाखकाशमनिऽपि चन्द्रादिस्वरूप इवात्मन्यविद्या न्‌ _ 
विरुद्धेति ध्येयम्‌ ॥ | 
प्रमाणव्यापारसपेक्षत्वेन-विषयगतप्रमाणव्यापारसपिक्षेन । 
 प्रमाणाविषये--पमाणभ्यापरशयूल्ये । तथाच' शुक्तयादौ चक्ुरादि- ` 
 प्रमाणन्यपारस्य सम्प्रयोगादेःः सच्वेऽपि खूप्यादौ तदसत्तिकालीनात्त- ` 





स्यापि चक्षुरादिव्यापारत्वमिति -- वाच्यम्‌; दोषस्य चक्षुरादिजन्यस्य 


ना तनन पात 


्रमबाधासंभवाच्च । एतेन--दोषाल्नातेः षूप्यादो वचक्षरादिप्रमाण- 
` पतथा-ख. र 2 संयोगादे 
 ऽच्ज्ञाये-क. ख | 





भघ्रमोसत्तः-क. +अथवा-स 


 छूपद्ुद्धस्वख्पेण । शुद्धखूपमिदानीं न भातीति मावः । अथवा-- ` | 


 शुद्धस्योपहितधीविषयलेऽप्युक्तरूपयोराविचकमेदान्न पू्णानन्दस्य तद्धि- ` 


नासूवे तदसत्वात्तज्ज्ञानासंमवः । न च--सम्प्रयोगस्येव दोष- 


 छूप्यचाश्चुषमात्रे वक्तुमशक्यत्वात्‌ , चक्षुरा्जन्यदोषेणापि रूप्यवाक्चुष- ` 
 अमत्वोयत्तः* । + अथ-- मस्तु दोषो व्यापारः, तथापि चक्ुषदिः 
 भ्रमननने मनसश्वक्चरादिप्रमाणव्यापारो न सहकारी ; किंतु दोष इति- ` 
चेन्न; दोषो मनः शुक्तयादिकं वा अमपरिणिमीस्यत्र विनिगमकामावा- ` 
 दतिरिक्ताज्ञानस्य परिणामित्वेन कल्पनौनित्यात्‌ , दोषादीनामनुच्छेदे 








 षरिच्छेदः] ८ अंज्ञन-अधापच्युपपत्तिः = 3 


त्वात्‌, सादित्वेनानादिभ्रमपरम्परादुपादानत्वाच । नच ब्रहम 
 बोपादानम्‌; तस्यएपरिणामितवात्‌ । नच विवतोधिष्टनतवेन 


छ॒क्तयदेरिोपादानत्वम्‌; अविदयामन्तरेणाताचिकान्यथामाव- 


क 


लक्षणस्य विवतेस्यैवासंमवात्‌, शक्तदेरधिष्ठानावच्छेदकतया ` 


छ [1 


व्यापारोयत्या प्श्वात्तद्धमो मनःपरिणामोऽस्ित्यपाम्तम्‌; दोषसमं- 


किक 4, 


(1  वधानेत्तः भ्रमाविरम्बात्‌ , उक्तव्यापारकल्पनें गोरवात्‌ । सादित्वेनेति | 1 
प्रवाहरूपणानादिभ्रमपरम्परायां न मन उपादानम्‌; मनोभ्रमे उपादान 
 मनाचवयं वाच्य्‌ , अन्यथा तत्राप्युपादानपिक्ञायामनवस्था गोरं 


च । तथाच तदेव मनसीवाकाशादवप्य॒पादानम्‌ । दष्टिरष्टिपक्षे तु 


मनस उपादानलेऽपि विचित्रकार्थे विचित्रज्ञानमप्युपादानम्‌; कारण 


न (५ 


 वैचिव्यं बिना कार्ये तदसंभवात्‌ कारणान्तरे वेचिव्यस्याप्यज्ञानखूप- 
| शक्तिविशेषरूपत्वात्‌ शक्तिरूप्यादिभमेष्वपि मनञादिसादीनामवि- 
` निगम्यत्वादनाचज्ञानमेवोपादानमिति भावः । असंभवादिति । अता- 
 च्लिकत्वस्य तत्वपमानिवल्यैत्वभ्यप्यत्वेन रूप्यादौ ग्रहादुक्तनिवल्यै- ` 
| त्वस्य च प्रपचचे सक्षाकल्पने गौरवस्योक्तेन तत््वधीनाइयतया ` 





की अ 


`  ्रल्नुभवादिसिद्धस्यज्ञानस्य नाशद्रिवे तक्कद्पनीयम्‌ । तथाचा- ` 
 ज्ञानस्यानुपादानले तन्नाशोऽपि परपञ्चनारे हेतुः कर्प्यः, उपादानते ` 
| उक्त इत्युपादानखमावद्यकम्‌ । किंच ब्रह्मणो मिध्यामूतोऽन्यथा 
मावो विवतैः। नच ब्रह्मन्यथा मवतीति तद्वतावि्ाया अन्यथा- 


मवने वाच्यम्‌, नच यस्य कारणस्य 
विकते इति रक्षणात्‌ विनाप्यविधयां ब्रह्मणि विवर्तो जायतामिति-- ` 





8 ~ 


विषमसत्ताकं यत्काय तत्तस्य 


विचित्राज्ञा-ग. 2 कारण- विषमसत्ताकयत्कार्यं -च 












१. | `  सम्याख्यायामद्वेतसिद्धौ ५ प्रथमः 


 विवतौधिष्ठानत्वामावात्‌ । न चोपादानपिक्षस्य विवतैस्य 


 ताखिकातिरिक्तोपादानकरपनवद विदयादेराभ्रयसपक्षस्य बह्मा ` 


 तिरिक्तमताच्िकमधिकरणं कस्प्यं स्यादिति-- वाच्यम्‌ ; बह्मण 


` एव विकारित्वेऽनित्यत्वादिग्रसक्तिवत्‌ ब्रह्मण एवाधिष्ठानत्रे 
` बाधकामावेन द्ितीयस्याधिकरणस्याकलनात्‌ । न चास्यस्य 
 सत्यसूपान्तरापत्तिलक्षणपरिणाम्यनपेक्षत्वेन परिणामित्येनापि ` 
 नाविद्याकल्यनमिति-बाच्यम्‌; परिणामस्य परिणामिसत्ता- ` 


 समानसत्ताकत्वनियमेनासत्यत्वस्यैवामावात्‌ । नच--षटादौ ` 


` स्समानस्ताकोपादानकत्वदर्शनेन प्रपञ्चेऽपि तादकोपादान- ` 
कस्यने प्रटादेः स्वाधिकसत्ताकोयादानानपेक्षत्ववत्‌ वियददेरपि ` 





 ज्मानुपादानकत्वं स्यादिति--वाच्यम्‌; “तदभिध्यानादेव तु 





 तष्िङ्गात्स इत्यनेन न्यायेन षटदिरपि द्रि मूदवस्थचैतन्योपादान- 


(क ५. 


 स्वसमानसक्ताकस्य निमित्तस्यापि कट्यनापत्तिरिति निरस्तम्‌; 





निमित्तमात्रे वादइयं करपना, विरेषे षा । नाचः; अधिष्ठान 
“  सूपनिमित्तस्य सवे्ाधिकसत्ताकत्वात्‌ । द्वितीये तत्तरोत्तरभ्मे 
 पूर्वपूवेभरमस्य निमित्तत्यनेष्टापत्तेः। नच-बिगुणात्मकष प्रधा- 
नञ्पादानमिति-- वाच्यम्‌; तस्यासल्यत्वेऽविचानातिरेकात्‌ । ` 


० ~~ १ (4 








|  ददटनुत्तास्त्िनानिचाद्पविकार्तहङृतमव जज्ञ भपच्च जनयतत कृल्प्यत ` 
इति मावः। सत्यरूपान्तरापत्तिलक्षणेति । सव्यसंखष्टा सल्य- ` 
` स्वरूपरत्यथः। नाविद्याकस्पनमिति । व्ह्मण एव परिणामित्व- 


क क 


| संमवादिति ेषः। अभा बात्‌--विराधात्‌ । भदवस्थेति। सन्‌ 






 इत्यादिषिया सद्ल्योपादानकतवं * श्रद्धट ` इत्यादिविधयाऽन्वय- 





स 





निग 








परिच्छेदः] ष  अन्ञान-अथौपच्युपपत्तिः = . 5 


सत्यत्वेऽपि सावयवं निरवयवं वा । आधे अनादित्वभङ्गः 
द्ितीये परिणामित्वायोगो बहयत्‌ । न चाषियापक्षेऽपि समः 


५ पयेनुयोगः; तस्याः काल्पनिकत्ेन पयेनुयोगायोगात्‌ । ` | 
= तस्मादथापत्तिरविद्यायां प्रमाणम्‌ ॥ 
इयद्वेतसिद्धावविदयायामर्थापत्तिः॥ 





व्यतिरेकाभ्यां च मृदोऽप्युपादानलवं न तु मृदवच्छिच्रचित््वेन हेदुलं 
येन गौरवमिति मावः । पयेनुयागः-सावयवत्वादिविकष्पः । 


` काट्पनिकत्वेन युक्तिविरुद्धसव्याप्यमिथ्याखेन ॥ 1 
` यत्त--सत्यत्वपक्षेऽपीश्वरयक्तित्रेन न यक्तिविशुद्रवं दोष 





 इति-- तत्न; हैधरीयत्वेन सर्वत्र तदपते्विचारकोपापत्तेः । मिथ्या- 
भूतस्य तु युक्तिविरुद्धस्य त्वयापि स्वीकारात्‌ । भवियाया मिथ्यत्े 
` स्वीकृते दोषानवकाशः। वस्तुतोऽनवयवस्यापि परिणामित्वमन्याहतम्‌ । 





ब्रह्मणस्तु शुतिविरोधा् तत्‌। नच--मृदादिसावयवविरक्षणपरिणाग्ि- ` 


|  स्वीकरि दृ्टनुसारिकल्पनावश्यकते विकारे कारणं विनेव काय कल्प्य- ` 
।  तामिति-वाच्यम्‌ ; याबत्संभवं दृष्टानु्रिण कल्पनात्‌ । अन्यथा तवा- ` 
।  प्यतीन्दियविकारिकट्पने दृष्टविरोधात्‌ । न चैवमपि सत्यं तदस्तिति- ` 
| वाच्यम्‌; इश्यत्वादिना श्रुत्यादिसिद्धज्ञाननारयत्वादिना च तस्य मिथ्या- ` 
। लवात्‌ । यदपि मदाचवस्थचेतन्यस्य षद्यपादानलवे नोक्तवृननं प्रमाणम्‌; ` 





कामयत बहु स्यामिति सर्वकोय 
। (य आकाशमन्तरो यमयती' व्यादि 








क 


। किंतु तस्य निमित्तत्व हति, तदपि न; . ' तदभिध्यानात्‌ › ‹ सोऽ र 


0 


[क 





विनिगमकामावात्सत्तादास्मयप्रत्ययस्य 








८: । 6 | $ | सष्यास्यायाभद्रैतासद्ध । प्रथम ॑ ॥ | 


अथाज्ञानदाद तत्ध्तात्यपपात्त 


सरा चाविद्या स्षिवे्ा, न त शुद्रचितपकादया । साक्षी ` 
 चाविद्याडृत्तिप्रतिविम्बितचेतन्यम्‌ । तेन निदोषिचि्पकाश्यतेः 
नाज्ञानस्य परमाथिकत्वापत्तिः, मोक्षेऽपि तस्प्रकाश्चापत्तिः) न 


8 0 


च तदानीमवि्याया निव्रत्ततवातप्रकाशाभावः; प्रतीतिमा्- 
 शरारस्य प्रतात्यनुवृ्तों निवृत्ययागादित्यादेदोषानवकाश्चः। ` 


अत एवोच्यते राहुस्स्वा्रतयेतन्यग्रकादयाबिेति । न चैवं 


1, 


स्योक्तसूत्रात्‌ स्फुटभस्ययात्‌ , मृप्सहित्ततय। आत्मनो घटादुपधायकत्ेन = ` 


म्रदवस्थचित्कारणत्वानपहारात्‌ । “ विश्वस्य योनि' मिव्यादिश्रतिः 






` “योनिश्च हि गीयते इत्यादिसूत्रं च स्पष्टसुक्तथे प्रमाणम्‌ । 
 अनेदं बोध्यम्‌--विकारेण उपादानलास्वाकारिणापि ‹ इदं रजतमि 


स्यादिश्नमेषु “नेदं रजत 'मित्यादिनिश्वयामावो हेतुखर्यं वाच्यः ; 
अन्यथा उक्तनिश्यसच्वे दोषात्तदापत्तः । तथाचग्रृहीताप्रामाण्यकाना- ` 
दायतादशनिश्वयतवेनाभावः कारणमिति तदपेक्षया राघवात्‌ ५ 
८ 0 रजत ' मित्याकारकाज्ञानत्वेनोपाद।नत्वमेव युक्तम्‌ । गृहातप्रामाण्यके 
आहार्ये वोक्तानश्वये' सत्यक्ताज्ञानसत््वादतादृशोक्तनिश्चये सति चोक्ता- ` 


` ज्ञानासच्वाष्टुक्तभमोत्पादानुखादो । विस्तरेणानिवैचनीयख्यातिषिबे- 





५ (१ च्‌ ने विवेचित्तमिदमस्माभि ॥ 


तकैरित्यादि--अज्ञाना्थापत्तिरक्चषणम्‌ । 


॥ 1 ः इ्य्रेतसिषद्धव्यख्ययां गुरूवन्दिकायामवियायाम्प्राचः ॥ = ` 





4 ध 


नच कादाचि्काविचयादृततिपतिबिम्बमास्यले । ` 





ात् 


1 चोक्तनिश्वये-ग, 2 नसत्वा-ग 





परिच्छेदः] `  अज्ञान-तल्प्तील्युपपातिः र ८. 


 कदाचिदविद्याया अप्रती्यापत्तिः; इष्टापत्तेः, समाधौ तथा- 


` भ्युपगमात्‌ । न चाविचयाव्र्तरदोषजन्यत्वादच कथमविदयाव्र्तिः १ 


 आक्े्याया एव दोषत्वात्‌ । न च वृत्तेरपि वरत्यन्तरप्रतिविन्बित- ` 
 चिद्धास्यत्वेऽनवस्था । स्वस्या एव स्वमानोपाधित्वात्‌ । ननु- ` 
॥  म्रमणागम्यायामपिद्यार्यां प्रमाणोपन्यासवेयथ्येम्‌ मच 


अविध्ाया एवेति । अमलावच्छिवेऽियायाः परिणामितया हेतुत्वाद- ` 


` वियारूपसाधारणदोषजत्वमक्षतम्‌, असाधारणदोषजलं (तु) शक्ति ` 


 हैतुलखात्‌ । न द्ावचादुखादक्रमसाषारणदषिजस्‌ , येन तदाकारा ` (4 


वृत्तिस्तथा स्यात्‌ । अथवा विषयविधया अवि्यदिः स्वाकाराविाषृत्तौँ ` 


= , 


 हेतुखस्वीकारासस्वकारीनघृत्तिवेनाविायनादिविषयजन्यलवात्‌ घुखादि- ` 
 काटीनवृक्तितवेनापि सुखादिजन्यतस्यः स्वीकारादविचाघखााकाराऽ- = ` 
विचावृ्तिरप्यसाधारणदोषना । व्यवहारकारे च न तदविष्ठानज्ञानमिति ` 
नसा बाध्यते। न चाविावृ्तिमेनोवृततिविषयेऽपि स्यादित्ति-बाच्यम्‌; ` 4 


 प्रातीतिकत्वोपहितविषयकाविचावृत्त प्रातीतिकनिष्ठविषयतया ज्ञानस्य ` 


स्मरणरूपाविचावृतताबुद्धोधकादेश्च देवुतवात्तादशविशेषहेवुदवयामावात्‌ तत्र॒ ` 
तदापर्यसंभवात्‌ । स्वस्या एषेति । अविधादेः समध्यादिकषरे 
मानवारणाय संस्काराय च तत्र इत्तिरावदेयकी । तस्यां संस्कारस्तु ` 
तयेव; स्वस्वविषयक्ंस्करः तस्याहेतुतवादिति, तस्यां सा नवश्यः 


कति मावः । प्रमाणोपनतित्यादि । प्रमाणदृततिविषयीमूतमेवासद्वया- ` 
वृत्तिविशिष्ठज्ञानं साक्षिणा गृह्यते न तु तदविषयीमूतामित्यथः । पक्ष 






 विरेषान्तमौवेनैवानुमितिः, अन्यथा साध्यपक्षयोः संसगोज्ञाने तयान ` 


निर्वर्तत । तथाचासद्वयाृर्ति [राष्ट 










पि) (0१ 





 कत्वादिषूपेण साक्षिमात्रवेचमज्ञारना 





नातो मन ०५ 








0 ख्यरायामद्वेतसिद्धौ प्रवमः ८. 

 प्रमाणेरसद्रयाद्ततिमाचं बोध्यत इति--वाच्यम्‌; अज्ञानम- 

र - ॑ गृह्ता तनस्द्याडत्तचच-त्यसामस्यादत-चन; ब्रमणः | ध . 

 नीतासद्रयाव्त्तिविविष्टाज्ञानं हि साश्धिणा गृह्यते । तथाचा- 

 सद्वथाबृच्छुपनयने प्रमाणानां चरिताथेत्वान्न काप्यनुपपत्तिः ॥| 
ध | इत्यद्वेतसिद्धावचिद्याधतीत्युपपत्तिः ॥ | 


म ज ० 


अथावेदययायाध्िन्मान्राश्रयत्वोपपत्ति 


. अविद्याया आश्रयस्तु चद ब्रह्मव । तदुक्तम्‌ 4. 
 (आश्रयत्वविषयत्वभागिनी निविभागवितिरेवकेवछा। 
पूयैसिद्धतमसो हि पिमो नाभयो मवति नापि गोचरः! ` 
4 इति. 
4 दर्पणस्य युखमात्रसंबन्धेऽपि प्रतिमुखे माङिन्यवत्‌ प्रति- 
विम्ब जीवे संसारः, न षिम्बे ब्रह्मणि; उपाधेः प्रतिषिम्बपक्ष- | 
 परातित्वात्‌ । नु--कथं चेतन्यमज्ञानाश्रयः १ तस्य प्रका्च- 
` इत्याश्यनाह-- तथाचेति । व्यावृत््यपनयने ठ वृ्तिविदिष्टाज्ञान- ` 
प्रमापणे । चरिताथेत्वादज्ञाननिवृत्तिरूपफख्वत्वात्‌ । तथाच 
` विशिष्टाकारज्ञने विशेष्यस्याविशिष्टरूपेण भाननियमस्वीकरिऽप प्रकृते ` 
विशिष्टह्येण प्रमेयता, न त्वविशिष्टख्येण ; तत्र प्रमाधेषयलेऽपयुक्त- ` 
ध ५  फखमावादिति, तत्र प्रमाणं नाज्ञातज्ञापकमिति भावः ॥ | 
| तकैरित्यादि-अविघानुद्धययुपपादनम्‌ । “ ५ 
1 र | इव्यदताप्षद्धन्याख्याया गुरुचास्भकायामविद्याप्रतील्युपपात्तः ॥ 














चेन्न; अज्ञानविरोधि ज्ञानं हिन चैतन्यमात्रम्‌; किंतु बृत्ति 


(1 स्वभास्यतृणतूलादिदाहकत्ववस्सतोऽविद्यातत्कायै भासकस्य ~ ५ । 
तन्यस्य ब्रृत्यवच्छदन तदाहकत्वात्‌। नन्वहमन्ञ रति धामग्राहकण ( 


त्वात्‌ । यथा मङ्निदपणो माद्यं स्वसंसगै च प्रतिबिम्ब एव 
जनयति, न तु चिन्वे; _तथेवाुभवात्‌ , तथाऽविापि जीवं भत्येवा- 
वरकखेन शरुत्यनुमवादििद्धतादावरणप्रयक्तव्यवहारं मनजदिकायै 
जीवे जनयति, न त्वाीश इति भावः | अज्ञानं प्रति साने विरोषिलवं ` 











परिच्छेदः]  अविद्यायाधिन्मात्राश्रयत्वोपपत्तिः 9 1 


[क 


स्वरूपत्वात्‌, तयोश्च तमःप्रकाशवदिरुदधस्वभावतवादिति-- ` 


 म्रतिबिभ्बितम्‌ ; त नाविद्याश्रयः, यचाविद्या्रयः, तच नाज्ञान- 
 विरोधि। न च तहिं शद्धाचेतोऽज्ञानविरोधित्वामवे षरादिव-ः 
दग्रकाश्त्वापात्तः; वृत्यवच्छेदेन तस्या एवाज्ञानविरोधित्वात्‌, 
 स्वतस्तृणतूखादिभासकस्य सौरारोकस्य षछयकान्तवच्छेदेन 


साक्षिणा अहङ्काराभेतत्वेनाज्ञानस्य ग्रहणादयाधः, न च-स्थोल्या- 
भअयदेहैक्याध्यासादहं स्थूल इतिवदज्ञानाश्रयविदेक्याध्यासात्‌ 


`  नाशकलतवम्‌, तच्च न चिन्मात्रे; तथाननुमवात्‌, कतु प्रमाण- ` 


 ब््तिप्रतिबिभ्विताश्रेतीति नोक्तदोष हत्याह--नाज्ञानेति। सतोऽ ` 
विद्यातत्कायभासकस्येति । यद्रूयवच्छिन्स्य यदविचातत्कायनाश्च- ` 
कतव तां ब्रत्ति विनैव ॒तदविचातक्कायभासकस्येत्यथः । व्रत्यवच्छेदेन ` 







(0 


` तदधिष्ठानगोचरवृत््यवच्छेदेन । स्थोख्येति | अहङ्कारावच्छि्नचिती- ` 


दयादिः । चिदैक्याध्यासात्‌ चिव्यहङ्कारस्ैक्येनाध्यातात्‌ । यच. 








4  प्यहङ्करेपादानीभूतं मूखन्ञाने नावच्छिन्नाश्रयताकम्‌ ; अत इदमंशा- 





` वितीबाहङ्ारदिरज्ञानपरिणामल्ादज्ञानावन्छिन्नचिवयेक्याध्यासादुक्तभ 


तिः |  सव्यार्मायौमतसिद्धौ [प्रथमं 


(का क) 


 दग्धत्वायसेरिकाभिसबन्धादयो दहतीतिवदज्ञानादङ्कारयोरेक- ` 1 - 
 चिदेक्याध्यासांद्रा "अहमज्ञ इति धारन्तेति- वाच्यम्‌; ` 
 चितोऽज्ञानाश्रयत्वासिद्धया अन्योन्या्रयादिति --चे्नं; 
 जहङ्ारस्याधिद्याधीनस्मेन तदनाश्रयतया चित एवज्ञाना- 


 श्रयतवे सिद्धे (अहमङ्ञ' इति प्रतीतिरैक्याध्यासनिवन्धनतवे- ` 


 नावाधकत्वात्‌ । नचाव्रिवाश्रयत्वदिवाहङ्कारेऽकष्पितोऽप्तु, = 
 कल्यित एव वा तदाश्रयत्वमस्तु, अविद्यायामनुपपत्तरख्ङ्कारः = 
 त्वादिति- वाच्यम्‌; अहमथस्य ज्ञाननेवव्यत्येन दश्यत्वेना- 


 कल्ितत्वायोगात्‌ , चिन्मा्राभितत्वं बिना तद्वोचरवरम्रसय- = ` 


` निवल्यैत्वापात्रात्‌, स्वकल्यितस्य स्वाभितसेन स्वाभ्रयत्वा- ` 





` योगात्‌। नचाविद्यायामनुपपततिरलङ्कारः ; अलुपपत्तिमात्र नाल- 


+ 





इति मावः । अज्ञानं नोपादानमिति पक्षऽप्याह--दण्धृत्वेत्याद्‌ । 
`  यथाभ्ावयसस्तादाल्येनाध्यासादभिधर्मस्य दशपृतवस्याय्ति'जयोधर्मस्व 
` प्ण्डिलादेर्ो चाध्यास्तः, तथा चिव्यहङ्कारस्य तादस्यिनाध्यासाचिद्ध- ` 
स्यज्ञानाश्रय्परेमास्यदल्नित्यलदिरहङ्करे तद्धर्मस्य कवदेश्च ` 
चिव्यध्यास इति भावः। भान्तेति । न व्वहङ्कारस्य सत्यस्य 
स्यो षर्मोऽज्ञानमिति पररीया प्रमेति शेषः । अविद्याधीनसे- 
 नेति। `जायते प्राणो मनः' “मायां तु प्रतिम्‌" ‹ एवमेवैष | 
माया स्वाध्यतिरिक्तानि परिपूणानि क्षेत्राणि दरोयिवे 'त्यादिश्चतिमि- ` 
स्यादि अकल्यितः--अविद्यानधीनः । उक्तश्तेज्ञाननिवल- ` 


`  ल्वानुपपतेश्वाह--कर्पित एवेति । चिन्मत्रेति-अज्ञानस्येवयादिः । 









स्वाश्रयविषयकन्ञानेकनिव्य- 
लानकल्पितस्य । नारङ्र्‌ ` 


 आपातादिति। जभानापादकाज्ञानस्य 










ए. ५  अवियायाश्चन्मात्राध्रयत्वौपपत्त 1 


रः; किंत सचादिप्रोपकयुंक्तावलुपपत्ति!; अन्यथा वा- 
 दिवचंसोऽनवकाञ्चपत्तः। नसु--'निरनिष्टो निरयः शोकं छि 
 ओीहमेद्येति निलयश्क्त ' इति शरुतिविरोधान्न श॒द्रचितोऽि्ाः 
 श्रयत्वम्‌; न हि मौद्यंन दोषः, नापि बन्धकाज्ञानाश्रयोशक्तःः छि 


नच ताच्िकाविद्यादेरेव निषेधः; तन्मते त॑स्यप्रसक्तः; जाच्जप 
 तदभाषेन जीवब्रह्मणोः सावघत्वनिरवयत्वन्यवस्थाधरुतिपविरध 


 इति- चेन्न; अवद्यस्य चिति कायकारित्वाभाषिन कयेकरत्वा- , (शि 


 कार्थकरत्वाभ्यामेव सावद्यत्वनिरवचत्वन्यवस्थोपपत्ते; उपधेः 


 भ्रतिविम्बपक्षपातित्वात्‌ । न च-चिन्मात्रस्थाव्चाभ्रयत्वे 


म्रमाणाभावः, जीवाभितत्वे च प्रमाणमस्तीति-बाच्यम्‌; मायां 4 
तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महैश्वर मिति श्रुतेरव प्रसाणस्वात्‌ । 


न च ज्ञज्ञावीक्चानीशा' विति जीवाज्ञानप्रतिपादकशरुतिः ` 


न ण्‌ ~ 





इति । अनुपपततिस्वीकारो न कुख्वमः, किंतु परहितुमरक्याऽ- ` 
रुपपत्तिरनिवोच्यतास्यापकेन स्वीक्रियत इति मावः । युक्ती 
अनुमानादितस्सहकासितर्केषु । असुपपत्तिः-प्रतिकरूरुतकेः । = ` 


अन्यथा--परिहारयोभ्यानुपपत्तरपि स्वीकारे । दोषः--अवचम्‌ क 
 चिति-जीवान्यचिति। कायकारित्येति। अहङ्कारतत्कायरागादिकारिविः ` 





` लथः। प्रमाणत्वात्‌--द्धस्याज्ञानवत्त्वे प्रमाणत्वात्‌ । केवरस्या ध 






19 ध | सम्याख्याय्रमद्र॑तसिद्धो ~; थमं 


धि. 


विरोधः; तदाश्रयत्वामवेऽपि तत्कार्ययोगितया अक्ञखव्यष- 


 देशोषपत्तेः । न च~ ब्रह्मणोऽपि जीवाधिताज्ञानविषयत्वेन 


 मायित्योपपत्तिरिति-बाच्यम्‌ ; जीवत्वस्याश्यतावच्छेदकत्वे पर- ` 





 स्पराश्रयप्रसङ्गात्‌ । नु - शुक्तयाचज्ञानवज्जञातुरथाग्रकादश- = ` 


क (० ऋ 


निगडेन वद्ध इतीति मावः । योगितयेति । जषदस्य जीवव्यावृत्त- = ` 
 सरवज्ववरूपेण बोधकल्वाद्ञपदस्यासवे्ञतख्पेणव बोधकत्वमित्यपि = ` 
| बोध्यम्‌ । यद्यप्यज्ञानवक्केवसखभेदाजीवस्याज्ञलाक्तिः सभवति, तथा- 


परेण वाच्यम्‌; ‹अहमक्ञ' इति प्रतीतेः प्रमाणलेनोपन्यासात्‌ › 





तच जीवत्वमज्ञानाधीनमिति परस्पराश्रयः । अज्ञानावच्छि- 
` चिच्वरूपं जीवत्वं तु वाचस्पतिमतेऽज्ञानाश्रयतावच्छेदकं वक्ष्यत 
एव, परंतु तसन्‌ पक्षे आश्रयताया अवच्छिननत्वकस्पने गोरवादन- ` 
वाच्छन्लाश्रयतापक्ष एव युक्तः । यदि तु नाज्ञानाश्रयतायां जीवत्वं ` 
संयोगादौ शाखादिकमिवावच्छेदकम्‌, किंलवाश्रीमूतजेवस्योषाधि- ` 
मात्रम्‌; शुद्धस्याश्रयत्वपक्षे ज्ञावितिः श्र॒तावक्ञपदस्याज्ञानकायविशेषा- ` 
श्रय इव वाचस्यतिपक्ष माथिनमिति श्रुतिपदे मायाविषाधोणे रक्षणा न ` 


श्रयत्वं युक्तम्‌ । अहमथाश्चितमन्ञानमिति परपक्षस्तु सवथा न युक्तः ; 
 अहमथोनुक्तिदशायां तदाश्रितत्वासंमवात्‌ ; शुद्धचिदाचा्चितत्वेऽ- 







 पीशेऽपि तथा संभवासङृते स्रा नाहता । ब्ह्मणोऽपीति । ` 
अज्ञानानाश्रयल्वेऽपीति शेषः। उपपत्तिः ग्यपदशोपपत्तिः । जीवत्व- ` 
 स्येत्यादि । मनोऽवच्छिच्नाचेत्वरूपं जीवत्वमाश्रयतावच्छेदकं ` 





















न 


[कि निप ॥ 


प इत्यालोच्यते ; तथाप्युपहितचेदपेक्षया शुद्धचितो दशधुतवात्त्रेवा- ` 





वश्यं वाच्ये तेनवोक्तरीत्यामजञ इति बुद्धुपपततेः, अज्ञानकायैला" 


* ^) ६ 44 


11 


दरहमर्थोऽज्ञाना्रितः अहमथितं चाज्ञानामिति स्थितावन्योन्याश्रयात्‌ °। 








न्याश्रय इति-वाच्यम्‌; अविद्याया ज्ञातृत्वानपेक्षत्वनान्यो- 
















` . परिच्छेदः] अविद्ायशिन्मात्रा्रयल्लोपपत्िः 18 छ 


 सूपमिदमप्यज्ञानं स्वकार्येण भ्रान्त्यादिना स्वनिवतेकेन तत्व 
ज्ञानादिना स्वसमानयोगक्षेमेण ज्ञानप्रागभावेन चसामानाधिः छि 
 करण्याय ज्ञावात्मानिषठम्‌, न तु चैतन्यरूपन्ञानाश्रेतमिति चेन; ह 
 चतन्यस्यैव ज्ञाठसन ज्ञातुरथाप्रकाशरूपत्वस्य सम्यशज्ञाना- 
 श्रयत्स्य श्रान्त्यादिसामानाधेकरण्यस्य चापपत्तः । न चैव ` नि 
 ज्ञात्रस्वे सत्यविद्याश्रयत्वम्‌, अविचायां ज्ञात्त्वमिल्यन्यो- ® 


 न्याश्रयाभावात्‌। न हि सामानाधिकरण्यमस्तीलयेवावतेव तद्‌- ` 


पेक्षया अनया भवितन्यम्‌ । न च--शरीरेऽपि ज्ञातत्वाभ्यास्- क ® 
भवेन तत्राप्यज्ञानाश्रयत्वापत्तिरिति- वाच्यम्‌; न दहिक्ञात- छि 


 त्वाध्यासोज्ज्ञानाभ्रयतरे प्रयोजकः, येन तन्मात्रेण तदापद्येत, छ 


 चैतन्यस्य--अज्ञानाश्रयशुद्धचिदभिननसाक्षिणः । ज्ञातुरथपकाशोऽ 
` ज्ञानमित्र ज्ञातृसबद्धमज्ञानमिव्यथः, स चाक्षतः; साक्षिणि ज्ञातैः ` 
 ज्ञानवदभेदात्‌, एवं भ्रमादिसामानाधिकरण्यमपीति भावः । क््तुतो ` 
ज्ञातारं परत्यावरकत्वमेव षष्ठयोधिस्यते, न तु ज्ञातृनिषठतम्‌ ; युक्तया ` 










तु प्रसक्तग्रकाशत्वमज्ञानानाभितत्वं च । न चेवमविद्याश्रयस्य 


 ज्ञानस्येद्मशादौ कायजनकत्वानुरोषेन स्वसमानाश्रयज्ञाननिवर््त्रनिय- 


` मानुरोधन चेदमेशावच्छिन्नचि्यहमर्थे चाश्रयतवावर्यकल्वेऽपै ‹मूला- ` 
ज्ञानस्य ुद्धचिव्येव स्वकायजनकत्वात्‌ ; स्वकायमनःपरिणामविज्ेष- 


 नानाभितत्वं चेति । यथपि प्रस 












निवल्यैलनियमेनेवानातिपरसज्गाचच, शुद्धविदाधितत्वमेव युक्तमिति 





 अनावृतचित्संबन्धादहङ्कारस्यापि परसक्तपकारतादाह --अज्ञा- ध 
काशत्वमज्ञानविषयत्र एव 
षयाश्रितत्वा्तद्विषयत्वे तद 







 . प्रयोजकम्‌ , तथाप्यभानपादकाक्ञानः 


14 ` सव्या्यायामदैतसिद्धौ [थ 


क्ञात्त्वभोक्तत्वादेमतये जीवाभिवाज्ञानपक्षपरेश इति-वाच्यम्‌; | 
 अविद्यावाच्छन्नस्य हि ज्ञातृत्वम्‌; अविद्या च नावरेद्यावच्छेदेन; ` 


सामानाधिकरण्यं चावच्छे्ांरौक्यमादाय । यथोपाधिसंबन्धो ` 


 पखमात्र एव, ओपाधिकमारिन्यसंबन्धस्तूषाध्यवच्छितरे, 
 विम्बप्रतिभिम्बथोरेक्यात्‌, तथा सामानाधिकरण्यमपि । 


यथा प्रातिविम्बो न वस्त्वन्तरम्‌, तथा वक्ष्यते । नु-- 


 छक्लज्ञानमपि शुक्त्यधच्छिननचैतन्यगतं वाच्यस्‌ , तथा च (अहं ` 
ज़ानामीच्छामी ' तिवत्‌ * अहे न जानामी ' ति ज्ञावखतवानुमवः ` 
विरोध इति-वेन्न; अज्ञानदैविध्यात्‌ । एकं हि शुक्त्यवच्छिन्न- ` 


चैतन्या्रितं तद्रतापरोक्षभ्रमजनकं तद्विषयापरोकषप्रमानार्यम्‌ | 
अपरं च परोक्षञ्रमजनकं तदिषयग्रमामात्रनाश्यं प्रमात्रतप्रयो- 
लकपाण्यवच्छन्नचतन्ाशितपित्युक्तं प्राद्ध्‌। तत्र भरमातरत्वप्रया- 
।  जकोपाध्यवच्छिननवेतन्यगताज्ञान विषयकोऽयमयुभवः। तेन प्रमा 
 तरनिष्ठत्वविषयतास्य न विशुध्यते अत एव विषयगताज्ञाने 
विद्यमानेऽपि प्रमात्रगताज्ञाननाशेन न ज्ञानामीति व्यवहारा- 
`  मावः। नु--उपाथेः प्रतिबिम्बपक्षपातित्वान्न बह्मणः संसा- 
 रित्वभित्युक्त, तदयुक्तम्‌ ; विम्वप्रातििम्बभावस्थेवासंभवात्‌ । 
` तथाहि--अचाक्षुषस्य चैतन्यस्य गन्धरसादिवत्मतिषिम्बतान- 
 हत्वात्‌, प्रातिकिम्बत्वे जयस्य सादित्वापाताच, वर्यस्य 
सरिजञर इव मरीचिकाजरेष्वग्रति 
्रयत्रे च तस्मयोजकापरेति 

























$ 






ेष्वप्रतिफरनेन चिदसमानसत्ताक- 
। सामानाधिकरण्यं च अज्ञो 


शैक्यं अवियावाच्छयेन शुद्धस्यंक्यम्‌ । 












(कक 


१ 8 1 भ 


छेदः| ` अविद्यायाधिन्मात्राश्रयव्वोपपत्त 10 वि 


स्थाज्ञानस्य चितं प्रत्यपाधित्वायोगात्‌, असच्छस्याज्ञानस्य 


 प्रतिैभ्बितोपाधित्वायोगाच, अविवायाशिन्मात्राभिषुख्यासं- (छि 


मवा, अज्ञानस्याकाशाद्यात्मना परिणामे प्रतिषिम्बापायपाताः 
चेति चेन्न; रूपवत एषे प्रतिबिम्ब इत्यस्या व्यपति स्पादौ व्यभि- [ह 
। चाराद्यथा भङ्गः, एवमाकाश्लादो व्यभिचाराचाश्चुषलयेव प्रतिषिम्ब 
 इत्यखा अपि व्याप्नेभेङ्धः। वस्तुतस्तु श्रतिवलाेतः प्रतिषिम्बे 
सिद्धे तत्रेव व्यभिचारान्नेयं व्याध्चिः; तथाच रसादिव्याबृत्त 





(५ 4 


 कफरेकोन्नेयं प्रतिविस्बप्रयोजकम्‌ । नापि जीवख सादित्यापत्ति 


उपाधिभिम्बर्सबन्धानादित्वेनानादित्वोपपत्तः। विस्तरस्तु सिद्धाः 


व्यमि हि 


न्तविन्दौ । यत्तक्तं मरीचिकाजले स्थैप्रतिविम्बादशनाद्विम्ब- 


 समानसक्ताकत्वं प्रतिविम्बोद्धाहिते प्रयोजकमिति, तन; अध्य- 


स्तख स्फटिकलौहित्यख दर्णे प्रतिविम्बदशनात्‌ । तस्मान्मरी- ` 
` चिकाजरब्यावृत्तं खच्छत्वं फलेकोन्नेयमननुगतमेव प्रतिषिम्बो- ` 


 दृग्राहित्वे प्रयोजकम्‌ । तच्च प्रकृतेऽप्य 





युज्यत इति मावः। वाच्यमिति । मलज्ञानवदिष्यादिः । स्पादौ 





प 0 


 स्फटिकाद्युपाधिकजपाशेहित्यादौ । आकाशादौ जल्मतिबरिभ्बिता- ` 





काश्ादो | श्रतिवलात्‌ 'जीवेशावामासेन करोति माया चावि चस्वयमेव | 
भवती 'ति ‹ रपं रूपं प्रतिह्य ' इत्यदिश्ुतिवलात्‌ । विस्तर इति। 





छ. ५५ सव्याख्यायमदरैतसिद्धौ [्रथमः 


` नस्यास्पच्छत्यान प्रतिभिम्बोपाधित्यमिति निरस्तम्‌ । यचोक्तं ` 
 चिन्मात्राभियुख्यामवादिति, तक्कि सवात्मना चिदाभियुख्या- 


भावाद्वा, आभिगुख्यमाव्राभावाद्वा । नाचः ; चैतन्यवद्वि्ुल- ` 





पक्षे सवौत्मनापि संभवात्‌ । न्युनपरिमाणलेऽपि न दोषः; ` 
 स्यृनपरिमाणस्याप्यधिकपरिमाणाकाशादिप्रतिषिम्बोदुग्राहित्वद- 


शनात्‌ । न द्वितीयः; चेतन्यस्य सवेतोऽपे प्रसृतत्वेन व्यव 
 धानामावेन च।भिथुर्यस्य सद्भावात्‌ । न चाकाशाद्यात्मना 
परिणामे प्रतिविम्बापायापात्तः; प्रतिषिम्बप्रयाोजकसूपाविरोधि- 
परिणामस्य प्रतिषिम्बाविरोधितयेन प्रतिविम्बानपायात्‌ । न ` 


` च शखप्रतिषुखालुगतशखत्वा तिरिक्तयुखमात्ररूपव्यक्तयन्तरस्येव ` 







ज्ञानमिति कथमित्ि-- वाच्यम्‌; अपरामृष्टमेदस्य युखदेमा- 
 वाधेलेनालुगतम्यतिरेकसंभवात्‌ । नलु --उपाधिः प्रतिबिम्बः 
पत्वादेव । विश्ुत्वयक्षे अज्ञानस्य परममहत््पक्षे । न्यूनेति । 
जख्देरि्यादि। सद्धावादिति। देशविरोषस्थवं विम्बोपाध्योरामिुख्यं 
प्रतिनिम्ब्रयोजकमिति तु न युक्तम्‌; अननुगतत्वात्‌ । सूपा- 
विरोधीति । स्फरिकदेश्ुणादिूपपरणामस्य प्रतिविम्बविरोधितवेऽपि 
 पात्रविशेषादिरूपः परिणामो न तथेति परिणाममत्रं न तथेति मावः । 
भुखग्रतियुखेत्यादि । बिम्बमुखप्रतिबिम्बमुखयोरनुगतस्य सुखलवान्यस्य 
८ ` मुखमात्रहूपग्यक्तयन्तरस्य त्य 
















| | ध 4 ॥ जीवन्रह्मासुगतचि्वातिरिक्तचिन्माव्ररूपस्याज्ञाना ्रयत्योग्य - 
५ व्यक्तयन्तरस्यामावान्पखमात्रघबन्भ्यादशेवचिन्मात्रसंबन्ध्य 





; मिषा तो ५१५१५८००१५५००२५ 


की ई 


(स. 












। अप्रामृष्टमेद स्येति । परतिवि्ब- 
















क पारिन्द ] ॥ । अविद्यायाध्चिन्मायाश्रयघ्वोपपात्ति ॥ । | ध - । 11 = | ध ध 1 ॥ ८ 


`  प्क्षपातीति सामान्यन्याप्तरज्ञानं स्वाश्रय एव भरान्त्यादिदेतः ® 
रिति विक्षेषव्याप्या बाध इति चेन्न; विरेषव्यपिग्राहकः (छ 
 सहचारदशेनस्य षिघादविषरयातिरिकछेऽसमवेन विेषव्या्य- छि 
संभवात्‌ । न च बन्धस्य चिन्मात्राभितमोक्षसामानाधिकरण्यानु- 
 पपत्तिः; अवच्छद्यांशमादाय सामानाधिकरण्यसयोक्तत्वात्‌ । (हि 
ननु-उपाधेः प्रतिषिम्बपक्षपातित्वं तत्र खंधमेप्रतिभासक्तवं  & 
बा, खकारयप्रतिभासकतवं वा, खकायंनिषठधमेग्रतिमासक्त्व वा, 
प्रतिबिम्बं प्रति खविषयाच्छादकत्वं वा । नाचः; सुषु्या्यनु- @ 
`  इत्तख्ाविधयारूपखाविधयाव च्छन्नत्वरूपसख वा, तत्प्रतिबिम्बित- ह 
८ त्वस्य वा, सुषुप्रादावननुद्त्तस्य कवेत्वप्रमात्त्वादिरूपख वा ` ध 1 
| संसारस्याज्ञानानिष्ठत्वाभावात्‌, ज्ञानक्रियासंस्कारादीनां त्वन्मते ` 
 अज्ञाननिष्ठत्वेऽपि नित्यातीन्दरियाणां तेषामात्मनि कदाऽप्य- ` 


(८ विम्बयाोरेव केवरोपाहितयार्भेदत्ताभ्य वटमुखं भिन्नमवदय वाच्यम्‌ ( | 
2 | तच्च तयोरनुगतम्‌ , | उपहितकेवर्या स्ताद त्म्यस्यानुभवा दिति भविः । 
बिवाद्विषृयातिरिक्त इति। न च--तूाज्ञाने सहचारदशेनेन 
व्या्िग्रहान्मूखज्ञाने तथाऽऽपादनीयमिति--वाच्यम्‌ ; अभानापाद्‌ 
कस्य तुलज्ञानस्य स्वानाश्रये प्रमातयपिः आन्तिजनकत्वादसत््वा- 
पादकस्य तस्यापि स्वानाश्रये विषय एव अरमविषयजनकत्वा्ूला 
| ज्ञानेऽपि सहचारदशेनात्‌ । तत्र-- प्रतिबिम्ब एव । नाद्य इति । 
ध स्वधमेस्येव प्रतिमासकतवं स्वधमंसामान्यस्य प्रतिभासकत्वं वाऽभिपर 



















क: (५: 


1 1 प्रातनिम्बयोर्भथो मद इव-ग 
1 (मभिष्रतमः निय 









2 प्रमातयेव-ग 






| ५. १01 7: ५ 


<. 


+^ 1 ~ ~ सव्या्यायामदैतसिद्धौ ` ध [प्रथम 





म्रतीतेः। (अविधयास्तमयो मोक्षः सा च बन्ध उदाहतः: ध । 1 
इति त्वन्मतेऽपि अविद्या बन्धका बन्धो वा, नतुब्द्धा, ` 
येन खनिष्ठबन्धसूपथमेसङ्कमकतं खात्‌ । न हितीयः; 
विच्छेदादेरुपाधिकायख बिम्बे महाकशि च दशनात्‌, ` 
 युखखः पिम्बत्वदेव्रह्मथसवेक्ञयादेधानोपाधिकत्वापतच । 
नापि तृतीयचतुर्थौ; दषैणषटादावदष्टेः। एवं बुद्धिरूपोपाधिरपि 
नंप्रतिनिम्बपक्षपातीति चन्न; अतिशयेन कायकरत्यमेव तत्पक्षपा- ` 
तित्वम्‌ । तथाच विच्छेदादिरूपकायकरत्वस(म्येऽपि स्थोल्याव- 
 बभासस्पकार्यकरत्ेन दपेणादेः प्रतितिम्बपक्षपातित्ववत्‌ कवे 


धि 


त्वभोक्कत्वादिसंसाररूपकायेकरत्वेनाविचयायामपि प्रतिषिम्बपक्ष- 













न 





 अविचास्तमय इति। बन्धो वा चन्धश्च। नतु बद्धान तु 
 कतृत्वादिबन्धाश्रयः । तथाच कतरतादिकं नाविचापरिणाम इत्यभि 
मानः । धमेसङ्कामकत्वं घमेस्येव सङ्खमकतम्‌। दशेनादिति । 
प्रतिविम्बमिनने स्वकायीपरतिमासकलवं द्वितीयस्य पयैवसिताथः, स चन | 
` संमवबतीति भावः। ननु-विच्छेदे। बिम्बभेदः स्वनिष्ठो न स्वकायं इति ` 
तख प्रतितिम्बे सङ्कामकतवेऽपि प्रकृते न दोषस्तत्राह-ञुखस्थेति। प्रति- ` 
ओ बिम्बपक्षपातित्वाभेत्यत्र प्रतिबिम्बपदसुपाध्यन्तगैतपरतयाऽवच्छिन्ना- 
 काशा्थकमपीत्याशयन पूवं महाकाश इति अभे घटादाविति चोक्तम्‌ । ` 
अतिशये यिर्ना ति। यथा सवामिमतदाताऽपि भगवान्‌ भक्तन्प्त्येवातिश- 



















व॒कायेकरत्वादक्ष्पातीति भावः । 


तिविम्बे स्थोल्यां धीजनकत्व - 






४: (न ‡ 
4 $ ४ 

























अविदायाध्विन्मात्राश्रयत्वौपपातति 0 


 पातित्वोपयततेः । यततृक्तं॑युखादिगते बिम्बत्वं बहगतं 
 सर्वहथादिकं चानौपाधिकं स्यादिति, तन; उपाधौ विम्वकाः = 
 येकरत्वमेव नेतीति न व्रूमः, तु प्रतिविम्बे अतिश्येनति। (ह 
यदपि बुद्धिरूपोपोधरपि न प्रतिषधिम्बपक्षपातित्वम्‌, तस्यप्रतिः 
विम्बापक्षपातिनपाष्कसुमस्थानीयत्वेन तत्पक्षपात्यादशेस्थानयि- 
 स्वाजव्रादतः तन्न; स्वमिष्ठस्थौल्यावभासकसेनाद्चस्येवा- क = 





तना त माणा म्‌ माना ० नाज ७५०१८०७७ प त ताअ 


४५ : [0 ` क [नद भप 


मिति मावः । उपपत्तरिति। यथानुमववसाद्पैणदेः प्रतिबिम्ब एव 

 माछिन्यादिभ्रमहेवुलं तथा श्रुत्यनुमवादिबदखल्ीव एवाविद्याया मनस्त- ` ® 
८.  स्परिणामहेतुस्वम्‌ ; इशे तु पव्ञत्वाकाशादिहेतुतमिति भावः । प्रति- ८.८ 1 (1 
विम्ब प्रलयेव स्वविषयागच्छाद्कत्विति चतुथपक्षोऽपि युक्तः; दपेणादौ ^ 


[कक क 


 स्वविषयाच्छादकान्यलेऽप्युक्तरूपस्येवाज्ञने प्रतिबिम्बं प्रयेवानतिश्या ` 


(भ 





भ्रवयूढाः' “मूढ इव व्यवहरन्नास्ते, इत्यादिश्चतयादिना जीवं प्र्या- 
वरकमन्ञानं नें प्रतीव्येव जविशयोर्विशेषसंभवेनेरो मनस्तस्पास्मामः- ` ॑ 


 मन्दस्वशूपावरकत्वरूपस्य प्रतिबिम्बपक्षपातितस्य संभवात्‌ । न हि 
 सर्वत्रोपाधावेकजातीयं तद्वाच्यमिति कुर्मः । एवं च “अनृतेन हि ` 


।  संबन्धस्वीकारेऽपि न क्षतिः । दशस्य रागा्िशूल्यतवश्चतिस्तु जीव- ` 


।  न्छक्तप्याररीरलवादिश्ुतिरिव तदीयदृष्टिमाश्रित्य नेया ॥ 






 पक्षपातित्वमप्यनिवायोमिति- वेत्‌, अस्तु तथा ; तथाष्युक्तस्य प्रति- 
विम्बपक्षपातित्वस्यानपाय एव । न च सवेज्ञयादर्जविऽप्यापत्तिः ; मनो 





जथेवमीरसयेव सावज्ञयसवैकवरैलादिजनकलेनाज्ञानस्य विम्ब- ` 


क ५ `  सन्याख्यायमदैतसिद्धौ (अथम्‌ 


स्यापि स्वनिष्ठधर्मावभासकत्येन तदरत्क्षपातित्वसंभवात्‌। तस्मा- 


 दगिचाङृतविच्छेदेन ब्रह्मण्येव निलशरुक्ततवसेसारितसवेज्ञत्वक्िं ` 
 चिज्क्ञत्वादिन्यवस्थोपपत्तिः । एतेनासवज्ञत्वादेनाऽनुमवमिद्धाः 


(क (५ 6 (0 





 ज्ीवादन्यख चेतनखाभावेन सवेज्ञयादिश्तिनिरविष्या स्यद्‌, 


५  एकजीववादे ससायसषसारिव्यवस्थायोगात्‌-- = 






1 & प्यश्वयेमस्ति, परंतु तिरोहितम्‌ अज्ञानकृतावरणादेहाभिमाना्च, 


 कायमात्रापादानल्वपक्षोऽपि सङ्गच्छते । एतेन--अतिशयेन भतिबिम 
 कायकरत्वं इशनिष्टकायापृक्षयाधिकसङ्कयाककायकरत्वं वा विक्षण 
कायकत वा । नाद्यः; ईरानिष्ठाकाशाचपक्षया जीवनिष्ठानामा- 
 विक्यानिणेयात्‌ । न च--जीवमेदेऽप्याकाशचदेरेकेकत्वाचतथा निणय 
 इति-- वाच्यम्‌; तथापि जीवभेदेन प्रपश्चमेदपक्षे तदनिभैयात्‌ । 
` नान्त्यः; हईरेऽपि जीवनिष्ठकायापक्षया विरक्षणका्येजनकतेनेश- ` 
 पक्षपातितवस्यापि वक्तु शक्यत्वादिति परास्तम्‌; ईरकायैविरक्षण- ` 


द्रा सुपर्णा" “य आत्मनि तिष्टन्‌' इत्यादिश्चतिभिः, = 
अन्यश्च परमो राजन्‌ तथान्यः पश्चविश्रकः। ` 
तास्यहं षेद सवांणि न त्वं वेत्थ परतप ' ॥ 


[स क 


दत्यादस्श्ाताभ | सारीरश्ोभयेऽपि हि मे देनैनमधी- | ५ ८ | 











हधरपसादादाविर्भवति ' इत्यादिमाप्येणोक्तलाचच । एवं चेशस्य 





 कायोणां जीवे जनकल्वानपायात्‌ , जीवं प्रत्यावरणस्यैव ओवनिष्ठ- ध 


. „ पल्छदः] - 







' ‹ भेदव्यपदेशाच्च ' इत्यादिषत्र न 


रै, ' तसाच्छारीरादन्य 


एवेश्वरः । आत्मानो ताबेतौ चेतनौ एकः कता भक्ता अन्य- ` 
 स्तद्विपरातोऽपहतपाप्मत्वादियुणः' इत्यादिभाष्येः, " तचवज्ञान- ` 
 संसरणे चावदातत्वह्यामत्वादिवन्ेतरेतरत्रावतिष्ेते  इत्यादिषिव- ` 
 रणग्रन्थे्च विरोध इति निरस्तम्‌ । ननु -चिन्मात्रस्याज्ञानं | 
 खाभाविकमोपाधिकं वा, नाधः; आत्मवदनिव्रततिप्रसङ्गत्‌। | 
नान्त्यः; स्वस्थेबोपाधित्ये आत्माश्रयात्‌, एतदपेक्षान्ययेक्षतवेऽ- 
 स्योन्याश्चयात्‌, तदन्यान्यपिक्षत्वे चानवस्थानादिति- चेन; 8 
 स्वस्येवाश्रयत्वोपाधित्वात्‌ । न चात्मा्चयः; मेदस्य स्वभेद्‌- ` 
 कत्ववहुपपत्तः, स्वाभाविकस्यापि षटरूपस्य तलप्रागमावस्य च॒ ` 


क ।  इदयद्वितसिद्धावविचायाश्चिन्मात्राश्रयत्वोपपत्तिः ॥ ` 








हि यस्मादर्थीयते पठन्ति । तखज्ञानसंसरणे--अनावरणावरणे । ` 


 तकैरि्यादि--अज्ञानशुद्धचिस्थितिः ॥ ५ 












111  सन्याख्यायाम्वैतसिदधौ ४ [प्रथम 
अथाज्ञ नतादेऽविद्यायाः सवेज्ञाश्र पत्योपपासेः॥ ८1 
+ नु-शुदधबह्मणधिन्मात्रस्याज्ञानाभ्रयस्वे सवज्ञयविरोधः। 
न च~ विशिष्ट एव सवेज्ञयम्‌; (तुरीयं सवचक्सदा' इति 
शुद्धस्यैव सर्वज्ञतयोक्तेरिति- चेन; सवंदक्देन सर्वेषां च्भूते 
 चेतन्यमित्युच्यते, न तु स्व्लं तुरीयम्‌; तखाद्विशिष्ट ए 
 साज्ञयम्‌ । तच्ाविदां धिना न संमवतीत्यविदयासिद्धिः। 
 तथाहि-सवैज्ञो हि प्रमाणतः, खरूपज्ञप्तया वा । तत्र प्रमाणस्य ` 
 आ्रान्तेथावियामूलत्वात्‌, असङ्गस्वस्पज्ञमेधावियां विना विषः ` 
` यासङ्गतेः। तदुक्तम्‌. 
“स्वरूपतः प्रमणिबां सवेज्ञत्वं द्विधा स्थितम्‌ । 
 तचोभयं विनाऽविघास्षबन्धं नेव सिध्यति" ॥ इति ॥ 
न च--खरूपक्ञपेः स्वतः कालाचसेवन्धेऽपचापातेन स्वतः . 
 संबन्धामभावेऽस्ेगतत्वापातेन चाविद्ययेव स्वत एवान्येन 
संबन्धो वक्तव्य इति-बाच्यम्‌; अवियासेबन्धस्याप्याविच- ` 





























अथाज्ञानवदेऽवि्यायाः सपेज्ञा्रयत्योपपत्तिः ॥ 


सर्वेषां दृक्‌ सवेमासकाभिन्नम्‌' । चेतन्यं द्धम्‌ । 
 अबिद्यामिति । शुद्धे इत्यादिः । प्रमाणतः--वृिज्ञानेन । 
भ्रमणस्य भाविगोचरनुमितिरूपायाः अविचावृततेः । भान्तः व्चि- ` 
१  मानगोचरपरत्यक्षरूपाया नष्टगोचरस्मृतिषूपायाश्च प्रमाणजन्याया भवि- 

, ( 4 वस्तुस्थितिरियमसुक्ता । 
, यं प्रत्यावारिकाऽविचा 


न (न 


यं परत्यावारिकेति ष्येयम्‌ । 













 सङ्गाभावविषयत्येनोपपद्यते । अत एव--“अज्ञताऽखिरसंवेत्नः ` 


























प्रच्छदः] अज्ञानवदेऽत्रियाया वाचस्पातिसंमतजीवाश्रयत्वोपपति 28. 


 कलेनाविदययेवेति दृष्टान्तालुपपत्तेः । स्वतः परतो वा कालादि- 4 
संबन्धेन सर्वस॑बन्धेन चासद्ैलकषण्यसर्वंगतत्वयोरूपपत्तेन तयो- ` 


र्थे सखतः कालसेबन्धसर्वसंबन्धपिक्षा । असङ्गत्वश्ुतिरपि स्वतः 





` षैटते न कुतश्नन ' इति- निरस्तम्‌ । तस्माचिन्मात्राभितेवाविद्ा॥ 
। इव्यज्ञानवादे सर्वज्ञस्याज्ञानाश्रयत्वोपपात्तः ॥ 1 


क ज न न 1 


अध्राज्ञानवादेऽविद्याया वाचस्पतिसमत- 
1 जीवाश्रयत्वोपपत्तिः ॥ = 
 बाचस्पतिमिभ्रस्तु जीवाभितेवाविद्या निगचते । नु-- ` 
 जीबाधचिताविद्या तत्परतिविम्बितचेतन्यं वा, तदबच्छिन्नचैतन्यं 






 संवेत्तरिति--तरजन्तम्‌ । यत्ु-ताच्छीरिकृच्न्तामिति--त तः 





४ विचाराथेकत्वमसङ्गतमेव ; परोक्षज्ञनेनापि संभवतो विचारस्याज्ञत्व 
विरोधित्वादिति ध्येयम्‌ ॥ 1 





क ५ सब्याख्यायामद्रैतसिद्धौ म्‌ 


- कष तत्कस्यितमेदं वा जीवः तथाचान्योन्याश्रय इतिं चन्न $ 


किमयमन्योन्याश्रय उत्यत्तौ, ज्ञप्तौ, स्थितौ वा, नाचः; अना- 


 स्वप्रकात्वेन तदभास्यत्वात्‌ । न तीयः; सकि परस्परा ` 


 दित्वादुभयोः । न द्वितीयः; अज्ञानस्य चिद्धास्यत्वेऽपि चितेः ` 





 भितत्वेन बा, परस्परसपिक्षस्थितिकवेन वा स्यात्‌। तन्न; 
उभयस्याप्यसिद्धेः । अज्ञानस्य चिदाश्रयत्वे चिदधौीनस्थिति- ` 


न ` 


 कत्वेऽपि चित्यविद्याभरितत्वतद धीनस्थितिकत्वयोरमावात्‌ । नचै- ` 







 तदभास्यत्वात्‌--अविचामानरूपसाक्षिजन्यभाना विषयत्वात्‌ । चिद 
1  श्रयसवे--जीवाभित्वे चिदधीनास्थितिकत्वे--जी वनियमित- ` 
स्थितिकवे, जीवान्यादृत्िले इति यावत्‌ । तद धीनस्थितिकत्वयोः- ` 
तदन्यावृ्तित्वयोः । जीवस्य शुद्धचिद्रत्तिखान्नावि्यन्यावृत्तित्वमिति ` 
मावः । अन्योन्याधीनता--अविदयानाश्चस्य जीवनाशव्यापकतेना- ` 
विद्याया जीोपायितेन वा अन्योन्याघीनता । तत्रायमाह-- 
 समानकारीनयोरिति । व्याप्यव्यापकमावापन्नयोरिय्थः । यदा' ` 
यदाऽविद्या तदाऽवद्यं जीव इति व्याप्तावपि जी 


| ।  वमन्योन्याधीनताक्षतिः; समानकालीनयोरप्यवच्छेदयावच्छेदक- ` 1 


 अथाज्ञानवादेऽविद्याथा वाचस्पतिसमतजीवाश्रयत्रोपपत्तिः। ` ॥ 
तत्कलियितभेदं--तया कल्पित ईशस्य मेदो यत्र चैतन्यम्‌ । 
 चिद्धास्यत्वेऽपि--साक्षिरूपजीवमास्यत्वेऽपि । वितेः--जीवस्य । 


















वनाशस्यापिदानाश- 
भ्याप्यता संभवति, साच न क्षतिकरीति मावः । द्वितीयेऽपि 


[ यना 1 हू ध 












| परिच्छेदः] अज्ञानवदिऽविदयाया वाचस्तिसंमतजीवा्रयत्ोषपत्तिः = 25 





^ भासमाभरेण तदुपपत्तेः, घटतदवच्छि न्राकाञ्चयाशव प्रममि- ॥ | 


|  प्रमेययोखिच। तदुक्तम्‌-- 
(‹ स्वेनेव कल्पिते देश व्योश्चि यददढटादिकम्‌ । 


५ 


तथा जीवाश्रयाविदां मन्यन्ते ज्ञानकोविदाः” ॥इति॥ 
एतन--यद्त्यततिह््निमातरप्रतिवन्धकतयनान्योन्यपेक्षताया अ- 
दोषत्वम्‌, तदा चेत्रमेत्रादरन्योन्यारोहणाद्य'पत्तिः--इति निरः 
स्तम्‌; परस्परमाश्रयाश्रपिभावस्यानङ्गाकारात्‌ । न चेश्वरनीव- 
8 | योरीश्वरजीवकस्पितते आत्माश्रयः, जीवेश्षकल्पितत्वे चन्यो- । । (1 ८ 
न्याश्रयः, नच श्रुद्धा चित्‌ कल्पिका, तस्या अज्ञानामावा- 
 दिति--वाच्यम्‌; जीवाशिताया अविद्याया एव जीवेक्चकल्प- 
 कतवेनेतदिकल्पानवकासात्‌ । तस्माज्ञीवाश्रयत्वेऽप्यदोषः ॥ ` 











1 इत्यद्धेतसि द्ावज्ञानस्य जीवाश्च 





व्यावतैकलरयस्योपाधित्वस्य स्वाश्रयं परति स्वीकारेऽपि स्वस्मिन्नविाय। ` 
आश्रयलास्वीकारादिति भावः । देश्-प्रदेशे, स्वावच्छिन्न इति यावत्‌ । ` 
अविद्याया एतत्येवकारो देतथेः । नैतदिति । जीवेशौ प्रति 
 क्पक्वं कल्पनाजनकलवम्‌ , जनकत्वमात्रम्‌ , द्रष्टं वा । आ 
 अविद्यवृृतिरूपकस्पनां प्रत्यविचयाया एव दोषतया उपादा 








विद्याविषयः; तस्याकल्पितत्वेनान्योन्याभ्रयादिदोषप्रसक्तेः, ` 
` स्वप्रकाशेन प्रसक्तप्रकाओे तस्मिन्नावरणङव्यसमवाच, नान्यत्‌; ` 


` पत्तिरिति भावः । विंषयतासिबन्धनाविच्या प्रपञ्च प्रति निमित्तम्‌, न ` 
`  तुपादानम्‌; येन ब्रह्मणः प्रपच्चाधारत्वं नस्यात्‌ । जीव एववा 
प्रपद्चाधारो न ब्रहम, अतो जीवावि्येरिव भपञ्चोपादानलम्‌ । जीव- 
 ब्रह्णोवास्तवामेदाद्ूणो जगद्धेत॒चश्रतिः । जगत्कारणाविाविषय- ` 
` त्वादिकमेव जह्म्छक्षणं यतो वेद्यदिश्च्यथः । अत एवाविचैव शुद्ध 


८ 40 $ | सव्याख्यायामद्ैतसिद्ौ ` प्रथमः 
अथाज्ञानवदिऽज्ञानवेषयानेरूपणम्‌ ॥ । 
अविद्याया विषयोऽपि सुवचः । तथाहि-- चिन्मात्रमेवा- ` 


 विषयत्वाश्रयल्वादिना, ईर"जीवादिद्रष्टतमविघवृ्यादिनेवेति नानुप- 


क 












क भ 


दै 


` ब्रह्मधिता जगदुपादानं; न तु ब्रह्म जीवो वेति पक्षे जगदुषादाना- 
1  विचयावच्वमेवोक्तश्चत्यथे इत्यादि बोध्यम्‌ ॥ ध 
^ तर्कैस्िादि-- अज्ञाने जीवनिष्ठता । 


4  इदयदवः ख्यायां गु्वन्धिकायामन्ञानस्य जीवनिष्टतोपपत्तिः ॥ 










अन्योन्याश्रयादीति । ` 


1 ` केनाज्ञानेन यज्जन्यते तस्यापि तद्विषय 


यः, अज्ञानजन्यस्या्ञानशवय 












परिच्छदः] अज्ञानवदेऽजञानविषयनिरूपणम्‌ = 21 ५ | 


तस्याज्ञानकरिपितत्वात्‌ , अप्रसक्तप्रकाशतवेनावरणकृत्याभावाच । 


 द्रपक्राशाचुत्पत्तिवा, (२) सतः प्रकाशस्य विषयासबन्ध) बा, ` 
छ) प्राकव्याख्यकायेप्रतिबन्धो वा, (५) नास्ति न प्रकक्त 






 नदु--किमावरणकृल्यं (१) सिद्धप्रकाशछेपोवा, (२) असि 


इति व्यवहारो वा, (६) अस्ति प्रकाशत इति व्यवहाराभावो 


वा, (७) नास्तीत्यादिव्यवहारयोग्यत्वं वा, (८) अस्तीत्यादि- 
 व्यवहारायोग्यत्वं वा । नाचदितीयो ; स्वशूपप्रकाचस्य निल्- 


नापि चतुथः; त्वन्मते चेतन्यातिरिक्तस्य तस्याभावात्‌ । नापि 
पञ्चमः; सुपुपरौ व्यवहाराभावेनानावरणापातात्‌। नापि षष्ठः; ` 
 व्यवहारस्याभिज्ञात्वे स्वरूपाभिज्ञार [ 
 वृत्तेथ मेक्षऽप्यसचात्‌ । अभिरुपनरूप 


यावत्‌। तथाचाज्ञानस्यामिथ्याविषयकक्ञाननिवत्येतवेना मिथ्याविषयकःः 
















~ € चद 


सिद्धत्वेन तष्छोपासुत्पच्योरसेभवात्‌, तदन्यस्य च स्वप्रकाशे 


इदानीमपि स्वात्‌ + 
५ रूपत्वे मोक्षेऽप्यावरणप्रस- 
ङ्गात्‌ । नापि सप्तमाटमौ; तयोरप्यारोपितत्वेनावरणं विनायोगा- 








साता ताता ता म~ 4 
५१५ "+ (1 -------- तानाजि 


 अज्ञानकल्पितत्वात्‌ अज्ञानपरयुक्ततवात्‌, अज्ञाननाशनाश्यल्वादिति ` 


 वदयकमिति भावः । एतेन-अज्ञानप्याश्रयलवमिव विषयत्वमपि जीवे 
आस्तामप्येतस्य सदा प्रकाशमानस्वान्न तत्र तत्‌ , तर्हिं स एव हेतु 
वौच्यः, नाज्ञानकल्पिततवमित्यादि--प्रास्तम्‌ ; ‹ तमेव 





28 सम्याख्यायामद्वेतसिदं ए [प्रथम 





 दिति-चेन्न; नास्ति न प्रकाशत इति व्यवहार एवाभिज्ञादिसा- ` 
धारणः, अस्ति प्रकाशत इत्येतश्यवहाराभवो वा आवरणकृल्यम्‌। ` 


1 छ्ृत्यसत्वदित्यादिः । अभिज्ञादीति । दृतिज्ञानामिकापादीत्यथेः। 
 असत्वापादकाज्ञानावच्छिन्नचिद्रपं नास्तित्वं अभानापादकज्ञा- 







 नावच्छित्चिद्रपोऽपकारश्च नास्ति न प्रकत इत्याकारका- । 


 विातृत्तिविषयः । अस्ति प्रकाशत इतीति । उक्तज्ञानाभा- 


५, (> 


 वविरिष्टविद्रपमत्तिस्वं प्रकाशश्चास्ति प्रकाशत इत्याकारवत्तेविषयः , ` 
सा चोक्ताज्ञानविशिष्टचिदुपरुञ्ध्यमावकरणिका । तत्रास्मन्मते यद्यपि 


प्रतियोश्युपरुड्धिसत््वेऽपि तदमावसत्त्वादभावस्य धीपरसङ्गेन प्रति- ` 


परुन्धेः कारणगतराक्तिविधटकलवरूपप्रतिवन्धकत्वस्य स्वीकारा- 
राचभावविशिष्टवोषे धटादयुपरुब्धेरुक्तप्रतिबन्धकत्वस्‌ ; तथापि प्राती- 


तिक्यज्ञानदिरमावविरिषटवोधेऽ्ञानादिसंबन्धस्येवोक्तमतिबन्धकत्वसं 
भवात्‌ अज्ञानाभावेपहितविदाकरव्रत्तावज्ञानोपहिताचित उक्तमरति- 


। ककलात्‌ उकुत्माक्ा्ानचंवनभरमावरणगुकलादुकतावर, ` 
णङ्कत्यत्वमव्याहतम्‌ ॥ ८ 
1 न चोक्तवृत्तनावि्यावृत्तित्वम्‌ ; ब्रह्म भातीति ग्यवहारकारुऽ- ८ 


बि्याया जमावात्‌ , नाप्यनुपरुब्धत्वम्‌ ; प्रतियोग्यनुपरुन्यरेतुतस्या- 
नुपदमुक्ततवात्‌ , प्रतिबन्धकस्य सिद्धान्ते विधटितशचक्तिकाच्च जायते 
विपरीताच्च जायत इति कायोभावप्रयोजकलस्वीकरिऽपि प्रतिबन्ध ` 


कामावस्य हेतुलास्वीकारादेति --वाच्यम्‌ ; प्रतियाग्युपरुब्घ्यमावाज- | 
 न्याऽपि  मनोदृ्तिरुक्तामावकारीनकारणजन्येल्यनुपरब्धतवरूपवजाव्यस्य 
























 . परच्दः] अंज्ञानंवादेऽन्ञानविषयनिरूपणम्‌ 29. 3 


आवरणं च तद्योग्यता अज्ञानसम्बन्धस्पा सुषुप्रयादिसाधारणी 
 आब्रहमज्ञानमवतिष्ते । तेन सुपुध्रिकाठे नानावरणम्‌ , मोक्षकले 
च नाषरणम्‌ । यदुक्तमस्ाप्यारोपितत्वेनावरणसपेक्षत्वमिति, | 
।  प्रमालस्थापनयिदसक्तम्‌ । वस्तुतोऽविदयवरत्तित्वमपि प्रतियोष्युपलन्ि- @ 
भरतिबद्धवृततः संभवत्येव; ब्रह्म न भातीत्याकासवृत्तरपि जीवन्सक्तानुः 
 वर्तमानविक्षेपशक्तथाऽवि्यकिशिन वा समवादिति ध्येयम्‌ ॥ ^ 
नन्वस्तीतिभ्यवहारे चिन्मत्रामेव विषयोऽम्तु, मातीति व्यवहरे 
तस्य विषयत्वे अस्तीतिव्यवहारस्यापि तत्समानविषयकतया त्त्राप्य- = ` 
भानापाद्काज्ञानसेबन्धस्य प्रतिवन्धकलापत्तेः, मातीतिव्यवहारे उक्त 
ज्ञानामावकिशिषठा चिदेव विषयोऽस्विति--चेन्न; तथासल्यक्छस्या- ` 
` सत्तवापादकाज्ञान ' प्रतिबन्धकत्वस्य कल्पनायां गौरवापत्तेः, उक्त- ` 
 ज्ञानाभाववविशिष्टचितस्तद्विषयत्वे त॒ प्रातीतके *स्वामावविशिष्ट- 
` विषयकानुपकन्धक्ञाने प्रतिबन्धकत्वस्य क्प्तलेनामौरविति ध्येयम्‌ । ` 
अत एव नास्तीत्यादिव्यवहरिऽप्युक्ताज्ञानमेव विषयः, +न तदन्यत्‌; ` 
।  उक्ताज्ञानविषयकापरोक्षवृ्ताुक्ताज्ञानहेतुसवस्य क्तात्‌ › जन्यविषय- ` 
कत्वे तत्र तद्धेतुत्वस्य कल्प्यत्वात्‌ । एवं च॒ व्यवहारामावो वेद्यत्र ८ 
वाशब्दः समुच्चयाथः । तृलज्ञानास्वीकारपक्षे तु वृत्याषयत्वसमाना- ` 
धिकरण यदज्ञानविषयतावच्छेदकघ्वं तदभाववनिष्ठा चिदेवास्तित्वादि- ` 
द्पेति प्रतिकरमव्यवस्थे।क्तरीत्याऽवसेयम्‌ ॥ (4 
५ नानावरणमिति । खुषुक्तौ नास्तीव्यादिवृच्यमावस्तु विशिष्ट- 
विषयकवृत्तिसामान्यकारणाहङ्करस्यामावादिति भावः । मोक्षकाले 
चेति । अस्तातयादिवरृ्यमावस्तदाः नावरणात्‌ 





त 90. 1 1: सव्यस्यायेमिदतसिदौः ~ रथम 

` तन्न; अज्ञानर्सबन्धरूपस्यावरणस्यानादित्येन चित्परकार्यत्वेन ` ४ {८ 
 चोत्यत्तौ ज्ञप्तौ स्थितौ वा स्वानपेक्षणात्‌ । नन्वदितीयत्वादि- 
विशिष्टे तथा म्यवहारेऽपि अवस्थात्येऽप्यसन्दिग्धाविपयस्तत्वेन ` 
 प्रकाशमानात्मस्पेऽध्यसाधिष्ठने सुखादिज्ञानस्ये चिन्मात्रे 
तद्भावेन तत्कर्प्ययोयौग्यस्वायोग्यत्वयोरभाव इति-चेन्न; ` 
` अद्धरूपायाश्चितः प्रकाशमानत्वेऽपि तस्या एव परिपूणाचाका- = 
 रेणाग्रकाशमानत्वात्‌, तदथं तस्या एवावरणकस्पनात्‌, परि- = 
 पूर्णाचाकारस्य मोक्षद शचायुवृत्तत्येन शुद्धचिन्माव्रत्वात्‌ । नच- 
 निविभागवचितः कथमेवं घटत इति- वाच्यम्‌; आवरणमषिश्नव 
परिपू ह्म नास्ति न प्रकाशत इति व्यवहारः, अस्ति प्रकाशत ` 
इति व्यवहारम्रतिबन्धश्च, अध्यासाधिष्ठानत्वादिना प्रकाज्ञमानता 
चाविरुद्धेति । अत एव-अवे्यत्वे सत्यपरोक्षव्यवहारयोग्यत्वस्प- ` 















४ ह आवरणस्वापि । चित्प्रकाश्यवेन । चिशिष्टत्वेन । ज्ञप्ाविति । ` 
चिद्रपा जतिम कारणसपिक्षा, अविचादृचिखूपा तु विषयविधयाऽविचा- ` 
1 संबन्धसाधृक्षाऽपि न क्षतिकरीति मावः । योग्यत्वायोग्यत्वयोः | 
(1 ॥ -नास्तीत्यादिग्यवहारथोग्यत्वास्तीव्यदिग्यवह्‌।रमावयेग्यत्योः । निर्वि । 
ममेति । पूणापूणमेदद्यलयेत्यथः । महिश्ना अनुमवबख्न । प्रति- 
 बन्धोऽमावः । अबिरद्रेति । आवरणानुमवान्यथा "नुपपत्या पूणानन्द- | 
 चिद्रपयोवस्तुतोऽभिच्रयोरपि कलितानादिभेदस्य स्वीकारादविरोध इति ` 
 भावः। इदं च परलर्नम्‌ । व्तुतः प्रकाशमानेऽप्यालन्युक्तरीत्याऽक्ञान- ` 
८ तद मावविषयकयोरुक्तन्यवहारयोभावामावं न विरुद्धौ, अखण्डाकर- 











च तदथोग्यत्वमित्यविरोध इति-बाच्यम्‌ ; स्वरूपखाप्रकाशत्वा- 


भेविऽपि अपरोक्षृव्यवहारयाग्यत्वानपायात्‌ । न चैवं-सुखा- 
देरक्ञनावच्छिन्नचित्प्रकाश्यत्वे "सुखादिकं न प्रकाशतः छ 














॥ परिच्छेदः] अज्ञानवदिऽज्ञानविषयनिरूपणम्‌ 9 ध 


 स्तप्रकाचखविरुदरे योग्यतायोग्यते कथमिदानीमपि ब्हमणि (ह 
स्याताम्‌? न चाज्ञानादिमेनापरक्षव्यवहारयाग्यत्व स्वस्पण हि 


[न्क 


 पातादिति- निरस्तम्‌ । परिपूणाघाकारेणदानीं व्यवहाराः ® 


 इत्यलुभवापातेन सुखादिकं प्रकाशत इत्यलुभवारथं चितो 


 च्छेदकतया अपरोकश्षव्यवहारेण तत्रापि स्वप्रकाञ्चापत्तिररिं 


 कदाचिद्धिषयल्वतिति मावः । अज्ञानानवच्छेदेन अज्ञानान्यावच्छेदे 














 ज्ञानानवच्छेदेन प्रकायोऽङीकरणीय इति--वाच्यम्‌; इटा हि 
पतेः, अलुक्तोपालम्मनत्वात्‌ । न हज्ञानावच्छेदेन चित्‌ प्रका 
शत इति श्रूमः। अतत एव च--नि्यातीन्दरियेऽप्यज्ञानाव- ` 


निरस्तम्‌; अज्ञानानवच्छदेन ताद्शसख व्यवहारस्योक्ते तेः | | ८ 
 नु-ग्रदीपावारकषटादिवचेतन्यावारकाविद्या चेतन्यस्यान्य- 


^ 0 8 ४ 


तीति व्यवहरित्यथः। व्यवहारामविऽपि --मातीतिव्यवहारामावेऽ 
 योग्यत्वानपायादिति । योग्यत्वं चामानापदकाज्ञाननाशकग्रतिं प्ररि 


नापि । तत्रापि-- नित्यातीन्दियेऽपि । परमाप्वज्ञानं भातीति 
 कादात्वापततिरिति मावः। अज्ञानानवच्छेदेनेति -आाज्ञानादिविषयतय 
भातीतिन्यवहारयाग्यलव्यावृत्त्यत्यथः । ताद्शन्यवहारस्य 


ॐ |  सेल्याछ्यायामतसिदौ ह 


संबन्धं प्रतिबध्नातु अन्यं प्रति चेतन्यमच्छादयतु, नतु 
चैतन्यं प्रल्ेव चैतन्ये उक्तयोग्यत्वस्पप्रकाशविरोधिनी सा, 
नदि दीपो घटाृतोऽपि स्वयं न प्रकाराते; तमःसन्धाः 
 पाताद्‌, न च-कल्पितमेदं जीवबचेतन्य प्राति शुद्धधेतन्य- ` 

 माच्छादयतीति-- वाच्यम्‌ ; आवरणं बिना मेदकस्यनस्थेवा- ` 


योगात्‌, यो भक्षे भावी चिन्मात्रस्यैव चिन्मात्र प्रति प्रका्चः, 


तदमावस्ययेदानीमज्ञानेन साधनीयत्वाचति--चेन्न ; करिषत 1 
मेदं जीवं प्रति शद्धयेतन्यस्याव्रतत्वात्‌। न च-भैदकस्पः ` 
 नस्यावरणोत्तरकारीनत्वादिदमयुक्तमिति- वाच्यम्‌ ; मेदाबरः 


णयोरुमयोरप्यनादित्वेन परस्परमानन्तयोभावात्‌ । यचरक्तं - ` र 
यो मोक्षे भावी चेतन्यं प्रति प्रकाञ्चस्तदभाव इदानीमज्ञानसाध्य 






भेदापगमे शुदधेतन्यं प्रतीव प्रकाञ्ञस्य जीवे प्रत्यपि संभवात्‌ 
यच्चोक्तं ~ प्रकाशस्वरूप चतन्य कथमनज्ञानम्‌१ न द्यालोके 


इति तन्न ; मोक्षे जन्यस्य चैतन्यप्रकाशचस्याभावात्‌ , करिपित- 
| 





तम इति, तकन; अज्ञानतमसोविरोधितायामजुभवतिद्धविः 
शेषात्‌ | तथाहि--' त्वदुक्तमथं न जानामि ' इति प्रकाज्ञमाने ` 





(किक १ 


` बस्तनयज्ञानस्यालुमवात्सवरूपचैतन्यं साक्षी बा अज्ञानाविरोधि ^ 
तमसस्त्वालोके सत्यननुभवादाराकमा् ताया । प्तुतस्‌ तद्विरोधि । पस्तुतस्तु 


कमिति येयम्‌ । तद्मावस्येति । चिन्मात्रं ्रतीत्यादिः । नबु-- 





 निल्यप्रकाशो न जीवं प्रति प्रसक्तः ; भेदापगमे द्धं लेव तस्य | 














प्रच्छदः] अन्ञानवादेऽज्ञानविषयनिरूपणम्‌ 98. 4 


अवतमसे विषयप्रकाशालोकषहभावद शैनेन तमस्यपि नलोक- 
मातरं बिरोधि। न च--"तदुक्ता्थो न प्रकारत' इत्यनुभवा- छि 
 दस्तुतत्र मासमनिऽज्ञानम्‌, सुखादिस्फुरणे मासमनेनप्रका- ` हि 
शत इत्यननुभवात्कथं तत्राज्ञानमिति- वाच्यम्‌; सुखादिस्फु- ® 
| रणं न प्रकाशत इत्यनुभवाभवेऽप्यनवच्छिनाकारेण न प्रकत | 
इत्यज्ञभवात्‌, आवारकाज्ञानस्य तत्राप्यावश्यकत्वात्‌ । यदपि-- छि 
 (खदुक्तमथं न जानामी 'लयत्र भासमाने नज्ञानम्‌, किंत गुहास्थं 
तमच्छन्नमितिवत्‌ तदुक्तं न जानामीत्यनादृतसामान्यावच्छेदेनैव ` 
|  विशेषज्ञानमुभूयते, न हि परचित्तस्थमन्ञानं प्रातिसिकस्पेणन्‌- ` 
दयते, एवै च ताद्विशेषसशचयं प्रति तत्सामान्यनिशय इव तद्विशेषाः ` 
 वच्छिनाज्ञानज्ञानं प्रति तत्सामान्यज्ञानमेव हेतुः; तथा दशनात्‌, 


नहि विरेषे ज्ञाते तदज्ञानधीदृष्ठा; अवच्छदकज्ञानस्य हयव- 

















 मासमानत्वमागतमेव । न हि विरेषममासयन्वरेषाज्ञानमिय- 
 वभास्यति । तथाच सामान्यनिश्वयजनितोऽपि संशयो षिरेष- | 
 मवगाहते यथा, तथा सामान्यज्ञानजनितोऽपयजञानपरत्ययो विकेप॑ ` 


 विषयीकरिष्यतीति इतो भासमाने नाज्ञानमिति । न द्वितीय 










(कक 


चिद 





` कितु प्रमाणवृत्यवच््छिनन 








द्व 1 सव्याख्यायामद्रैतसिद्धौ 1 [पथम्‌ 


मन्थिते भानाभषिन भासमाने सामान्य ॒एवाज्ञानमबगतम्‌ , ` 
वस्तुनः म्रतीतिप्रमाणकत्वात्‌ । तथा चं पराचेत्तस्थ यथा 4 
अनृते, तथा ज्ञातं" तथेवाज्ञातेः चेति सिद्धम्‌ । नचु-यथा 
`  द्विषस्येष्टत्वेऽपि दिष्टस्य नेष्टत्वम्‌ , ईश्वरस्य भ्रान्ति्ञलेऽपि न 
`  भ्रमविषयज्ञत्वम्‌, अस्मदार्दानामीश्वरसवेज्ञयज्ञानेऽपि न स्वः ` 
क्त्वम्‌, एवमज्ञातज्ञानामविऽप्यज्ञानज्ञानमिति- चेन्न; च्छा | ` 
 न्तासंप्रतिपत्तेः। तथाहि--इच्छा तावजञ्ज्ञानसमानविषया, 1 
ज्ञानं चावच्छेदकतया द्विष्ठमपि विषयीकरोतीतीच्छाया अप्य 1 ८ 
वच्छेदकतया तद्विषयत्वात्‌ । नदीच्छा इष्टतावच्छेदकाविषया 
भवति। एतावानेव विशेषः । र्िचित्साध्यतया विषयीकरोति, 






















 मानामावेनेति। विंरेषभमानिवल्यैतवानुपपततिस्तु न मानम्‌ ; सामान्यज्ञा 
` नस्यैव विशेषाज्ञानधीहेतुत्ववद्विेषज्ञानस्येव सामान्याज्ञानना्चकलसंम- 
वाद्‌ सामान्यावच्छिक्षतया विदेषाज्ञानावगाहिवुद्धः प्रमात्वाुरोधन साः 
 मान्यमवच्छेदकमवदेयं वाच्यम्‌ ; तथाच विशेषस्य विषयतावच्छेदकलेना- ` 
कडृपतलात्सामान्यमेव तथा कटप्यते, न खन्ञानं प्रति सामान्यमाश्रयताव- ` 
 च्छेदकं विशेषस्तु विषयतावच्छेदक इति । एवं च विरोषावच्छि्न- ` 
विषयताकाज्ञानस्यापरसिद्धया सामान्यावच्छिन्नविषयताकाज्ञानं प्रत्येव 
विदषप्रमाया नाशकलसंभवाच्नोक्तानुपपत्तिःः । किं च सामान्या- 

 बाच्छिननतया विरेषाज्ञानस्यानुमवे पूमाचज्ञानमपि वन्द्याचवच्छि्- 
त्वेनानुभूयेत । न॒हि सामान्यविशेषभावो व्यापकव्याप्यभावान्य ^. 














` परिच्छेदः)  अन्ञानवदेऽञानविषयनिरूपणम्‌ 8 


किषेदवच्छेदकतया । इश्वराऽपि भ्रमावेषयमगरहीत्वा भरम न स ह 


 ख्यातित्वं वा । तस्मिन्‌ गृह्यमाणे सवेथा विषयग्रहः । ` 
इयांस्तु विशेषः । यत्‌ भ्रान्तः स्वातन्त्येण गृहणाति, श्वरस्त॒ 
 तञ्ज्ञानावच्छदकतयति । इश्रसवन्ञयज्ञानमंस्माक तु सषेज्ञ ~ ४ 
पदेन । तत्र स्वैपदय्रतिपां जाननेवास्मदादिस्तव्र ज्ञान 

= संबन्धं गृहतीतीदसं साधैज्ञयमिष्टमेव । विदचेषस्त्वीश्वरस्यन ` 


४ । एर्व च ज्ञात एव बिशेषेऽज्ञानज्ञानमिति । नच-षटादेरन्ञाना- ` 
वच्छेदकतया मानेऽपि षटाचज्ञाननिवृत्ति विना तदवच्छिन्नः 






न्व्येण--श॒क्तथाचंशे रजतादिकम्‌ 
षरणीमूतविषयतांशे विशेषणतया । 
`  वेत्यथः। ननु---यथा द्वेषादौ स्ववृत्तित्वमगृहीत्वाऽपीच्छयां स्वन्ृ्ति- 
खेन द्वेषादिभाति, सत्यवेनास्मामिगरृह्ममाणोऽपि भ्रमविषयो नेन 
सत्यतया गृह्यते, विरेषष्पेणेदस्य सवेज्ञानं विशेषविषयकत्वरूपेण 
नास्माभिगह्यते, तथा विशेषमगृहीत्वा सामान्थावच्छिन्नतयेवाज्ञानं 
गृह्यतामिति- चेन्न; विषयाविषयके विषयिगरहे दृष्टान्तामावात्‌ 

























गृहणाति । भ्रमो हि भरमत्वेन ग्राह्यः । अरमसं च रजताभाववति 
रजतसख्यातित्व वा, असत्सयातितवं वा, अनिवेचनीय- 





तृतीयार्थामेदान्वयः । स्वात- ` 
1. ज्ञनावच्छदकतया ज्ञानवश्च- 
` एवै चेति । दष्टन्तासंपरतिपत्तो _ 







विषयतायामुदेर्यतातदवच्छेदकत्वयो 


कको कक 


हि यस्य ज्ञानदेयेस्ल्यक्षं॑तद्विषथाविषयकं तदिति कचिदृषटम्‌ 


[ऋ [ऋय [ वि ट 


0 सव्यराख्यायामद्वैतसि 1 प्रथमः 


 संयोगादिज्ञानाददीनेन प्रकृतेऽपि विषयावच्छिन्नाज्ञानज्ञानाथं 

 तदवच्छेदकविषयाज्ञाननिवत्तेरपि वक्तव्यत्वेनाज्ञानाविरोधिज्नान- ` 
बत्‌ अज्ञानाविरोधिन्यज्ञाननिब्त्तिरपि स्वीकायां स्यादिति ` 
वाच्यम्‌; संयोगादिस्खस्यावच्छेदकथटादिसखसपिकषत्वेऽपिे ` 
यथा अभावे न स्वाधि्रणीयग्रतियोगिर्ूपावच्छेदकस्चपिक्षा, 
विरोधात्‌; तथा अज्ञानक्ञानस्यापि न स्वविषयाज्ञाननिव्रच्यपेक्षा, 
विरोधात्‌ । न वे्व-तदिषयकक्ञानपिक्षापि मस्तु; विरोधस्य 
समानत्वात्‌, अविरोधक्पनाबीजस्य ज्ञान इवाज्ञाननिवृत्तावपि ` ८ 
समानत्वात्‌ । तथाच विषयेऽज्ञात एवाज्ञानं ज्ञायते, विषय- 
विदशेषावच्छिमबुद्धिस्तु तमसीव विशेषज्ञानानन्तरं (एताधत्काल- ` 
ममं नाज्ञारषिमिणखेवंसूपा जायत इति वाच्यम्‌; ` 





















1 ध ` तिषयावच्छन्याज्ञानज्ञनाथ---वषयवच्छनत्वनाज्ञाननकरा- 
`  शाथम्‌ । वक्तव्यत्वेनेतिं । अज्ञानस्याज्ञातत्वामावेनं प्रकाशसमवेऽपि 
तदवच्छेदकस्यज्ञातसवेनोक्तप्रकाशसंभवेन  तदज्ञाननिवृर्तिवांच्येति 


मावः । अवच्छेदकषटादितसेति । स्वाविकणबुक्तपटादिसस्वे ` 






सिद्धिस्तत्राह--विषयविशेषावच्छिनेति । तमसीवेति । तमि 
नष्टे घटादितम एतावत्कारं स्थितमिति धीरिः । घटन 
जानामीति प्रत्यक्षे मन्मते घटादिज्ञानं कारणतया नयिक्षयत एव, ` 
` विशिष्टुद्धयादौ विशेषणज्ञानदिदतुलास्वीकारात्‌ ; परंतु जतिऽपि ` 
प्रमाज्ञाने दोषात्तत्र प्रमाताग्रह तद्विषये व्वदुक्ताथ न जानामीति 
न्मते तु ानाभावविषयकल्वेन लदुक्ताथज्ञानलेन ` 







1 






हनतैवमभावखमावविरोधिप्रतियोगिज्ञाननिरपेकषज्ञानमिषयत्वम - 
मववेलक्षण्यसाधकमज्ञाने उपपादेतमायुष्मता । किंच यद्य- 
ज्ञानं खकाठे विषयावच्छिन्रतया न भासयेत्‌, तदातु 'त्वहुः ` 
 क्तमथंन जानामी'ति विषयावच्छिन्न 1 
प्रत्ययो विरुध्येत । तसादिषयाज्ञानसाधकत्वात्साक्षिर्पविषय- ` 
प्रकाशोऽपि नाज्ञानाषेरोधी, कितु प्रमाणवरत्तिः। एकविषयत्वेऽपि = ` 


` त्वापिरोधित्वदुपपययेते। नच--इृ्तिगरैतन्यस् बिषयोपरागा- ` 






दष हन्तशब्दः, वर्तमानाथप्रत्ययः। । स्थूरुकार्मादाय तदुपपादनं 
तन युक्तम्‌; न जानामीति र्या स्वपरयोगाधिकरणस्वशक्यतत्तत्कारो- 
हेखात्‌, अन्यथाऽज्ञाननारकार्ेऽपि नष्टक्षणावश्च्छेदेनाज्ञानाषिकरण- 
 स्यृल्कार्मादाय न जानामीति बुद्धवापततेः । इदमुपलक्षणम्‌--एताव- ` 
कारं नाज्ञापिषमिति धीः स्य्रतिरनुमितिरथोपत्तिवं । नायः; विशेष 
विषयकलेन पूर्वमनचुमवात्‌ । नेतरो; विंशषक्ञानलस्य विरेषाज्ञान- 















क परिच्छेदः]  अज्ञानवदिऽज्ञानविषयनिरूपणम्‌ = आ 


ज्ञानखय वर्तमाना्थ- ` 





 प्रमाणव्ृत्तितदतिरिक्तव्रच्योरज्ञानविरोधित्वाषिरोधित्वे षटविषय- = ` 





नि व 


रेति मतेऽखा अज्ञाननिवतकत्वामावादिदमयुक्तमिति-बाच्यम्‌; ` 
।  अक्ञाननिवतेकतयेन निदतिग्रयोजकतवेवोक्ततवात्‌ । तच सव 
तर्हि कटप्तकारणवाधात्रोक्तपत्यक्षमभावविषयकम्‌ , किं तु मावख्पाज्ञान- ` 
 विषयकामित्यंव कर्पनीयम्‌ । न तु ध ्पकारणवाधे कायेमित्यादि पूषै- ` 





1 4 





५ ` नाशकवाव्याप्ततवात्‌ । बिरेषप्रमाखस्याज्ञानसिद्धः पूवेमसि 





॥ | 26: -. ८ ९ ध व्याख्याय मद्रंतसेद्धो ` ६ ५ [प्रथम 





 धरस॑पादनद्राराऽसिन्पक्षेऽप्यस्त्येव । न चाज्ञानख खविरोधिज्ञाना- | 
भावव्याप्कसवेन मोक्षेऽप्यज्ञानापात इति-- वाच्यम्‌ ; मोक्षदशा- 
 याम्ञाननिवृत्तिश्रवणेन खविरोधिज्ञानग्रागभावमात्रव्यापक- ` 
 चतात्‌। न च-कथं प्रमाणवृत्तिमात्रविरोधिववेऽज्ञानस्य ज्ञन- ` 
मात्रविरोधित्वेनैव न जानामील्याकारेण प्रत्यय इति--चाच्यम्‌; ` 
 घटादिमात्राषरोधिनो वटाभावदेमावसामान्यविरोधितवेना- | 


५. ५ 


` भावत्वेन प्रतीतिवत्‌ ज्ञानविशेषविरोधिनोऽप्यज्ञानस्य ज्ञानसामा- ` 
न्यविरोधितवेन प्रतीतिरसंभवात्‌ । न द्यभावपदादिनामव्प्रतीतो ` 
 धटामावो न मासते । अथ सा विरोधिता तत्र विशेषमात्रपयेव- 
सना, समं प्रकृतेऽपि; अन्यत्राभिनिवेशात्‌ । न च--न ` 
 जानामी' ति ज्ञसिविरोधित्वस्थवाजुभवात्कथं वृत्तिषिरोधित्वम्‌ १ 
त्वन्मते चेतन्यस्थैव ज्ञतित्वात्‌, चेतन्याज्ञानयोरषिरोषे ज्ञान 


[क [क्‌ (५ (१ क. ष, 


तवज्ञानत्वायागादति-- वाच्यम्‌; मन्मत बृत्तिव्रतनाम्बतच- 























4 # 


 अज्ञानविरोचित्पदेन । अस्त्येवेति । उपरागस्य स्वमागमावादिनिवरत- 
| कलवमस््यवत्यथेः । यत्तु निवृततिप्रयोजकत्वेलयस्याज्ञाननिनव्र्तिपरयोजकवे- 
स्यथः, स चायुक्तः; चैतन्यस्यैव तदोचित्यादिति, तच्छोमते; ` 
नहि वृतेश्िदुपरागाथखपक्षेऽप्यज्ञाननिवृततिप्रयोजकत्वम्‌ , न वाचेत- ` 
न्यस्य तदापत्तिः समवि, व्त्यमावकछे तदाप्तेः । तद्विशेषः ` 
मात्रपथवसन्नेति । अमावपदस्य घटादिमावविरोषाधिकरणाबरत 
त्वश्पेण लक्षणयेति शेषः । सममिति । अज्ञानपदस्य ज्ञाननारयल- ` 
रूपेण ज्ञानविशेषनारयपरत्वम्‌ । न हि बख्विणाद हरिहरादिभक्तेऽप्य 


















| ^  व्यवहारपरयाजकलवनत्यथः । प्रमाणब्स्युपारूढगप्रकाशचकत्वेन । प्र 


| कील्चछेद ] अज्ञानवदेऽज्ञानविषयनिरूपणम्‌ 9 





, कफ क 


 वृत्तिचितोरुमयोरप्यज्ञानषिरोधित्वं विषयीक्रियते । एवं च न 
 चैतन्येऽज्ञानविरोधित्वम्‌; नापि वृत्तो ; इच्युपारूढचित एवार्थ- ५ 
 ्रकारशचकत्येन तथात्वात्‌ । नञु-पृत्तेरष्यथेप्रकाश्चकत्ं 4 विना ¦: ` 





चि 


`  जातिविरेषेणवाज्ञानतत्कार्यनिवर्तैकते इच्छादिनिवल्यदरेषा- ` 
दिवत्स्वापत्या शछक्तादिज्ञानवदथग्रकाशक्तेन तन्नि ` 
(1 | ` वतकेत्वं वक्तर्यं चेतन्यस्यापि तत्सच्वेन ते्िवतेफत्वावश्य- | ॥ 
 म्मवेन तन्निव्योपातः; निल्यारीन्द्रियि परोक्षबरत्तौ सत्याः ` 
मष्यज्ञानानिवृत्या सुखादावपरोक्षृत्यमवेऽपि स्फुरणमत्रेणा- 
ज्ञानादशेनेन चान्वथव्यतिरेकाभ्यां स्फुरणस्यैवाज्ञानषिरोधित्वाः = ` 





दिति चे; प्रमाणव्रच्युपार्ढप्रकाशत्वेन निवतैकलवं ब्रूमः, ` 
न तु जातिविरेषेण, प्रकाश्चत्वमात्रेण वा। ४ नेच्छादिनि- ` 


उभयोः भिक्ितयोः । अर्थग्रकाशकत्वेने तेति | 


न्यं जानामीति व्यवहारविषयः। तथाचन जानामीत्यनेन ` 






40: | ८ 1 ७ ५ सन्याख्यायामद्रंताकेदधो [थम 


 निव्रच्या सुखादौ प्रमाणवरुस्यभवेऽपि स्फुरणमत्रेणाज्ञानादशचैने- 1 
`  नान्वयन्यतिरेकाभ्यां स्फुरणस्येवाज्ञानादौ विरोधित्वमिति-- 
निरस्तम्‌; परोक्षवृत्तविषयपयेन्तत्वाभाषेन न विषयमताज्ञान- ` 
५  निवतकत्वम्‌, सुखादौ च ज्ञतिकसचादज्ञानानेव्र्ति विनेवा- ` 1 | 
 ज्ञानादश्ेनम्‌ । अतोऽन्वयन्यतिरेकयोरन्यथासिद्धया स्फुरणमत्र ` 
नाज्ञानविरोधि । न चात्मनोऽज्ञानाश्रयविषयत्वे स्वसत्तायाम- 
| प्रकारविधुरस्वेन स्वग्रकाशत्वसाधनायोगः; परिू्णत्वादिना- ` 
 प्रकालविधुरत्वामविऽप्यध्यासाधिष्ठानत्वादिना प्रकाशमानतयाऽ 
 प्रकारचविधुरत्वसभवात्‌। न च-दृर्चिचितोर्वेषम्याक्तेरयुक्ता; ` 
ब्रृत्तिवत्साक्षिणोऽपि समानविषयतया अज्ञानपिरोधित्वालुभवात्‌, ` 
अन्यथा सावे चैत्रेच्छासुखादौ भेत्रस्येव चेत्रस्याप्यज्ञानं 
स्यात्‌ , नो चेन्मेतरस्याप्यज्ञानं न स्यादिति-- वाच्यम्‌; साक्षिणि 
 यदज्ञानप्रिरोधित्वमनुभूयते, तन्नाज्ञानविरोधित्व निबन्धनम्‌ 
किंतु स्वविषय इच्छादौ यावत्सत्वं प्रकाशादज्ञानप्रसक्तिनिब- ` 
न्धनम्‌। वरत्तेश्च स्वविषये प्रसक्ताज्ञाननिष्रत्तिनिवन्धनमेषेत्युम- 
यर्विषम्योक्तियुक्तैव । अज्ञानाप्रसक्तेरव चेत्रच्छादौ चैत्रस्य 
नाज्ञानव्यवहारः, मेत्रस्य तु प्रमात्रजञानादेव तद्धयबहारः । 
अन्यथा चा्ुषखदिरपि चिद्वतघ्वापत्तेरिति ध्येयम्‌ । प्रिपूर्ण- 
`  त्वादिनेति । शद्धचिद्रणावृतखस्वीकरिऽपि तदरपसंबन्धितयाश्जज्ञाऽ- 
हमित्यादिव्यवहाराततद्रपव्यवहर प्रमाणव्त्यनपेक्षत्वरूपं स्वप्रकाशववं प्रमा- ` 
`  णवृत्ति विनाप्यनुमूयमानतद्रपव्यवहारकल्वपथवसनेनोक्तहेतुना साध्यत ` 









































` परच्िदः] अज्ञानवदिऽज्ञनविषयनिरूपणम्‌ = 41 क, 1 | 


नच तर्यात्मन्यपि तत एव तदप्रसक्तिरिति---वाच्यम्‌ ; दत्तः ` 
` त्त्वात्‌ । किच साष्षिषे्यतवं तदश्रसक्ता तन्त्रम्‌, आत्मा तु 
 नतदवेधः; चिद्रुपत्वासरकाश्च एवेति । न च- तरिं सुतराम्ञाः ` 
नान॒पपत्तिस्तेजसीव तमसः, अन्यथा घटादिरारोकमिवाल्रापि 
`  सखग्यवहरे ज्ञानान्तरमपेशषतेति--बाच्यम्‌ ; अज्ञानाब्रतत्वादय- = ` 
` दज्ञाननिवतेकान्तरपिकश्षा चत्तहीणपत्तिः ; वृत्तरवपिक्षणात्‌ ; प्रका 
 शान्तरपिक्षायां जत्वस्योपाधित्वात्‌ , प्रकाशव्वेऽप्यज्ञानाविरोः ` 
 धपित्वस्योपपादितत्वात्‌ । अत एव सवं बस्तु ज्ञाततयाज्ञाततया 
चसाक्षिचतन्यस्य विषयः, ज्ञानाज्ञानयोः स्वविषथवाच्छ्नियोरव 
भानात्‌ | एतेनान्धकाराघ्तवल्ज्ञानामावावच्छेदकविषयवच्ज्ञा- ` 
 नात्रतस्याप्यम्रकारेन साक्षिवेद्यत्वायोग इति-- निरस्तम्‌ ; विष- ` 
यावच्छेदेनानुमव विरोधात्‌ । ननु वृत्तरङ्गानविरोधिववेऽप्यात्म- ` 
विषया वृत्तिरिदानीमप्यस्त्येेति कथं तत्राज्ञानम्‌ ; किच त्वन्मते ` 
 घटाद्यपरोक्षत्तरपि षटायवाच्छन्नाचेद्धिषयत्वेन सृतरां चित्य 
 ज्ञानास्षमवः, न च--विशिष्चतन्यरूपजीवविषया वा घटावः 


0 क 1 1 माणप थि ज साज त ना 















प्रमायाः । अज्ञानानिवतेकान्तरपेकषेति । अज्ञाननिवतेकपरमायां ` 
५ घटकान्तरिकषत्यथः । जडत्वस्येति । “ यचदज्ञातं तत्स्ग्पवहार्‌ ` 





१ 1 0 । । 4 सव्यास्यायामदहतासदड | । ध | [प्रथम 


 च्छित्चेतन्यविषया वा श्र्तिरज्ञानेतिषथीभूतकेवरचेदविषय- 
त्वादज्ञानमिरोधिनी न स्यादिति- वाच्यम्‌; "दण्डी चच! 
इति धृत्या चेवाज्ञानानभिमवापातात्‌ | घटाकाशज्ञाने महा ` 
 काशाज्ञानस्य मह्वाज्ञाने पर्यवसानम्‌ । अत एवाकाशो ` 
ज्ञात इति प्रतीतिः | न च भ्रैवणादिजन्यव दृ्तिन्ञान- ` 
विरोधिनी; भ्रमकारीनापरोकषज्ञानानधिकविपयज्ञनेन कारणा 
न्तरजन्येनाप्यज्ञाननिडृत्ता वतिप्रसङ्गात्‌ › अनधिकविषयत्वे ्रव- ` 
णादिवैय््यात्‌ , सत्यत्वापाताचेति- चेन्न ; यावन्ति ज्ञानानि 
ताबन्त्यज्ञानानीति मतेऽज्ञानविरेषः एकाज्ञानपक्षेऽवखाविरेषः ` 
 शक्तिविशेषो वा अबिद्यागतो विशिध्गोचरवृ्या निवतत एव । ` 

 प्रपश्चानिदानभूते तत्वमस्यादिवाक्यजन्याखण्डाथगोचरदृत्तिनि- ` 
 वत्येमज्ञानं परमवशेष्यते ; भेदभ्रमस्यानुभ्रूयमानत्वात्‌ । यथा 
अयमिति ज्ञानात्तजाज्ञने निडृत्तेऽपि सोऽयमित्यमेदगोचरवृत्ति- ` 


(७ 


'  निबर्त्याज्ञानमवचिष्यते । तथा च विषयषरतविशषाभवेऽपि 























८ शेषः| न स्थत्‌--न मवति । अतित्रसङ्गादिति । शक्तौ रूप्यं 
नास्तीति बाधकारुऽपे भ्रमोऽनुबतत, कारणविशषजन्यनक्तवराधन | 
 पश्चचिवर्ततेति प्रसङ्गादिवयथेः । सत्यत्वापातात्‌ अधिष्ठानपरमासामा- ५ 
 रयनिवल्यत्वामावेन प्रपञ्चस्य सल्यत्वापातात्‌ । बिशेष्टगाचरष्च्या 
` अहमित्याकारकतवृ्था ॥ ॥ 1 
ननु-सोऽयमिति वाक्यजज्ञानं * तत्तोपदिते इदन्तोपहिततादा- 
 त्म्यविषयकलेन तादशविषयकोाज्ञाननिवतैकम्‌ , अयमिति ज्ञानं ठ 




















परिच्छे ]  अंज्ञानवादेऽज्ञानविषयनिरूपणम्‌ ८ $ 


 कारणविरेषजन्यत्वेन विरेषेण निवतेकतवे श्रवणवैयर््यं सत्यताप- ` 


, „नन "~ ~~ ---- ----~“---~ 


एकस्यां शुद्ध्यक्तौ भेदकश्पकाक्ञान्य तततदेखविषयकते मानामविन = ` 


व्यक्तिस्वरूपालण्डैक्यविषयकल्वेन तननिवतेकज्ञानस्यापि तदौचिवयात्‌ । = ` 
न चोक्तमेदस्य तत्तदेस्वोपहितप्रतियोग्यनुयोगिकलात्तज्जनकज्ञानमप्युप- ` 
हितयेरिक्यविषयकम्‌ , न तु व्यक्तिमात्ररूपाखण्डेकेयविषयकामिति- = ` 
वाच्यम्‌ ; उपहितयोहिं मेदसदिष्णुतादास्म्यमीयि नास्ति दूरे भेदासहि- ` 
 प्णवक्यम्‌ । न हि षकारो पटकाशमिति तादाल्प्रमा, कितु 
 घटकाशमाकाशमिति। उक्ततादाल््यस्वीकारेऽपि तस्य मेदाविरोधिखेन = 
ने मेदजनकाज्ञानविषयतवम्‌ । न ्यत्यन्तामेदे तादात्म्यादिसंसगेप्रमा। = ` 


द 


1 घटो घटः तद्याक्तस्तद्कयक्तराति ससगबुद्धयननुभवात्‌ । तथाचाक्त- । | 
पलक्षणत्वमात्रेण, न तु मेदधीविषयत्वेन । न चैवे --प्रतियोगितानु- ` 





गितावच्छदकरायिन मेदवीरेव न॒ संमवतीति-- वाच्यम्‌ ; 
प्रतियाग्यशे हयपरकारस्य न प्रतियोगितावच्छेदकलेन भानम्‌ । तथाच 


 परतियोभ्यंश इव, प्रतियोगितारूपसंबन्ांशेऽप्यवच्छेदकप्योपलक्षणघम्‌ ; ` 
न तु तदवच्छिन्नत्ेन प्रतियोगितामानम्‌ । अत एव शुद्धनह्ण्या 
नन्दचिद्रपभदः कलितः संगच्छते। एवं च ुद्धव्यक्तिख्पेक्य ` 


1  विषयकाज्ञाननाशकुक्तवाक्यजज्ञानमुक्तविषथकमेवेति समीविशेष 












ष्रनिवर्तकत्वेऽपे रक्तिविशेषानादरे दोषमाह--अन्यथेति। अग- 
 तेरिति। तत्तदतवोपहितयोस्तादमस्यस्ोक्तरीत्याथिष्ठानत्वासंमवात्तखमा- 
खेन" नाशकत गौरवाच्च चाक्ताषयोषेणैव विरेषतो नारकं युक्त ` 
भिति भावः। यथाश्रुते मनोढृतेरहमाकारत्वपरतीतेन्याचषे ---अस्याथ 
 इति। तयेति । अभिव्यञ्यत इति । क्रियायां कतपदं व्यङ्गय 


4: |  सव्याख्यायामदरताेदधौ 1 मीः 
तिश्च निरस्ता; अन्यथा सोऽयमिलयत्राप्यगतेः । किंच 
जीवविषया इृत्तिरविद्य्वत्तिः, न तु प्रमाणव्रत्तिः; तस्याएवा- 
 ज्ञानवियोधितात्‌ । तदुक्तं विविरणे--' जीवाकारावृत्तिपरिणता- ` 


ए न क 


९  त्तःकरणेन जीवोऽभिन्यज्यतः इति । अस्याथः-जवाकार- | | 
दंतप्रकारिकाषिदयाब्राततिः, तया. परिणतान्तःकरणेनान्तःकरण- 
` परिणामभूतज्ञानरूपवृत्तिसंसर्गेण जीवीऽभिव्यज्यत इति । न 
` च--षटोऽयामति ज्ञानेन चरमवरत्तिनेवत्याज्ञानमपि  निवते- ४ 
तामिति-- वाच्यम्‌; तदवच्छिन्ाज्ञातत्वप्रयोनका्ञानाषैरेषदे- ` 





मतिमा निम निम 





 भ्रमातरेन सामान्यतो नाश्चकल्वस्यापि स्वकिरादा्ष्ठानप्रमासामान्यनि- ` 
 व्यतवयोग्यत्वस्य भपञ्चेऽनपायान्न सव्यतापततिरिति भावः| विशः ` 










क (१ ५ 


प 


। तावच्छदकमहमथेलवमाह-परिणतान्तःकरणेनेति। सोषुससक्षमावखया = 


| प्रिणतमनःसंसषटस्याव्यज्गयताज्ज्ञानख्पेद्युक्तम्‌ । तथाचोक्तवृत्ति्च ` 


प्ररिणतान्तःकरणं च तत्तथा तदमेदेनाभिव्यज्यत इति शब्दाथैः। ` 
अहमाकारदृत्तिरवियावृ्तिरव ; अप्रमायामवियाया एव परिणामिवेन 
 क्छप्खात्‌, प्रमायां प्रमाणव्यापारसहङृत्यैव मनसः परिणामितया | 
 क्पततवादहमर्थ॒चक्षुरादिस्वप्रमाणव्यापारासंमवात्‌ । तखादृच्यन्त- 

















` पर्च्छिरः] अज्ञानवदेऽज्ञानविषयानिरूपणम्‌ १ | 6. ॥ 


र तदवच्छिच्ज्ञानानिवत्यत्वस्य फलबलेन स्वीकारात्‌ । अव- 
। तमस इव विषयप्रकासकालोकस्य सवेतमोऽनिवर्तकव्वेऽपि क्रिषि- = 
त्तमोनिवतकतम्‌ । तसात्सिद्धमाश्रयत्वविषयत्वभागिनी चुद्धः ` 
।  चिदिति। एतेन-देहादिभेदो बा अमोक्तुत्वाद्यभेदो वा बह्मा- ` 
( १ मेदो षा आद्ितीयमात्रामेदो वा तदिशिणत्मावान तद्विषयः; 





।  रवि्यापरिणामलस्यापनायोक्तमिति तावप्यथ इति भावः| व्स्वुतो 
वृततीत्यन्तमभिव्यक्तिक्रियाविशषेणम्‌ । जीवाकारा अ्त्तियेस्यां ताह- ` 
याः साक्षिरूपाभिव्यक्तेवेषयो वृतिज्ञानरूपेण परिणतमनता संघृष्ट 
चैतन्यमिति. वाक्याथं इत्याशयेन तयेति तृतीया सहार्थिकोक्ता । यदि 
चा्हवृततिरूपेण परिणतमनसेति यथाश्रुतार्थे अग्रहः, तथापि सा 
वृत्तिरुक्तयुक्तथा न भ्रमेति नाविचानिवर्तिकेति ष्येयम्‌ । उक्तवृत्ताव- ` 
 विचान्यदोषश्वेदपेक्षते तदाऽहमथे एव तथा बोध्यः । तद्बच्छिन्नेति । ५ 
टा्वच्छिचचिदित्यथः । अवतमस इवेति । क्षीणतमोगतेलथैः । ` 
. अ टक लोकस्येति । धरावच्छिच चिज्जञानस्येति शेषः । यथाऽवतमसस्थ- ` 
षटादावालेकप्य गाढतमेोरूपसवैतमोनाशकलवं नास्ति, गादतमप्त 
 एवामावात्‌, तथावच्छिन्ननिदाकारज्ञानप्य न मूखज्ञानखूपसवेतमो ` 
निवतेकत्वम्‌ ; शुद्धाकारचरमचृततेरेव मूखाज्ञ(नसमानक्षियकलवात्‌ । 
`  उपाध्यविषयकतवे सति चिद्धिषयकतवं हि तयोः समानविषयकलखमिल्या- ` 

युक्तं पिथ्यात्वानुमान इति मावः ॥ 1 
























4 4, 1 सन्याख्यायामद्वेतसिद्ध ५ [थम 


` तेषामात्ममात्से उक्तदोषात्‌, भिश््वे्धेतकषतेः, आवि- | ध । 
६  यकल्वेऽन्योन्याश्रयादित्ययुक्तोपाटम्भनमपास्तम्‌ ; ब्रह्मामेदादेरा- 
` स्ममा्रतापक्षे तस्याज्ञानषिषयत्वमेव, दोषस्य परिहृतत्वात्‌ । ` 
यत्तु प्रसङ्गादुक्तम्‌-- द्वितीयामावोपरष्षितात्मनोऽज्ञानविषयत्े 


` तादृशस्यैव चरमवृक्तिविषयत्वं॑वाच्यम्‌; तथाच वेदान्ताना- ` 


| मष्युपलक्षणस्पप्रकारयुक्तोक्तात्मपरत्वेऽखण्डाथेताहानि 1 
काके काकवदित्यस्येवास्याप्यप्रामाण्यापत्तिः, उपरक्षणस्य भि- ` 
 भ्यात्वादिति; तत्ाखण्डाथेवादे वक्ष्यामः। न च-न्यूनाप्य्गलि- ` 


रथिकमाच्छादथति ; अगिषयसंबन्धित्वात्‌, इयं हि विषयसंब- 


[ (का ^ 





 न्धिनी कथमधिकमाच्छादयेदिति-बाच्यम्‌; दततोत्तरत्वात्‌। ` 


तस्माद्विद्या स्वरूपत आश्रयतो विषयतश्च सुनिरूपा ॥ 





५ विषयः । उक्तदोषात्‌ घरायवच्छिच्रचिञज्ञानादपि तन्नाशापत््यादि- ` 
दषिात्‌ । अद्तक्षतः उक्तज्ञाननाशकाया उक्तम दादिधियांऽ- ` 
प्रमाललवारणायोक्तमेदादेः स्वाधिकत्वेनः वाच्यतयाड्धैतहानेः । अन्यो- 
५ ५ न्याश्रयात्‌ भेदादिसिद्धौ ताद्किषयकाज्ञानसि डः, तस्सिद्धौ च तज- 1 
। . स्यमेदादिसिद्धिश्यिभिमानः । वस्तुतो मेददिरनादितेऽप्यविचानाशना- ` 
` स्यवेनावियकत्वसेमवाचान्योन्याश्रयः । अकाके काकशलये । वक्ष्याम ` 
इति । उपक्षयस्य ग्यक्तिमात्ररूपत्वे तल्ज्ञानस्य न सप्रकारकत्वम्‌, 


इत्यदेतसिद्धावविदयाया विष्रयोपपात्तः ॥ 


वि 






१ अ [के 



















परिच्छेदः] जमानत - 


अयाह मथी नात्मत्वो पपात्ति ॥ 
 ततशवाहकारादिसृष्िः। नन्हमथे अत्मैव, तस्य कथमवि- ` 
| चातः सृष्टिः, न च-सुषुप्ो स्वयं प्रकाशमानस्यात्मनः संमवे- 
प्यनेवंबिधस्याहमथंस्यामावः, यदि च सुषुप्रावहमथेः प्रकाशेत, 
तहिं स्मत ह्यस्तन इवाहेकारः, असुभूते स्मरणनियमामविऽपि 
स्मर्यमाणात्ममात्रत्वादिति- वाच्यम्‌; हैतोरसिद्धेस्तके इष्टापत्तेः 
।  नद्यघापिस्वग्रकाल्ात्मान्यत्वमहमर्थे सिद्धमस्ति । आत्मान्यत्वे 
 नाप्रकाशत्वसाधने तेन च तदन्यत्वसाधनेऽन्योन्याश्रयः। न ` 
 चाहमथंस्यापरामशः, सुखमहमस्वाप्ं न रचिदवेदिषमिति 
तस्येव परामशादिति-- चन्न; अहकारस्तावदिच्छादेषिशष्ट 
एव गद्यत इत्यावयोः समम्‌ । खषुप्ो च नेच्छादय इति कथं 
तदाड्मथासुभवः १ न चच्छादिगुणविशिष्ट एवाड्दमर्थो गृह्यत 
इत्यत्र न नः सम्प्रतिपत्तिरेति वाच्यम्‌; गुणिग्रहणस्य गृणग्रहण- 
परत्वात्‌, अन्यथा स्पादिहीनोऽपि ष्टः प्रथेत। न च. 
न इविवायाम्तद्ख्दिशिि, येन न्यूनलं तद्विरोधि स्यात्‌ , किंत नात्ति ` 
न भातीति ग्यवहारजनकलमित्युततरमाविचायां विधुतवप्योक्तम्यवहार- ` 
१ तुत्वस्य चोक्तया दत्तमिति मावः ॥ । 
तकैसि्यादि---अविाविषयस्थितिः । ध 
` इलयद्ेतसिद्धिन्याख्याय्रामविदयाया विषयनिरूपभम्‌ ॥ 


























48 ५. ४ 1 सव्याख्यायमद्रैतसिद्धौ ` [प्रथम 


 सूपादेराहितानां तेषामस्खं तत्र बीजमिति वाच्यम्‌; पूवेरूप- ` ५ 
 नाश्लाप्रेसस्ूपाचुत्पत्तिक्षणादक्षणादा तद्विनापि स्वर्‌ । एच 
गुणाग्रहणे कथं गुणिग्रहणम्‌ १ तथाच निगुण एवात्मा गद्यत 
` इति स्वीकतेव्यम्‌ । अयुभवामवि च न तस्य जागरे पराम्ेः। ` 
तथाचाज्ञानाश्रयतवेन सुपुप्रावनुभूयमानादात्मनो्डकारो भिन्नः। 
 एवमेबात्मान्यत्े सिद्धे अस्वग्रकाशत्वसाधने नान्योन्या- ` 
श्रयः । न च ताह “अहमस्वाप्स ' भित्यहमर्थस्य परामशानु- ` 
प्रवेशानुपपात्तिः; तदंशे परामशेत्वासिद्धेः । एवं सल्यपि यथाऽ- ` 
ज्ञनश्ञे तस्य परामशेसवं तथोपपादितमधस्तात्‌। यचप्यहमस्वा- ` 
` प्ममिलयादिज्ञानानान्य आलमपरामक्षः, वथाप्यहमर्थस्य सुषुप्तिः ` 


अहमेैकल्वग्रहस्य ताकिंकादिविप्रतिप्चतवात्‌ , विशेषगुणग्रहस्य गुणि 
ब्रहव्यापकतवभङ्गच। न हि रपायविषरयको षरादिग्रहो मानसिद्धः। 
५ | | अरुत्प त्त क 
 व्यवहितपूषैकषणे तस्य नीरूपतावह्यं वाच्या ; अन्यथा रूपादिकारणस्व ` 
 इमायभावस्यासम्पत्तेरिति मावः। आदयक्षणादाविति । तथाच द्वितीय- ` 
 क्षणादौ वरादिरूपायविषयकप्रलक्षापतिः ; जाघक्षणे संयोगसनिकर्षा- ` 
भविऽपि धयुक्तसमवायसनिकषसंभवात्‌ , द्वितीयक्षणे छखपादिसच्वेऽ- ` 












` न च जहमथै एकत्वगुणविशिष्टतया सु गृह्यते पश्चा््रयते चेति न 


. स्याक्िमङ्ग इति वाच्यम्‌ ; सुषु वरिष्टवास्वकार स्ुष्ठिभङ्गात्‌ , 





गी 6 


चतेश्ुणे इति । यस््षणे पाकजरूपादि धराद जायते, तद- ` 





५ कः 


प्यायक्षणे तत्र स्िकपोमावेन द्वितीयक्षणजायमानप्तयक्षे ख्पदिरविषय- 
सव संभवादिति भावः । निगुण एवात्मेति । एवकारास्सगुणात्मनि 





= 























 प्श्च्छैदः] अहमथानात्मलोपपत्ति ५ 4 


न 





|  प्रामर्शत्वपयवसानम्‌ । अत एव विदस्वपरिस्वियमस्वपीदीतै ` 
।  परामश्षोकारतापात्तनिरस्ता ; तत्कालानुभूतान्वःकरणसंसर्मेऽ- = 
|  इमिल्याक्रारोपपत्तेः । यतक्तं विषरण--'अन्तःकरणविशिष्ट 
|  एवात्मनि प्रत्यभिज्ञानं ब्रूमः, न निष्कलङ्कचेतन्ये, तस्य मोक्षाः | 
|  वस्थायिनः चाच्ैकसमधेगम्यत्वा ' दिति, तदव्र न भिरोधाय। 

।  मोकषावस्थाथिनः चाच्ैकसमधिगम्यलादिति सतूक्तयान निष्कः 


। लङ्क इत्युपाधिमाघ्रविरहिणि प्रत्यभिज्ञाननिपेधेन चान्तःकरण- = ` 


(न 


|  पदस्योपाधिमात्रपरत्वात्‌। तथा च सुषुश्रावप्यज्ञानोपहित वात्मा = ` 


| ` काराननं भूतत्वेन तत्के अज्ञानाश्रयत्वेन चाठुभूतात्मन्येव 1 










अव्ियादततिरविचात्मोभयविषयिका, न तु संसगेविषयिका ; सविकल्प- ` 


र युपुो न संमवतीति पूर्वोक्तात्‌ । स्व्यं जहमथाधिष्ठानङ्प- =` 





नाहम्थतिषयकत्वस्य प्रत्याख्यातुमशक्यत्वादित्याशयेनाह-तत्कालेति 


५ $ तमात्‌ । साश्दामति प्रत्याभज्ञा न स्यात्‌; अत्मनः स्वधरकाय 





५ र &0::: ` | ( | सन्यरयायामद्रेताकषदौ [प्रथम 


गृह्यते । क्रिचान्तःकरणाषिशिषटे प्रलयभिज्ञाननिषेधो नाभिज्ञानिषे- ` 
 पोऽ्ततिन विरोधः; सुपूप्राषभिज्ञाया एवोक्तंत्वात्‌ । न च-~ 
` यद्यहम्थो न परामृश्यत, तदि (एतावन्तं कारं सुपरोऽहमन्योषेति 
संश्चयः स्या; न त्वहमेषेति निश्वय इति वाच्यम्‌; सुषुश्िकाला-ः ` 
ठभूतात्मैकयाध्यासादिति गृहाण । यथा पूवेदिनानरुभूतदेवदत्ता- 
दभिन्नतयानुभूते चैत्रे सोऽयं न वेति न संचयः किंतुसण्वेति 
निश्वयः। किंच निश्वये सति संशयामावनियमः, नतु निश्वया- 
` भावे संश्चयनियमः । तदुक्तमू-आरोये सति निमित्तानुसरणम्‌, न ` 
त॒निमित्तमस्तीत्यारोप' इति । न चेतावन्तं कारमहे स्वप्र पश्य- 
रासे जग्रदासमिलयत्रेवाहमस्वाप्समित्यत्राप्यहमशे परामशेत्वानु- 
 मवात्कथं तत्रापरामरत्वमिति-वाच्यम्‌; परामृर्यमानात्मेक्या- 
 शोपात्तद्धानांशे परामत्वाभिमानात्‌ । न चापरामकचे परामशेत्वाः 
रपोन दृष्ट इति-वाच्यम्‌; तद्धिनने त्छनानुभूथमाने परामश 





०००००००0 १ 


` शङ्कय संसारावस्यायां मनसोऽखन्तानुच्छेदेन प्रव्यभिक्ञोपपत्िश्ति ` 
बह्समाहितं तस्तिपादकोततरन्थरूपविवरणविरोध इति वाच्यम्‌; ` 
 अन्तःकरणपदष्य पूषैमन्ये उपा्िमात्रपरतेष्यन्तःकरणमात्रांश एवो- ` 
।  कोदुपपत्ेस्तच्छक्कासमावानयरौच्ैयत्‌ । आभिज्ञाया इति । जागरेऽपि 
स्प्रतरेषोक्ततवादित्यपि बोध्यम्‌ । नियम हति । कादाचिकसंशयस्त॒ | 
 स्यदिव ; जहमथक्षणिकस्ववादिविप्रतिप्यादिना तस्संभवादिति भावः । 
तदिन स्मथमाणमिने । तच्वेन स्मयैमाणामेदेनः । अनुभूय- 




























दौ  भहमषौनामलपपतिः = 


|  त्वारोदथेनात्‌ । अत एवादमथेस्यात्मान्यचे यः पूव दुखी, ` 

॥  सोश्धुना सुखी जात इतिवत्‌ यः पूवे मदन्यः सुुङ्नः 

|  सोशुना अहं जात इति धीः स्यादिति निरस्तम्‌; यथा ` 

|  दुःखित्वेन प्राश ज्ञानं तथा मदन्यत्वेन राद ज्ञानामावात्‌। ` 

।  एषुप्रावहमथाप्रकाशचवत्तदन्यत्वस्याप्य्रकाशच एव । एवंच प्राग- = ` 
| 





|  ससाग्रहणातयूषेकालगरदीतेनामिच्वतया गृदयमाणल्वाच्च नार्दकारे 
जन्मत्रत्ययः । विवेकिनां चेतादगबुदधाविष्टापततेः । नच-- | 
|  सिद्धेश्धमथस्यात्मान्यत्वे पराय॒र्यमानास्मेक्यारोपः, सिद्धे च | 
। तस्मिन्‌ सुप्ावग्रकािनाहमथैस्यात्मान्यत्वसिद्विरिलयन्योन्याश्रय ` 
¢ ` इति-- वाच्यम्‌ ;  आत्मान्यत्वासद्धः प्रागवाहमथपरामक्षस्य ५ 
साधनात्‌। अहमस्वाप्पमित्यस्यैवात्मपरामशतवाङ्खीकारेण नदृ 
नादृष्टकल्पनापत्तिः । अत एव च सुषुभावहमथग्रक्ि स्तन ` 





















भिमानापादनं कणेस्पर कटिचालनमिति-- वाच्यम्‌ ; तवष 









गरृहीतभेदस्य अहणस्मरणादिरूपज्ञानद्वयस्य भमल्वमित्यल्यातिमते 
ब्रहणे स्मृतिववारोपदशेनादित्यपि बोध्यम्‌ । अत एव--अहर्म्थे 
1 


पूतज्ञाना भावाद्व । प्रागसचग्रहणात्‌--उत्पच्यग्रहणात्‌ 
काट गृहीतेन पूवक लनतया गृहातन । तथाचात्र 
















[ 





ध {4 ( ॥ ह  सेव्याह्यायमद्रैतसिद्धौ ह [श्रथम 


समव्याप्नतया परस्परपकाशेन परस्परपराम्ांपादनस्याव्यधि- (| 
करणत्वात्‌ । न च तवापि (अतस्मिल्यमिमन्यमान आस'मिति | 
 परामश्षापत्तिः; अहंकारस्य तत्र तन्तरतया तदभावे तत्रा | 
 पादथितुंमशक्यत्वात्‌ । यत्त सुषुप्रावहमथां भासत एठः | 
(न रफिंचिदहमवेदिष' मिलज्ञानपरामशस्यात्माचक्ञानादन्यदिः | 
 ब्ाहमथाज्ञानादन्यदेवाज्ञानं विषयः; अन्यथा विरोधादिति, | 
`  ्रकाञ्चयोः--जहम्थाभिमानस्याहमभेमकाशस्य चेवयथः । प्रस्पर- 
 भ्रकाेन-जहमथेतदमिमानयोरन्यतसकाशेन । अहमथामिमानस्याह- ` 
`  माकारवतिरूपल्येऽपीतरवृत्तिवनं प्रमाणव्यापारादिपापक्षत्वम्‌, किंतु 
मनःस्थूलवस्थोपहितचिद्रपाहमर्थमत्रसपेश्च लम्‌ । एवमहमरथप्रकारस्या- ` 
प्यहमथावच्छिलसाक्षिखूपत्वादहमथमात्रस पिक्षतम्‌ । चोक्ताभि- 
मानस्य साक्षिमात्रभास्यलस्य स्यापि स्वीकारात्युषुपौ तस्रकाशावर 
कतेन पश्चात्मरामशौपादनं युक्तमेवेति मावः । नन्वहमथस्याणुजीव- 
ऋूपलाद्युषुप्तावपि तत्सस्वादहमाकारवृत्तौ न तेन्मात्रसपिक्षता ; कितु 
तस्या मनःपरिणामत्वेन मनञदिसपक्षता, तथाच सुषुप्तौ मनोख्येन 
 लच्यनोयोगरूपकारणामावेन वा न सेति न तद्यरामशौषादनं युक्तमिति 
| -चेच; अहमभस्याहमाकारवृच्यवच्छिच्साक्षिणा तदनवच्छिननसाक्षिणा 
,  प्रसमञ्यन्यथानुपपत्या वा सुषुप्तो सिद्धिः । नाचः; त्याप्यनज्ञी- ` 
कारात्‌ । नेतरौ; पराम्च॑स्य साक्षिमातरांश एव व्यवस्थापितलवत्‌ , 
 सुपुष्तावहमथेस्य व्वयाप्यभ्युपगतसाक्षिस्वरूपादन्यस्याप्रामाणिकलात्‌ , 


(भ 


अहमाकारदृत्ति विनाप्यहमथंस्य साक्षिवियते तस्यां खन्मते मानामा- 





















: न 




















सद्मन ॥ 88. 





 तदज्ञानविङ्गम्मितम्‌; न हि साक्षिषिदनमन्ञानषिरोधि । सुषुप्रो ` 
` च यथाहमथानवभासस्तथोक्तम्‌। (न विजानात्ययमहमस्मी' 
तिः सुषुक्षिविषया श्रुतिरपि तदानींतनाहमथाक्ञाने प्रमाणम्‌ । 
न चेयं शतिः “नात्मानं न पराति सुषुप्रावात्मज्ञान- | 
 शरुतिबाशेषाज्ञानपरा, अहरहनेद्य गच्छन्ति सति सष 1 
न चिदु" रित्यात्मवेदनबोधकश्चातीषेरोधेन वबिशेषाज्ञानपरत्वं 
शुक्तम्‌, न चप्रङृते तथा; विरोधाभावात्‌ । यत्तु-अहमथेः ` 
स्तावर्स्मता, स चाषिदावच्छिनचैतन्यं वा, अन्तःकरणा- ` 





 नन्दांशे, तथा सन्मतेऽहमथशिऽपि नाज्ञानपिति मावः | न हीत्यादि। 1 
तथाच चिन्मात्रस्य स्वपरकाशस्याप्यज्ञाततवसमवात्साक्षिवचयस्यापि चद- = ` 

युपगताहमथैस्याज्ञातव्वसंमवाच् दृष्टान्तदाष्टन्तिकावयुक्ताविति भावः|. ` 
पिजानातीति । ' नाह खल्वयमेवं सम्प्र्यासानं जानाव्ययमहम- ` 
न्देग्यश्चतेरथतो अहणमिदम्‌ । ` 





















° नास्मान न परांश्चैव न स्य नापि चानृतम्‌ । 
प्रज्ञः किंचन संवेत्ति तुरीयं सवैदक्‌ सदा ' ॥ 








| 64 “ | ध | - अ सल्याख्याय्रामद्तास्षद्धा ५ ५ ॥ | [प्रथम 


 बच्छि्नचैतन्यं वा। आधे योऽहमका्षं सोऽहं सोषुिकाज्ञानादि `: 
` स्मरामीतयज्ुमवविरोधः। अन्तये त्वहमर्थस्यैव तदनुमषिवतं ` 
बाच्यम्‌; स्मृतिसंस्काराडुमवानामेकाश्रयाणामेव कायकारण- = 
भावात्‌, 'योऽहमन्वभूवं सोऽ्दं स्मरामीति प्रत्यभिज्ञानाः ` 
बेति-तन्न; दत्तोत्तरत्वात्‌ । उक्तं विद्यावच्छिन्नचेतन्यः ` 
मनुभविते, तदेव चान्तःकरणावच्छेदेनाचुभूयमानं स्मत्रिति 
न तयेर्विरूप्यम्‌ चाविचावाच्छन्नावेतोऽपि नेक्यमस्ति, 
`  अन्तःकरणसूपोषाधिमेदेन भेदादिति -- वाच्यम्‌; अवराः |. 
 वच्छिन्न एवान्तःकरणावच्छेदात्‌ । न च--तथाप्यविचा- 
न्तःकरणरूपोपाधिभेदन मठाका्चतदन्तःस्थघटाकाश्योर्वोप- ` 

 हितमेदः स्यादिति- वाच्यम्‌; दष्टान्ता्संप्रतिपत्तेः । तयो- 

















फ 


न चासनि प्रकाशमानेऽप्यज्ञानसभवावोक्तश्रुतिविरोध इति-- 
वाच्यम्‌ ; शद्धात्मनि हन्ञानं सतकमानासिद्धत्ेनोक्तम्‌, न तु साक्षिणि : 
तथाच प्राज्ञे नासाने वे्तीत्येनन साक्षिस्वरूपे प्राज्ञासन्यज्ञानबोधने 
उक्तश्तिधिरध्यत एव । न च--शुतिवरदिव प्रकाशमाने शद्धास- 
नीवि साक्षिण्यज्ञानमुच्यतामिति--- वाच्यम्‌; नत्मानमितयादिःशरुतिः ` 
पराग्रस्यमानलान्य्थानुपपस्या लोकसिद्ध्रतीतिकान्ञानस्यानुवादिका; ` 
साक्यंशाज्ञानं ठु परागररयतः इति न तष्छोकसिद्धपरतीतिकामिति नोक्त 

 शरुत्याप्यनदयते । . न चैव तिविरोधे 






मप्यात्मवेदनश्चुतिविरोधो न ॒विरेषाज्ञानपरतव 
हितः, किव प्रज्ञविषयकत्वेनाज्ञानपरामशस्यामाव ईति स एव वन्तु युक्त 


` इति-- वाच्यम्‌ ; परामशोभावात्‌ । प्रज्ञज्ञानामावाकिद्धो" चाल्वे- 



















ध ५ | 
छ 


अहमथानात्मत्वोपपत्त 





8 र्वोपाध्योः परस्परयुपहितभेदकत्वम्‌, यौ प्रस्पराडुपहितपुप- = ` 
धत्तः । अन्यथा कम्ब्बवच्छिननग्रीववच्छिन्नाकाश्दन्य एव ` 
 धटाकाशः स्थात्‌ । न चैवं सुपृप्नावहमथोमवि अहं नि्हैःखः ` 
 स्यामितीच्छया सुषुप्र्थं परव्च्ययोगः; “कृशोऽदं स्थूो- = ` 
 मवामीतिवत्‌ प्रच्युषयत्तेः । न च--तत्र कारयादिनिष्कृषटस्य ` 
शरीरस्यैव स्थोट्याधिकरणतया विवेकिनुदेश्यत्वमिति- ` 
वाच्यम्‌; ग्रकृतेऽप्यन्तःकरणादिनिष्डृष्टस्येव तदुदेशपिषयत्वात्‌। ` 
गच्छन्त्य द्यन्तं सति संपचलयन्तं चोक्तश्ुस्योः साथकम्‌; प्रा्गस्व- = ` 
 रूपस्यानात्रृतप्रकाशव्वेऽषि शद्धासनो न तदित्यथकल्वात्‌ । अत ` ` 





--कायोपाधिसंखष्टलनामानमेव सत्संपत्यादिशब्दाथं इति-- ` 
पास्त्‌ ; तादशाभानेऽपि शद्धास्मरूपव्रहमामानमित्यथस्यासङ्गतत्वात्‌। ` 
्तसससंपत्या्ादरे तु श॒द्धालन्येवाज्ञानम्‌, न तु प्राज्ञ इति 

यन्ती श्रुतिः मरज्ञान्यालस्वरूपपरेति ध्येयम्‌ ॥ = 


जन्य एव धटाकाश्चः स्यादि 
















नन्वत्रेष्टापतिः ; अन्यथा 









 त्वावाच्छं भिनत्ति, तथापि वृ्याचवच्छिलचितः स्वावच्छन्नाविते 
 मिनच्येवेति कथं प्रमात्रादीनामभेदः १ न च--मनसो वृत्तावप्यनगमा- (1 





56 | सवय्राख्यायामवैतसिद्धौ [प्रथमः _ ` 


` ननु--"योऽदं सुपः सोऽहं जागर्मि" "योऽहं पूवयुरकाषं सोऽह: = ` 
` मद्र करोमीति प्रत्यभिज्ञाुपपात्तिः; अहमथंस्य भेदात्‌, कृत- ` 
हान्यक़ृताभ्यागमग्रसङ्गध; कतुरमोक्तुशाहमथस्य भिन्नत्वात्‌, 
अभिन्ने चैतन्ये करेत्वाच्यभावात्‌, तदारोपस्याप्यभावात्‌, ` 
` देहादावतिग्रसङ्गचेति- चेन्न; सुषुप्ौ कारणात्मना स्थित- ` 
स्यैवोत्यत्यङ्गीकरिण सर्वीोपपत्तेः। नच--“ अथ हैतत्पुरुषः सखपि- ` 
ती'ल्यारम्य “गृहीतं चक्षुगृहीतं भत्रं गृहीतं मन! इत्यादिः 
श्तौ मनआदीनमेवोपरमोक्तेनाहंकारोपरम इति वाच्यम्‌; मनस 
उपरमे तेनेवाहंकारोषरमस्यापि प्रः । अहंकारो दयनुभवा- 
भीत्यात्मानुबन्घ्यनुभवस्याहं कर्तेत्यचिदनुबन्धिकतृत्वादेधाधयः 




















मेशस्य त्ववजर्नायेच्छाविषयत्वम्‌, परस्यायं आमो मे भवचिध्यादं 
 परसंबन्धांशस्येवेति मावः } न च--चिन्मात्रं निदःखमास्विनीच्छ 
पत्तिरिति-- वाच्यम्‌; चिन्मात्रखेनाज्ञानात्‌ । निदुःखानुभवोऽस्ति 
तच्छा तु जायत एवेति ध्येयम्‌ ॥ 1 
 कर्तलाद्यमावादिति। तन्मतेऽदंकारस्येव कतृलखादिश्वीकारा- 
दिति शेषः । तदारोषस्याप्यभावादिति। अहं करोमीलयादिप्रतीवया 
सर्कार एव कवखादिसिद्धया मानामावेन चैतन्ये कवैवायारोष- 
स्याप्यभावादित्यथः । स्थितस्येति । अहंकारस्वरूपस्य तत्तत्परिणामेऽ- 

प्यत्यन्तोच्छेदामावेन . तसरिणामावस्थानुगतत्वादेक्यप्रत्यमिज्ञादिकं यु 
ज्यत दति भावः । आत्मालुबन्धीति । मासाभिनरेयथः । यचप्यह 
मथस्य चिदधरितव्ेऽपि घटः स्फुरतीत्यादाविवानुमवाश्यत्वं संभवति, 





















महमथानातमलोषपततिः = ` 8. 





| | हि चिद चित्सवरनात्मकत्वादभ्यस्तः । तस्य ४, चाचितोऽन्तःकरण- 
 स्योपरमे उपरतिः । “अथातोऽंकारदेश्चः अथात आत्मदेश्च' ` 
इति श्रुतिरपि प्रथगुपदेशेन पार्थक्ये प्रमाणम्‌ । नन्वात्मनस्त्र-ः ` 
न्मते (स एवाधस्ता' दिल्युपदिषटेन भुमरेवा्हकारेणाप्यैक्येऽपि 


` प्थुपदेशो युक्तः । नच--भूमात्मनोभिन्त्येन प्रलक्षशिद्धयोः ` 


= परथगुपदेश्च रेक्याथः, इयोः साबातम्यायोगात्‌, अहंकारस्य ` 





बन्धति । अचिलरिणमिलथैः । तथाचाहमथंस्यावच्छिन्विद्रपेण ` 
 क्ूलादिपारणामाश्रयतेन चानुमवाचिदचिद्धारतलवापिति भावः । 
 उषपरतिरिति ॥ ८ (1 
ननु सङ्कपरूपवृ्तिविरिष्ठं मनः, अहमाकाखृर्तिविचिष्टोऽ- = 
रः, तथाच मनोलयोक्तया नाहंकारल्यलम इति- चेच; "कामः 


सङ्क विचिकित्ते त्यादिना वृततिभात्रयुक्ता, ' एतत्सर्वं मन एवे'लय- (| ध 

















नि 


 माकारदृततिरध्यवसायादिदृतिवां केनाप्यनुमूयते । यतु- वत्तिसामा 
¢ माव एवीपरतिः प्रकृतश्रत्यथः, न तु ख्य इति-- तत्तुच्छम्‌? म 









ध. ८ सव्याख्यायमद्रैतसिद्धौ ४ [प्रथम 


` स्वातमैकलेन प्रतयक्षसिद्धस्य पृथगुपदेशो मेदाथे इति-वाच्यम्‌; ` 
अहमथादन्यस्यात्मनो भूमाख्यब्रह्ममिननत्वन प्रलक्षासद्धत्वाः = 
 त्यरप्यृपदे्चो भदाथेः, अहमथस्य तु ब्रह्मभिन्नत्वन प्रत्यक्ष ५ 


 सिद्धलाच्तयोरूपदेक्च रेक्यार्थं एव किं न स्यादिति- चे; 





र अहकाराद्धिन्ात्सना भूमरूपव्रह्मामेन्नत्वस्य प्रत्यक्षासद्धत्वेऽपे _ ५ 


 तदभिनखस्यापि तदापिद्तया उभयोः सावांत्म्योपदेशानुपपक्ति- ` 
सहकरिणास्याः श्रतेस्तयोरभेदपरत्वञ्ुचितम्‌ , प्रकृते चभिदपरत्े ` 
विरोधः; जडजडयेरक्यायोगात्‌ । नच- त्वन्मते भूमा ` 


मध्यासेवा सामानाधिकरण्यात्‌ मूता त्मान्य्रास्तीयेवंर्पम्‌ , मूतासानौ ` 





 सर्वासकाविलयवंह्पं वा । तत्र द्रयोरधिष्ठानतवे मानामावदिकस्थिवानादि- 





ल्यन्ताभेदे द्वयोः सावील्योपदेरतासयेमिति मावः । पृथगुपदेशो 
भेदार्थं इति। परिच्छिलस्याहकारस्य स्वरूपेण न सार्वालम्यम्‌, किं 
ठ सबीलकचिदासघटितलनेलेतज्जञापयेतुं ' अथात आत्मादेश ' इया- ` 
 दिकमुक्तम्‌ । न चैवं 'अथातोऽहंकारे'ल्यादिकमनुक्छा ‹जथात अमि" ` 
`  ्ययेवोच्यताम्‌, तावेव ब्रह्मासनोरेक्यसंमवादिति-वाच्यम्‌ ; जालस- 
















 साधारणसवहदयानुगतसचिद्रपतया परतायमानतवसमगच् प्रथगपाद्हय- 
 मानयोरत्यन्तामेदं विना उक्तस्ावात्म्यमनपपन्नमिति प्रतिस्तन्धानद्भारा- 






ॐ 







्रारासमपदस्य श्ुद्धासपरतवानिश्वयेन शुद्धासनः सावील्ये उक्ते तद्धटि 


तत्वेनाह कारस्य सावास्म्योक्तिरति 
























अदम्थानातमलोपपतिः = 5 


हकारात्मनां बिम्बप्रतिविम्बयुखस्थानीयावियोपाधेकब्रहजीव- = ` 
 विष्मात्रत्वरसमवेनाईकारस्य जीवात्ाथक्यासिद्धिरिति-वा- ` 
च्यम्‌; ' यत्रं नान्यत्पश्यति" “स एवाधस्ता"दिल्या्ष्ना भूम- 
` स्वरूपोक्तयनन्तरं यत्रेत्याचधिकरणाधिकर्तव्यनिर्देशात्स इति ` 
प्रोक्ष्यनिदेशाच द्रषुजीवादन्यतप्रसक्तौ तद्वारणार्थं अथातोऽ- 
रईकारादेश' इत्यहंकारेण भूभि निदिषटेऽदंकारस्य देहादिसङ्तिऽ- 


 विवेकिप्रयोगदर्शनाच्तदभेदग्रसक्तौ निष्ृष्टाैकारकेवलात्मस्वरूप- = ` 
 म्राद्‌यि अयात आत्मादश्च इत द्रडमद्‌ उच्यत इच्यतादशाथ- 4 


 भेदायोगात्‌ । जडत्वं चात्र परिच्छि्नस्वादिज्ञापनायेक्तम्‌ , तेन परमतेऽ- ` 
हमथस्यानु'रूपस्याजडतवस्वी करेऽपि परिच्छिन्नत्वादिस्वीकारावश्यकता- = 
्रहवयासंमव इति मावः । अविद्योपाधिकबरह्मजीवेति । अविवा- ` 


(क 


निस्वपरतिषिम्बर्पव्रह्मजवित्यथः । पा ५ थेक्यासिद्धिरिति । तथाचाह-' ध | ८ 








ष्पा त्रिपुटी नस्तीलयथः । द्रषुरिति । मूञ्लीव्यदिः । भृश्रि निर्दिष्ट 
इति । अहंकारदिशवाक्ये यस्य सावोल्ये तादय तद्धूमाभिन्नम्‌ ; 
दयोः सावोसम्यायोगादिति ज्ञापिते सतीलत्यथः । अधिवेकीति 
अहंङकरेव्यस्योचारयितुशचक्ततेऽपि चिदचिःसंवलितप्योचचारयितुरविवेकं 
नैव ग्रहः । श्रुद्धास्मनि प्रयोगो यचप्युक्ताथरूपश्चक्यसंबन्धन्ञा- 


(क 


नात्‌, तथापि शुद्धासस्वरूपज्ञानस्य प्रमालाचाविवेकाी 





















0... ४ ध `  सबव्याख्यायामद्रैतसिद्ध 4 [रमः 


परत्वेन विम्बभ्रतिविम्बकल्यनाया अत्रासमवात्‌ । समवे वा 
 अविद्योपाधिकजीवस्या्हकारत्वोक्तिः स्थूलारुन्धतीन्ययेन। अत॒ 


 नामपरोक्षेकरसश्द्धविति रक्षणातासयेगराहकत्वमास्मोदेशवाक्यस्येच्येते, = 
। ५.  तथाप्यहंकारहूप रक्याथसावास्म्यानुपपात्तधापूवक तद्भवक्तश्ुद छक्ष- | 
णय तात्पयग्राहकलवेनोक्तभेदपयवस्तानमक्षतमिति बोध्यम्‌ ॥ 9 


[का क 


1 नन्वर्हकारशब्देनाविप्रतिबिम्बितचिद्रूपजीवोक्तावप्युक्तरीलया 
1 4  प्रसक्तभेदवारणम्‌ , पश्चादासादेशवाक्येन ुद्धमादाय द्रषटमेदोकिथि 
 संमवतीलयत आह--संमष इति । स्थलारुन्धतीति । यथा अरः 
न्धतीनिकरस्था स्थल ताराऽरन्धतीयमिययुक्त प्रदश्येते ; सृ्षषलेनार- ` {८ 
म्घत्याः प्रथमतो दद्नास्तभवात्‌ , पश्चाचेयमरन्धती किंतु तनरिकटस्था 
स्मताश्युक्ता अरुन्धतीप्रदशेनासूवेवाक्यस्यारुन्धतीज्ञानि तास्यनिश्च- 

 या्मदश्िततारयेरमेदपयेवसावम्‌ , तथाहं कारशेव्दनाविचयाप्रतिविम्बमह- 
 काराश्र यचतन्यमुच्यताम्‌ । अपराक्षचतन्यस्याहकारशन्दनव रकिव्य 


 हारादाविचाप्रतिविम्बादिशब्दानामलकिकलाततेन ब्देन निरदेषुमशचक्य- 
| लात्‌, पथादास्मदिश्चवाक्येन तस्योक्तरीत्या शुद्धसारवास्मयतात्मयोनैश्चयः 
इत्यहंकारशब्दलक्षिताविचयापरतिति्बस्य शुद्धातमभेदे वाक्षयपयेवसान 
| मप्युच्यताम्‌ , तथापि नास्माकं क्षतिरिति भावः। न वेवमहंकारशब्द्‌ 
 वाच्यतेवाबियापतिबिम्बे स्यादिति--वाच्यम्‌ ; । तथासति दषुपौ 
` विकेषगुणराष्यिनाहैकारपदवाच्यभानानुपपत्तितादवस्थ्यात्‌ । नच-- ` 
श्रतिः पाथक्ये प्रमाणमिति प्रतिज्ञादानिरति-- वाच्यम्‌; अहंकारपद्‌- 
` वाच्यस्य श्रतावनुक्तवेऽप्यहुकारशब्देनोक्तस्य निरूपाधिकातपाथक्ये 


भमाणमिति परतिज्ञा 


































 षीरच्छदः] अहमथानात्मत्वीपपत्ति 6 


एवस एवेदं सवेम्‌' "अहमेवेदं सवेम्‌' 'आत्मेवेदं स्वै 
(.  भित्याद्पसंहाराणां स॒ एवाधस्तादहमेवाधस्तादात्मेवाधस्ता- ॥ 
।  दिल्युपक्रमैः ' सवं समाम्नोषि ततोऽसि सर्व" इ्यादिस्पृतिमिश्च 
 सवेगतत्वपरत्मेन न सावा्म्यपरत्वम्‌, येना्हपदस्य निष्कृष्ट 
1  हंकारचेतन्यपरत्वं स्यात्‌ । सवेगतत्वं चनिकेष्यपि संमवरलयवं। | 1 
 भूमात्मोपदेशचास्यामेव ब्रह्मालमेक्यसिद्धया मध्येऽंकारोपदे्च- = 
वैयथ्यं चेति-निरस्तम्‌ । “स भगवः कस्मिन्‌ प्रतिष्ठित इति 
प्रश्नानन्तरं किं कवचिदधिष्ठानत्वमात्रं पृष्टम्‌, परमाथतः कचे ` 
। दाधिष्ठितत्वं वा। आयय सरे महिञ्नीत्युक्तवा द्वितीये भूमातिरक्तमेव ` 













देव । सर्वगतत्वं चेति । वाच्यवज्ञयत्वादिष्विवेति शेषः । स्वे महि- | ६ । 
(क {^ ¢ 1 


श्रास्युकतैति । स्वर्कायि प्रपञ्चश्प महिञ्नि स्थित इत्यथकं स्वे सन्नि 
प्रतिष्ठित इव्युक्तत्यथः । ननु यदि वे | राजा 














परस्य वस्तुपरच्छेददिः प्राप्तया बह्मणोऽपरिच्छि्रलरूपम्‌मलव्याषात ` 
इत्याशङ्कायां ` गोऽश्महिमेत्याचक्षत इत्यादिना कृतायां, नत्र महिम 
शब्द्‌ उक्ताथकः; उक्तदोषात्‌ ' किंतु स्वराब्दस्य स्वाध्यस्तरूपस्वी- ` 












| 64  सन्याख्यायामदतसिद्धौ [प्रथम 


। 





 नास््ीयतदथैषर'अन्यो ह्यन्यस्मिन्‌ प्रतिष्ठित ' इति पूवेवाक्या- ` ५ । 


प्रसरेण 'स एवाधस्ता ' दिल्ादेरपि सावारम्यपरत्वे निध्िते | 


न ^ 
------- 





` त्वमेव व्याहतम्‌ । उक्तं च पूषेमेव ° यत्र नान्यतपद्यतीं ! ल्यादिना वाक्य ॥ ॥ 
 नद्रतन्रह्ममो मृूमस्वरूपत्वम्‌ । अतः सत्यस्य मूमान्यस्यामाबद्धू्नी ` 


1  काडक्षाया भिति देषः | अन्या दयन्यास्माबति | सत्यद्रय चत्तदा भूम- 


 नान्यप्रतिष्ठितखं परमाथत इति श्चुव्याशय इति भावः । पूष्रेवाक्या- 


 बुसरेणेत्यादि । पूषैवाक्य।ददटि्तीयतया ब्रह्माणि प्रमिते तच्छेषीमूतं 
ममासनेरिक्यं स एवेव्यादिनोच्यत इत्यवद्यं वाच्यम्‌ ; अन्यथा पूवा- = 
प्रराक्थेवेयथ्यीत्‌ । न हि पूवापरवाक्य उपास्यत्वेन मूमान जलस्माभि- | 1 







निथित इति । ' स एवाधस्ता'दिल्यादावधस्तादिल्यस्याधरमिति 
रिष्टदिल्यस्योध्वमिति, पश्वादिलयस्यापरमितिः पृरस्तादिव्यस्य पूवमिति, ` 
दक्षिणत इत्यस्य दक्षिणामेति, उत्तरत इत्यस्योत्तरमित्यथेः ॥ 


 तिरिति सूत्रे सप्तम्याचन्तेभ्या दिशि षूढस्यो दिग्देशकालेषु बतमानेन्यो _ 










 ज्ममानं वा प्रतिपादयतः, येनोपसनापरलेन तस्साथक्युच्येत । तषठ- 
क्षणास्वीकार्‌ऽपिं ` श्र॒तकस्पनादृष्टाथेष्वसभवेऽदष्टाथक्रापासनापरत्वं गौर 
वम्‌ | द्वैतसामान्यविरोष्यद्तस्य ज्ञाने उपासतनाया जसंमवश्चेति माव 


क क 


[कनद 


यथपि ' दिक्छब्देभ्यः सप्तमीपञ्चमीपधरथमाम्यो दिग्देश कारुप्वस्ता- 









 जस्तातिग्रत्ययः स्वाथे विहितः, “पूवोधरावराणामसिपूरथवश्चेषामिति 
सूत्रेण च पूवीदिभ्यऽसिपत्ययोऽस्ताचर विहितः, तयोगे तेषां क्रमण 
अस्ताति चे'ति सूत्रेण चास्तातियोगेऽपि 


तत एव ज्ञापकाच्च नासिप्रत्ययस्यास्ता- 






परिच्छेदः] = अहमथानात्मतवोपपतति 66... 





1 4 एकत्रैव वाक्ये उपक्रमादिकस्पनेनाथान्तराकल्पनात्‌, क्सप्य- ` 
मानस्थ च प्रकृताथोनुपपादकतवात्‌, सवेगता जातिरिति 
| चस्ताल्यपवादकोऽतसुच्पत्ययो विहितः, (उपयपरष्टादिति सूत्रे ` 
" चोध्वशब्दस्योपादेशो रिल्रिषटातिखो च प्रल्ययावस्तति्विषये विहिताः, ` 
तथाचाधस्तदित्यादेरघरे अधरादित्यायथेकलमपि; तथापि पूर्ववक्यानु- = 
सार प्रहृत सावोत्म्यपरलनिश्वयादधरमिल्या्थकलम्‌ , तथाचाधरो 
देशः कासो दिक्‌ स एवेत्यायथैपरयेवासनम्‌ । अत्र निश्चितोपकर-ः 
।  मस्येवोपसंहारस्थाथेनियामकलवात्‌ , परमते पूर्ववाक्यानुसरणानादरेऽपि ` 

` समन्दि्धाथकोपक्रमस्य नेपसहारनियामकलतम्‌ , किंतुवाक्षयशेषेण "प्त 


















 एक्त्रैव--“ स एवाघस्ता ' दित्यादावेव । पूववाक्यमननुखल्ये" ` 
घयवकाराथः । ‹ तरति शोकमात्मवित्‌ “एष तु वा अतिवदति | 
4 घो ठि रि स सि मूमैव सुखं नासे ` 
दिपूवैवाक्यपर्यालोचनेनाजञते 


६। 






















` असंमवात्‌ । ग्रकृतार्थेति--अद्धितीयमूमास्मेक ध 
| धस्तादि त्याद्‌: छवमगतस्वपरतअप न परर्टस्य भूमासनोर्भेदस्य सः; 












1 | 64 ५ ५ ध । | ज सन्यास्यायामद्ेतसिद्धौ | 4 ५ [अथम्‌ ¦ 
पक्षे व्यापकजातेरिव मृभ्नोऽष्यन्याधिष्ठितत्वक्षभवात्‌, `स्वं ` 
 समा्रापी' त्यादिभतेः सावोत्म्यपरत्वस्यापपादितस्वात्‌ । नापि 
 मष्येऽ्कारोषदेशवैयध्यम्‌ ; बह्मण आपरो््यायार्हकारंक्याक्तः । = 


सर्वजातीयपरवयथेः । धटलादिजािस्तादास्म्येन घटादौ स्वख्पसंबन्धेन = 
चान्यत्र यथा संबद्धा, तथा परमते मूमा कायमत्रे तादाल्येनानादिषि 
` स्वक्ञानविषयत्वादिसंबन्धेन संबद्ध इति जातेरिव भूञ्नः सवेप्रतिष्ठितलं ` 
न विशुद्धम्‌ । काय॑रूपान्यप्रतिष्ठितलं तु नतरां विरुद्धमिति नोक्ताथै- 
 प्रमुक्तवाक्यमिति भावः | अथवा--मूमान्य एवान्यत्र प्रतिष्ठितो नतु 
भूमा; व्यापकत्वात्‌ , यद्धि कचिदेव संबद्धं तस्तिष्ठितयुच्यते इयेत्यर = ` 
` भ्यदिवा नो मदिन्नी' व्याच 'न्यो न्यस्तिन्पतिष्ित' इव्यन्तश्चतिः 
"स्वे मनि प्रतिष्ठित ' इति तु सवेव्यापकतवपरमित्याशयेन स एवे- 
त्यादिना व्यापकखमुपपादितम्‌ । तथाच सावांस्यपरत्वोक्तिनै युक्ता, 
“येत्र नान्यस्पदयती ' ल्यादिकं तु यत्र विषये नान्यत परयतीत्याचथै- ` 
` कतया मूञ्नो दुक्षयतापरम्‌, तत्राह -- स्वंगतेति । तथाच जाघ्यादो ` 
सरवपतिितलम्यवहारात्‌ किदेव संबद्धं प्रतिष्ठितश्चब्दाथं इलसिद्धम्‌। = 
किंच ‹ से महिनि प्रतिष्ठित" इत्यनेन सवैव्यापकत्वोक्तौ 'यदिवानो 

महिनी" त्यनेन सर्वाग्यापकलसुच्यत इति वाच्यम्‌; भावामावयोरव 
ताभ्यां प्रतीयमानत्वात्‌, अन्यथा यदि वेत्यनेन कविदेव संबन्धला- ` 
स्य सवन्यापकल्वपयेवसन्नस्य बोधने पौनरुक्तयापाताच्च । तथाच 


मते सवैव्यापकसतदमावयोर्विरोधेन बोध्यत न संभवति, निप्म- | 






















१ दुः. 1  , अंहमथानात्मत्वौपपत्ति 6 













नच-खन्मतेप्रल्यगथेरूपस्यात्मन एवापरोक्षकरसत्वेन तदेक्यो- ` 
`  क्यैवापरोक्ष्यासैद्धया अहंकरेऽवि्यमानसावोर्म्याक्तययोग इति 
वाच्यम्‌ ; आत्मक्षबन्धेनेवाहकारोऽप्यपरोक्ष ईत्यात्मक्यादवाप- ` 
। र्यं यद्यपि सिद्धम्‌, तथाप्वहंकारे आपरोक्ष्यस्य सुप्रसिद्धत्वा- ` 
|  दर्कारोक्तिनायुक्ता। यत्तु ` 1 
भूमा नारायणाख्यः स्यात्स एवाहैकृतिः स्पृतः। = ` 
।  जीबस्थस्त्वनिरुद्धो यः सोऽदंकार इतीरितः ॥ 

अणुरूपोऽपि भगवान्वासुदेवः परो विभुः । 
1... अत्मेत्युक्तः स चव्यापी (| 
।  इत्यादिस्प्रलया श्रुतेः सा्बात्म्यं नाथः; किंतु सवेगतत्वम्‌-- 

 इति। तन्न; शुतिभिरोधेन स्परतेरेव सावात्म्यप्रत्वम्‌, न तु 


न-पा ं 















1 साड्हकार्‌ इति 
एवाह क्ृतिरेत्यक्तम्‌ 





68. ५  सन्य्रख्यायामदरैतसिद्धौ 0 प्रभः. 


क 


1 सोऽहंकार इति प्राक्तः सवतेजामयो हि सः ' ॥ ५ 
इत्यनेन "सेव हि सत्यादय इति घ्त्रण चाहकारस्याः ` 
 त्मत्वम्‌, अन्यथा व्यष्ठिवाक्तरयुक्ता स्यादेति वाच्यम्‌; 


मनत नणा्ााितििािििनि्ोािि्म --------------------------------------~-~ ॥ 





क 


 अर्हकारस्यात्मतमिति । अनिरुद्धो हत्मादिरछृतो पितामहादिजग- ` 
जिमोत्रखेन * आत्मन एवेदं सव 'मिव्यादिश्रुयुक्तासमन्यदहकारपदप्रयोगात्‌ 
भेव हि स्यादय" इति सूब्रेणेकस्याः सल्यविदयायाः प्रतिपादकतया = ` 
निणीते ^स यो हैतन्महयक्षं प्रथमजं वेद सत्यं ब्रहम ' त्यादि ' तस्सल्य- 
` मसौ स आदित्यो य एतस्मिन्मण्डके वश्याय दक्षिणेऽक्षन्‌ पुरुषस्तस्योप- ` 
 निंषदह'मिति बृहदारण्यक दक्षिणाक्षिगतपुरुपेऽदंपदनामव्वोकतेश्वाहंकारः ` 
स्यास्मलामित्यथेः । व्याप्तयुक्तिः अपरिच्छिन्नत्वोक्तिः । महदादि- ` 
पदैरिति देषः । व्स्तुतः-- ` 4. 
| “प्रमासति ये प्राहुः साङ्कययोगविशारदाः। 
तस्मासरसूतमव्यक्त प्रधान तद्विदुजनाः ॥ 4 
 अन्यक्ताष्रयक्तयुखननं सोकसष्टयथमीश्वरात्‌। 
| | अनिरुद्धो हि ककेषु महानास्मा परासरः॥ | ध ५ 
योऽसौ व्यक्तस्वमाप्नो निमे च पितामहम्‌ । 
`:  सोऽदंकार इति परोक्तः सवेतेजोमयो हि सः ॥ 
¢ (1 प्रथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पश्चमम्‌ । 
1 । अहंकारप्रसूतानि महाभूतानि पञ्च च" ॥ 1 
इति मोक्षधभेवाक्ये महदहङ्कारपदयो ० इयसिद्धमहदहङ्कारावथैः, तो 



































८, ५ 9५ 


परिच्छदः] अंहमथानात्मल्वोपपात्ति : 1, न 


| “अकारा कतेन्थं चे'ति श्रुतेः ' महाभूतान्यहंकार' इति ` 
` स्सृतेरहंकारस्य व्यापकत्वासंभवात्‌ "अहं मनुरभवमिल्यादा- 
` विवाहंपदस्य निष्ठृष्टाहंकारचेतन्यपरत्वात्‌ । नवु-~अनयोः 
|  शतिस्प्रत्योमहत्तकायं मनअआदीनां कारणं वेकारिकादिभेदन 
|  तिविधसहकारादिषद्वाय्यं विष्यः, न वत्हमथः; तथाच 
स्पतिः ` 0 
 महत्तत्वादिकुषाणाद्धगयद्रीयचोदितात्‌ | 
क्रियाशक्तिरदंकारघिषिधः समपद्यत ॥ ` 
इत्यदेरपिरुद्धाथमादायोपपत्तेः । विरृद्धाथत्वकल्पनायां ` 
"बुद्धिरव्यक्तमेव चे' त्यत्र क्षत्रे प्रयुक्तबुदशब्देन सविद रक्तो 


स द र = 


४ [1111 





नसिःति मोक्षधर्मोक्तमहत्तत्व्य भायषृतिच्यवीक्षणरूपतवं तद्विः = | 
रिष्टे स्वरूपत्वं " वा विवक्षितं बोध्यम्‌ । ° यथा सौम्य वयांसि वासो- | ५ 
। वृकं संप्रतिष्ठन्ते एवे ह वै तत्स्व परे आसनि संप्रतिष्ठते इत्यादि ` 
| "मनश्च मन्तव्ये च बुद्धिश्च बोद्धव्यं च अहंकारश्वाहंकतैव्यं च 
| चित्तं च चेतयितव्यं चे' त्यादि प्रद्योपनिषचात्म्रितलेनोच्यमान- 
| = मनजाचन्तरिद्धियचतुष्टयपध्ये ‹ महामूतान्यहंकार ` इत्यादि ‹ एतत्‌ 
 कित्रमिल्यन्तगीतावाक्ये च क्षत्रमध्ये चाहंकारस्य पाठान्न तस्यासमतमि- ` 
 ल्यादयेनाह--अहकारथेत्यादि । व्यापकत्वासभवात्‌ इन्दरियक्षः 
तररूपाहंकारादिभ्यापकालस्वरूपतवासंमवात्‌ । अहं पदस्येति । अनि- 
(८ रुद्धो ही च्यादिस्थृतौ “सयो हैत मि्यादिश्ुतौ चाहंकाराहंपदयो- 
(1 र । छक्षणयेति रषः | तथाच शुद्धात्मा नाहंकारादिपदसख्याथ 








68. 1 = सन्याद्ययनिदता बरौ म 





विदोऽपि कषेत्रतवापात्तेः । न च- बुद्धिशब्दस्य नानाथत्वम्‌, ` 
न त्व्हकारस्यात्मातिरिक्ताथकत्वामेति-- वाच्यम्‌; 'दम्भाह- 
 कारर्सयुक्ता' इत्यादौ देहेऽ्हवुद्धौ गवे च प्रयोगेण "ग्वा ` 


भिमानोऽ्दैकार ' इत्यभिधानेन चाहमथवाचित्वनियमामावात्‌, ` 
 तथाचात्मवाच्यर्शब्दोऽस्मच्छब्दसिद्ः । अर्हकारशब्दोऽनात्म- = 
` बाची। तत्पयोयस्त्वहंशब्दो मान्ताव्ययमिति--चन्न; मान्त 
 दान्तत्वभेदेनाथेमेदकल्पनमयुक्तम्‌ । सर्वेषामेव तेषामहमिति 
प्रतीयमानाहंकोरोक्िषयत्वमेव ; पथोयतयैव प्रयोगंदशनात्‌ । ` 






चिदरन्थविषयत्वम्‌ । तथा 'दममाकारसंुक्ता ' इत्यादावप्यहंकारगते 
धनिलाभिजातव्वादिरूपोत्कर्षे अहंकारामेद "विवक्षया तद्विषयत्वम्‌ । ` 
उक्तमन्धिश्वाहामिति शब्देन प्रतीयत इति मान्तदान्तयोर्थमेदे माना- ` 
भावः । अतत एवाहन्ताऽहंमाव इत्यादिना उक्तमन्थिभावः प्रतीयते । न ` 
हि दान्तशन्दादहंमावादिपदं सिध्यति, अत एवाविचाऽहंमतिरिुक्त- ` 
५ ९ मन्थिबुद्धेः पयाय इति माव 






 अर्हैकारातिरिक्तात्मानि प्रयोगस्तु लक्षणया ; मान्तदान्तत्वेनानि- = 
 ारिताहयन्दसयाहकाेप्रयोगदयेनस्य नियामकत्वात्‌ । यथा-- 













 प्रतीयमानेति। चिदचिदन्धिरूपेति शेषः । यथा ' अहंकासथारहकतेवयं 
चे'ति श्रवो "महामूतान्यहंकार ' इति स्यत चाहंकारपदस्य चिद्‌- 





नन्वहंकाराहंपदयोरुक्तग्न्थो प्रयोगो ध 


क, (५ 


क्षणायामिति शेषः । ॐ अ 


परिच्छदः] ~  अहमर्थानात्मत्वोपपतत | 89 ~ 


अनिरूद हे रोकेषु महानात्मा परात्परः । 


योऽसौ व्यक्तत्वमापन्नो निर्ममे च पितामहम्‌ ॥ इति। ` 


काऽहकार इत ब्रच्छः सवतजामया ह सः. । 


| ५ ` इत्यत्र रक्षणयाड्दंकार्ब्द आत्मनीति । यत्त--अहम्थं | 
`  आत्मानात्मधमेदशचेनमसिखम्‌ ; कतेत्वादेरात्मधर्मत्वादिति, तत्र॒ ` 


 करैत्वदिरनात्मधमेत्वं यथा तथा वक्ष्यामः। ननु --अनात्म- 1 


मतेऽप्यहंकारशब्द आमनि लाक्षणिकः, तथाच तद्रदहंशब्दोऽप्यहकार- = ` 


४ वाची मान्तदान्तस्ताधरण अल्मिनि सक्षणिक इत्याह-- यथेति ॥ 1 
नन्वहकाराहंपदयोरुक्तम्रन्थिवाचितवे परकीयोक्तमन्थावपि तसख- 






योगापरतिरिति--चेन्न; लन्मतेऽप्यहंकारमान्ताहेपदयोः परकीये कषत्रे ` 
| प्रयोगापत्तेः । अथ जातिविरोषपुरस्कारेण परकीयक्षेतरेऽहंकारोस्ि 
` अहमस्मीति प्रयोग इष्ट एवेति व्रषे, तर्हिं ममषीष्ट एव } एतावांस्तु 


मेदः--तव शक्तया मम तु रक्षणया । मम ह्ुचारथितृतावच्छेदक- ` 
 व्वेनार्हकारदान्तमान्ताहपदानां स्वीच्चारयितारे शक्ता , तव दान्ताह- 


 पदस्यैवेति । एवं च मम श्ुद्धालनोऽनुच्ारयितरृतवेन रक््यतवम्‌ (मह- ` 
त्त्वं भगवतो वीक्षणम्‌, तस्माद्िकुबाणात्तदवस्थमायापरिणामः सिख- 


क 


क्षारूपोऽदेकारल्िगुणास्मकमायापरिणामलास्ाचिकादिखपेण त्रिविधः । = ` 


पूर्वपूवपरिणामावस्थमायाया प्वोतरोत्तरपरिणामं प्रति परिणामिलेना- 


हकारस्य साच्तिकार्चश्चेन मनञदिसाच्तिकादिपरिणामसंमवात्साचि- 






र 


0  .. , - सन्याख्यायामद्तशिद्धी ` : ` [थम 


 धर्मतेऽपि करैत्वादेस्तदाश्रयस्याभानेऽपि कवैलादिकमात्मनि 
भासताम्‌, 'गोरोऽह ' मिव्यत्र शरररिगतमरत्वमिवति- चन्न; 


 दष्टान्तासप्रतिपत्तेः, तत्रापि देहव्येनाभानेऽपि गौरत्वमनुष्य- = 
त्वादेना तसखरतीपः । अनुमान च--अहमथः, अनात्मा) अहः 


 प्रत्ययाधेषयत्वात्‌, शरीरवत्‌ । न चाहमथौन्त्गताधेष्ठान- ` 
 भूतचितोऽपि तत्प्रत्ययविषयत्यात्तत्र व्यभिचारः; येन स्पेणाः 
` हप्रल्ययविषयता तेन स्येण तस्याप्यनात्मतरात्‌ स्वस्पेणाह- 


 भ्रत्ययािषयत्वामावान् व्यभिचारः । अहमथेः, आत्मान्यः ` 
 अर्हशब्दाभिधेयत्वात्‌, अर्हकारश्ब्दाभिधेयवत्‌ । नचत्रासिद्धिः = ` 
प्रयोयताया दर्ितस्वात्‌। न च--त्वयाप्यात्मनो गौरोऽ्- ` 


 मित्यनात्मारोपाधष्ठानत्वं मा न भूवं भूयासमित्यादिना परम- ` 






प्रतीतेः । तथा चानभूयमानासोपस्थरेः धमध्यासस्य प्रतिविम्बखूपवं 
धम्येष्यासन्याप्यतवं वेति नियमेन प्रकृते प्रतिविग्बरूपलामावे षम्ये- 
ध्यास आवद्यकः । अत एव “सुरभि जरु. मित्याचनमूयमानारोषे 
षर्म्यध्याप्नावरयकत्वम्‌ । स्मयैमाणसौरमाचारेपे तु कचित्तदमवेऽपि ` 
न क्षतिरिति मावः । विषयत्वादिति। विरिष्टबुद्धेः शद्धविशेष्य- 
कलनियमाङ्गीकरेऽपि विषयत्वं किंचिद्रपावच्छित्रं निवेयम्‌ । शुद्धे ` 


















 ्रमास्पदत्वमहमर्थस्य स्वसत्तायां प्रकाशाव्यमिचारेणात्मनः स्वप्र 
© काश्त्वं चोक्तम्‌ , तत्सवेमहमथेस्यानात्मत्ये न युक्तं स्यादिति- 
तत्रापि गौरोऽहमिलत्रापि । तत्प्रतीतेः गौरलाचाश्रय- ` 


¢ 


^ # 


क 


| तु विषयछ्ठं न केनापि खूपेणावच्छिन्नमिति मावः । अर्हश्ब्दाभिधेय- ` 
वात्‌ म ५ व च्यत्वमातरे परमते व्यभिचारीति 


ताहपदाईकारपदवाच्वया- 


० तात जा नन 














^" पः ~ अहमथनि्वतवोषधत्तिःः . ~ 4... 


वाच्यम्‌; इदम इवाधिष्ठानावच्छेदकलेनाधिष्ठानतेक्तः । ` 
 परमग्रमास्पदत्वमहमयथ आलत्सक्यारापात्‌ । न चवमन्यान्या- 


 छषुशनिकारीनग्रकाशाप्रकाक्ाभ्यां वेधर्म्येण मेदसाध- ` 


| । | | | | नात्‌ । न्‌ चाहुमथव्रस्णः-न्यस्ष श्रस्मरननुस्व # ‰ परासर ॥ | ५ : - ॥ 


सिद्धसुषुक्षिकालीनतादृशम्रमानुभवस्य सत्वात्‌ । न चाहिते ` 


` हितबुद्धवा प्रमोत्यत्तिदशेनेऽप्यप्रमास्पदे ब्रेमास्पदतारोपो न ` 
दष्ट इति-बाच्यम्‌; अहमर्थे आस्मेक्यारोपनिबन्धनं प्रेमास्प- ` 
दत्वम्‌, नतु स्वाभाविकमिति व्रूमः, न तु प्रेमास्पदत्वारोषमर्‌। 
 अहमथात्मनोरभेदेऽप्यहमथेस्य प्रकाशाव्यभिचारः सखप्रकाशचात्म- 
संबन्धं विनान षटत इति सोऽपि तत्र प्रमाणमिति नाुक्तिले ` 


 श्ोऽपि। नच ` 


पमारोप्यस्य स्पेण बिषयो सूपवान्मषेत्‌। = 
विषयस्य तु स्पेण समारोप्य न स्पवत्‌।' ध 





` इति वाचस्पत्युक्तरन्तःकरणगताप्रेमास्पदत्वस्यैवात्मनि प्रतीत्या- ` 
` रनासल्वास्साध्यसाधनविकल्यम्‌ । अथिष्ठानावच्छेदकत्वेन आधार ` 


तावच्छेदकलेनः। यथाश्तेऽनवच्छिन्नवित एव मूराविदयाविषयत्व्येण ` 
` गौरवायध्यासािष्ठानवेनासङ्गतिः । सुपु्रिकालीनेति । उषसो निषि- ` 


1  केल्पकषुखधीरेव प्रमासादिका; प्रम च नच्छा; यन सिद्धसेन ॥ र 
स्यात्‌; जतु लेहख्पवृ्तिविशेषः । अथवा सुषुर्तीत्यादेः सुष्तिकरी- 


नस्य प्रेममूखानुमवस्येत्यथेः । तथा च सुषुतौ सप्रकारकलञनेच्छयेर- 








प्रे  सन्यख्यायम्रैतकषि्धो {रथम | 


क 


 पत्तिरिति-- वाच्यम्‌; किमधिष्टानगतघमभेस्यारोप्येऽमानमापा- ` 
दते, आरोप्यगतधभेस्याथिष्ठाने मानं वा । नाचः; द्धमः ` 
 वत्तया ज्ञायमानेऽधिष्टाने आरोप्यनिव्त्तिस्तस्थैवारोप्येऽमान- ` 


नियमेन प्रकृते तदभावात्‌ । न द्वितीय; अधिष्ठानगतधर्मः 
 म्रतीव्यविरोधिन आरोप्यगतस्याधेष्ठाने मानेऽपि प्रकृतऽविरोः 


धात्‌ । आल्मेक्याध्यासकारु एव प्रेमास्पदत्वसंमवेनारोप्येऽप्य- (1 


 प्रेमास्पदत्वाप्रतीतेः ङतो विषये तत्प्रतीतिः! यथा इदमिति ` 


 कारादालसगतस्य प्रेमास्पदखस्यान्तःकरणे प्रतीतिव्यवच्छेदः । अधि- 
` एनिगतधमस्य--अधष्ठानधमसामान्यस्य । तस्यर्बति । अजवष्टान- 1 


 भमैसामान्यस्यारप्ये ` मानासाये तु हइदंखदेः रूप्यादौ भानं न | 
` स्यात्‌ । परस्परधमीध्यासो माष्ययुक्तयादिसिद्धो विरुध्येतेति मावः । ` 
प्रतीत्यविरोधिनः--परतीतिप्रतिवध्यधीविषयान्यस्य । आरोप्य ` 
गतस्य रज्वायारोप्यसपौदिगतस्य मीषणत्वादेः । अविरोधादिति ` 
यदुक्तं तद्विवेचयति--आत्मैक्यति । प्रेभास्यदतेन मासमानासैक्ये- 
त्यथः | प्रेमास्यदत्वसंमवयेन आरोप्ये भासमानप्रमास्पदत्वसमवेन । ` 
प्रेमस्पदत्वं हि प्रेमविषयतायोग्यत्वं खखतेन भासमानल्वरूपं, तस्य ` 
च मनजाचध्यासपूवेमेवात्मनि प्रतीतिस्तदभावविशिष्टतया मनञदे- 
| नालन्यध्यासः, नतराशुक्तामावस्यातमन्यध्यास इति मावः । यथेति । 
 यच्चिदतवादिनाभिष्ठानज्ञानस्य रजताचध्यासहेतुतादिदखदिना रनता- 
¢ दिकं भायात्‌ ; प्रमास्पदत्वादिना तु नाधिष्ठानज्ञानं किक कारण- : 








क 


तच्छोभते; येन स्येणाथिष्ठानस्य भ्रमे मानं तेन क्पेण 
य॒ भ्रमे हेतुसखेन प्रेमास्पदत्वेन ज्ञानस्यापि हैतुखात्‌ , 
नीमनावृतत्वात्‌ , उक्तपरेमास्पद्‌ 


4 
























प्ष्च्छेदः] | अहमथानात्मतवोपपातत ~ ^ 


 रजताध्यास्रकार एव रजते अनिदन्ताप्रतीतिः । यत्तु कैथित्य- 
 रिदियते-सुखादुभवरूपस्यात्मनोऽहमथाद्धदेनेव सुखमयुभवा- = ` 
 मील्यादौ प्रतीतिरिति, तन्न; पैषयिकसुखाचुभवस्यात्मान्य- 
त्वात्‌ । न च-मोक्षेऽहमथाभविनात्मनाश्ो मोक्ष इति बाह्म 
 भतापत्तिः, प्रमास्पदस्याहमथेस्य त्वन्मतेऽपि नाच्चात्‌ › तदन्यस्य ` 
शुन्यस्य तन्मतेऽप्यनाश्षादिति- वाच्यम्‌; ओंपाधिक्प्रेमास्पद्‌ः ` 
नाशेन बाह्यमतग्रवेशापत्तौ शरीरनाशेऽपि तदापत्तेः। एतावता ` 
 पिपाप्मा भूयास "मिति शरृतिरपि चैतन्यगतमेवामरतत्वं विषरयी- ` 
करोति" (अहं पष्टः स्यामि 'तीच्छेव स्वसमयविद्यमानशरीरबृत्विः ` 
पुष्टिम्‌ । न च-: शरीरं पुष्टं स्यादिति श्रीरमात्रे पृषच्छावत्‌ 






 त्वस्याध्यासपूवं मानसंमवात्‌ । कैधित्‌-पररमताचुयायिभिः । मेदे- 
तवेति । तथा चाहंकारस्य नातमन्येक्यारोप इति तस्य प्रेमास्यदला- ` 
समव इति भावः । वैषृयिकेति । यचप्यासेव घुखस्वखूपम्‌ , तथापि ` 
खमनुमवामीत्यादौ विषयसेबन्जन्यवृ्यवच्छिन्नासैव सुखपदवाच्च ` 
इति स एवे तत्र विषय इति भावः । आत्मान्यत्वात्‌ बाब्े 
` अवि्ोपहितासमन्यहंकरिक्याध्यासस्तद्रैरक्षण्यात्तदवृत्तरहमथेमेदस्य पती- ( 6 
 यमानस्याश्रयत्वात्‌ । वैषयिकषुखानुभवेऽ्हमथमेदधीः, अहमथीषरिः = 
अव्रि्योपहिते त्वेक्य्धीरेवेति मावः । स्वमावतः सुखरूपेण भासमानं ८ 
षः यत्तस्य न मन्मते नाशः, मनस्तु शरीरमिव न तथेति तन्नाशो मोक्षेनदाष 





| 


८ 1 ५ ष ` सव्यख्यायमद्रैतसिद्धौ ` {ग्रथमः 


 *जआत्ममा्रं युक्तं स्या 'दितीच्छाया अदशेनेन शक्तरनिष्टत्वा- ` 
 पर्तिरिति-बाच्यम्‌; इच्छासमयेऽन्तःकरणाभ्याससंमवेन यपि = 


(क 


 नात्ममाचगतयुक्मच्छा, तथापि विशिष्टगतयुक्तीच्छाया एव 


क 


विवक्षितविवेकेन विकञेष्यमात्रगतुक्तिदिषयत्वपयवसानात्तस्या- = ` 


 गमिष्त्वोपपत्तेः। न चाहमथेस्यान्तःकरणग्रन्थित्वे मम मन इति 
 धीनं स्यात्‌; चिदचद्रान्थरहकारः, अचिन्माव्रमन्तःकरणमिति 
मदेन षष्ठयुपयत्तेः। न चेव-' मनः स्फुरति मनाञस्तोत्यादि- 


ज्ञानादहमिति ज्ञानस्य वैषम्यादुभवो न स्यात्‌; चिदचित्सवलः ` 


[क त्‌ 


 नविषयत्वाविरेवादेति--याच्यम्‌ ; संवलनं हि न संवन्धः ` 
मात्रम्‌, किंतु तादात्म्येन प्रतिभासः। सचतत्र नास्तीति 


विशेषात्‌ । नञु--सर्वापि भ्रान्तिन्यरवरिषया, अन्यथा निर 





शतिः । अनिष्टत्वापत्तिरिति । अहमथेषमेत्वेन नाचित्वापत््या परम- 
पुरुषाथत्वामवापत्तिरित्यथः । विक्ञेष्यमात्रेति | इच्छामासकपाक्षिणा- ` 
।  हम्थमासनादिच्छोलेखकारेऽटमधिखेऽपि विवेकिनामहम्थविविक्ता- 
स्मगतवेनैव सुक्ताकिच्छा । अविवेकिनामपि यस्व दुःखमूरवल तत्र 
`  तदुच्छेदोऽस्वितीच्छायाः श्ुद्धासनि तदुच्छेदरूपसुक्तिविषयकलेन ` 
पर्यवसानम्‌ ; तस्येव दुःखमूटाज्ञानवत्वात्‌ । चरीरं पृष्ठं स्यादिषी- ` 
च्छोेखस्तु युक्त एव ; शरीरतवेनातसमनि शरीरस्याध्यासामावात्‌ , आल- ` 
तादात्म्याविशेषरितशरीरतनैवेच्छामासकसाक्षिणा मासनादिति भावः । 
















 धिष्ठानकम्रमापततेः, नचाहमिति इुदधर्ब॑सत्वमलुभुयते ; करप्यते ` 


[क कर 
[कक 


म, (न 


०, ५ [न्क य 


नास्तीति । स्फुरतीव्यादो स्फुरणादराश्रयत्वमाख्यतिनोहिख्यते, न तु . 
(्म्यमिति मावः । स्फुरणत्वाचवच्छिन्नस्य तादात्म्यमवच्छेद कत्वं 
दियते, स्पुरणत्वादि च्वनावृतचित्वा्ेकम्‌ । अहमित्यादौ 


योपितचित््वावच्छिन्नस्य तादास्युधिट्यत इति वा विशेष 








3 











( र परिच्छेदः | 1 अहमथानात्मत्वोपपात्ति | = ध 1 व 


चेत्‌, आत्मेति बुद्धरपि वशत्वं कल्प्यतामिति- चेन्न; ` 


किमिदं ज्ंशषविष्यत्वम्‌ १ अथिष्ठानारोप्यविषयत्व चेत्तदी- 
पत्तिः; अहमथमिथ्यात्वस्येव द्वितीर्याशषविषयस्वे प्रमाणत्वात्‌। = 
 आत्मेलयत्र तु दर्य्ञाविषयसये नैवं प्रमाणमस्ति, येन तथा 


 क्ठप्यते । न च द्रवं्पिषयतवं भिनभिन्रप्रकारावच्छिना- ` 


 धिष्ठानारोप्यविषयत्वम्‌ ; रजतत्वसंसगारोपनिवन्धनेदंरजतमिति ६ 
प्रतीतौ व्यभिचारात्‌ । न दहि-रजतवेऽपि तत्र कथन 








बोध्यः । इष्टापत्तिः अमिति प्रतीतेद्र्थश्व इष्टापत्तिः । 


क, क (५ 


 रजतत्वसंसगारोयेति । यत्रागुमूवमानरोप्थठे शक्तौ रजतस्य 
 मेदग्रह।्रारोपः, किंतु रजतत्वस्य; तत्रोक्तभेदमहस्याप्रतिबन्धक्तात्‌ ` 


। समानाकारनज्ञानस्येव नव्यमते प्रतिबन्धकल्ात्‌, तत्रेद्‌ बाध्यम्‌ । ५ | ४ त 
वतो रजतादितादाल्यतिपस्थरेऽपि रजतत्वादेः शुक्तयादौ पधरकार- = ` 
`  वेनारोपसामभ्रासत्त्वाद्रजतत्वदेश्वानुपस्थितत्वादवामानाद्रनतवलवसंसगौ ~ = ` 
५ रेपे न विप्रतिपत्तिरिति ध्येयम्‌ । निबन्धनेति घटितेत्यथः 1. ( 


इद रजतमिति प्र्तीति्त्तिद्रयावच्छिननसाक्षिखूपवेनारेपवृत्तिषटितत्वं ` ४ 


मिनन प्रकारावच्छिन्नयोरभानानियमो वस्तुगतिमनुरुष्योक्म्‌ । ` 


अहमथौध्यासे तु भिन्नमरकारावच्छिचयोभां नमस्त्येव ; जज्ञोऽहं स्फुरा- 






 म्यहमित्यविदोपहितचित्वानादृतचि्वादिनैव चितो मानात्‌ । अह. 





श 


` 76  सव्याख्यायमदितसिद्धौ ० ज | [प्रथम 


प्रकारो भासते; रजतादेस्तत्र प्रकारत्वकरयने मानाभावात्‌ । ` 


(५ श, 


` तत्कस्यनां विनैवोपपत्तेः, तथा कल्पनायामतिग्रसङ्गादग्रयोजक- ` 


(क $ ,(~. 


 स्वाच। यद्रा--अत्राप्य "हं स्फुरामि" 'अदमस्मी ! ति द्य॑रता ` 
 माद्येव रूप्य स्फुरति ' रूप्यमस्ती ' व्यत्रव । इयांस्तु 


(1 


 विशेषः--यत्ततरेदतवावच्छिन्नस्फुरणसधिष्ठानामितीदं रूप्यमिति 


(रि वि 


धीः, इहतु स्फुरणमात्रमधिष्ठानामिति स्फुरामीत्येव बुद्धिः। 
न च--भ्रमस्याप्य्यस्तत्वनाधिष्ठानत्वायोगः) भन्तोऽसि । 
स्फुरणं चेतन्यं ब्रूमः न व्वविचयावृ्यादिकम्‌ । एवं चन 
प्रत्यक्षमहमथेस्यात्मत्वे प्रमाणम्‌ । नाप्यबुमानम्‌ । तथाहि-- 


अहमर्थो मोक्षान्वयी, तत्साधनदृल्या्यत्वात्‌, समतवत, ` 
इत्यत्र विरोषव्या्तौ दृष्टान्ताभावः । न हि कृत्याय मेक्षा- 
स्वयित्वं कचित्संग्रपिपननमस्ति; सामान्यव्याप्ेः स्वगेसाधन- 
छरत्याश्रये ऋलिजि स्वगानन्वयेन व्यभिचारात्‌ । अहमथः, 







 अनथेनिष्रयाश्रयः, अनथाश्रयत्वात्‌, संमतवत्‌ , इत्यत्र शरीरे 


स्ेषेखादित्याशयेनाह-- यद्वेति । द्रयश॒ता भित्नपकारावच्छिन्ना- ` 


 षिष्ठानरोप्योभयस्पुरणम्‌ । स्फुरणस्वरूपमथिष्ठानम्‌ । स्फुरणत्विरिष्ट- ` 
स्या्यस्त्वेऽपि नाणिष्ठानस्वम्‌, किंल्वाधारसम्‌ ; पूणनन्दस्वरूप- 
 स्थैवाविचाविषयलेनाधिष्ठानलात्‌ । अहमाकाख्ृत्यवच्छिन्नवित् ना- ` 
षरोऽपीति तत्राधिषठानलोक्तिमँव्यादेव । न च--ज्ञानस्य जेयाधि 












्ानत्वेन सा तथेति -- वाच्यम्‌ ; यदधिष्ठानं तस्यारोप्यज्ञान्वरूपत्वम्‌ , 
` त्वारोप्यज्ञानस्ेनाधिष्ठानलमित्यस्यासङ्ृदुक्ततात्‌ । विशेषव्या 
विति । मेक्षान्वयित्वमोक्षसाधनकृतिखास्यां व्यापतवित्यथेः | 
 यद्यत्साधनकरतिमत्ततदन्वयीति व्यक्तिः । व्रतिव 













परिच्छदः]  अहमथानात्मतवोपपत्ति 1. 


| व्यमिचारः। नच तत्रानथाश्रयत्वमसिद्धम्‌; "अहमज्ञ ' इति | ध 
प्रतीत्या अहमीषे ‹स्थृलोऽहमज्ञ' इति प्रतीत्या ररीरेऽपिे 


तस्पात्‌, अन्यथा असिद्धप्रसङ्गात्‌ । अनात्मत्व, नाहमर्थ- ` 


ब्रृत्ति, अनात्ममात्रवत्तित्वात्‌ , षटस्ववदित्यत्र कृत्याश्रयावृत्तिख-ः 
युपाधिः । नापि †कस्मिच॒हयुत्कान्ते उत्क्रान्तो भविष्यामि ५ (| 
कस्मिन्वा प्रतिष्ठिते प्रपिष्ठास्यामि' (स प्राणमसुजत हन्ताह- = ` 
मिमास्तिस्रो देवता! इत्यादौ जगत्कारणे सति प्राणमनश्यृ्ेः ` 
पूवेमहत्वोक्तः ‹तदात्मानमेवविदहं ब्रह्मस्मी'त्यवधारणेन 







अहमित्येव यो वेयः स जीव इति कीर्तितः 


मनाम ्ातााम्ाणा्नान१५११०५ निति 1 1--- 





पित्रादौ पुत्रगतपूतलादिफलामावेन व्यभिचारः । तत्सत्वात्‌ अक्ञान- 

संबन्धरूपानथसत्त्वात्‌ । नन्वज्ञानस्यानादिसंबन्ध एव हेतुः, शरैर ` 
त्वधिष्ठानगताज्ञानस्य सवन्धश्च शरीराध्याक्तकारे जातस्तत्राह--अन्य- 
येति। उक्तहेतुकरणे इत्यर्थः । नन्वबाधितमज्ञानाश्रयलं हेतुरस्तु; ` 
शरे तु तद्ाधितमिति चेत्‌. आन्तोऽति ; अहमथऽपि मन्मते तस्य ` 
बाधिततरनासिदधर्तुलमसिद्धेश्च ` मां प्रति दुष्टस्य हेतोस्त्वा प्रयोक्तुः ` 
।  मरक्यतात्‌ । उपाधिरिति । न च सक्तो साध्याव्यापकल्वम्‌ ; तस्यां 
। साध्यतावच्छेदकविशिष्टस्य सन्दिग्ववेन पक्षसमत्वात्‌ ,2. निश्चित ` 


। साध्यवत्यपाध्यसन्देहात्‌। न चाहं करोर्मव्यहमथीन्तगंताधिष्ठानवितोऽपि 


| 1  इत्याश्रयत्वात्त्र मुक्तवेतमानत्वात्‌ तन्मते मक्तेरहमथावृत्तिलानिश्च- 

















| ५ 18. 4 संन्याङ्यायामदैतसिद्धो ॥ [रथम ¢ | | 


स दुःखी स सुखी चेव सं पात्रं बन्धमोक्षयोः ॥ ४ ^ 
इ्यादौ मोक्षान्वयोक्तशताः श्तयः प्रमाणम्‌, बिशिष्टवाचकः ` 
स्यैवाहैपदस्य सक्षणया निष्डृणहंकारचेतन्ये प्रयागात्‌ । रक्षणा- ` 
बरीजभूताऽ्युपपत्तिरुक्ता । एतेन-* मामेव ये प्रपद्यन्त ' इल्यादि- 

 स्म्रतयोऽपि व्याख्याताः । अत एव (तयोऽ सोऽसा! बिल्या- 
दापि रक्षणाऽऽ्रयणीया; विरिषश्वाचकत्येन क्लप्तस्य विरेष्ये ` 
श क्षणाया आवश्यकत्वात्‌ ॥ क 4.4 
५ इत्यद्रेतसिद्धावहमथेस्यानात्मत्वोपपात्तिः. ` 














[1 


न ` इत्यादिप्रशरोपनिषत्‌ । इत्यादाविति । “अन्नमशितं त्रेषा ` 
वधीयते योऽणिष्ठस्तन्मनः आपः पीताक्लेधा विधीयन्ते योऽणिष्ठः 
प्राण इत्यन्तोऽयं छान्देग्यश्चुतिः । बिशचिष्टवाचकस्य उचचाराथेतृ- 
तावच्छेदकविथिष्टवाचकप्य । प्राणादि्ष्टरि ब्रक्येन ज्ञेयासनि चाहं- 
पदाचारयत्रत्वभिवह्ठक्षणाऽऽवरयका | न [ह तन्मतेऽपि प्राणादिचष्टः 
वमुच्चराधेतृ ब्रहेति सम्प्रतिपन्नम्‌ ।. यो यदा स्वोचाराथेता ' तमेव 
दु्चारयितृतावच्छेदकसवोपलक्षितचैत्रत्वादिना अपदं बोधयति शक्तयेति 
भावः| एतेन वाच्याथान्वयासंभवे लक्षणावदयकलेन । व्याख्याता 
इति । मां चिन्मात्रमेव प्रपयन्ते तच्छवमस्यादिश्चत्या साक्षालुबन्तीचया- 
चर्थकव्वेनेत्यादिः ॥ व | 
तकः सारस्वते रलेश्वन्दरिकाचन्द्रभषणे 
दुरन्त्वान्तनाशायाहम्थस्य नासता ॥ 
 इत्यदैतसिदधिन्याख्याय 




















गुरुचन्धिकायासदटमधस्यानात्मत्वोपर्पीत्तिः. ` ` ` 


प्रच्छदः] क्तृल्ाप्वाचोपपक्तिः = 79 


अथ कतृत्वाध्यसतिपपत्तिः, _ ६ 


नजु- कत्वं यद्यनातमधमंः स्यात्‌ कथमात्मनि भासेत {१ 


न्‌ च-जपषाङसुपस्थ रहत स्फछटक इवान्तःकरणमत्‌ कत्‌- 


 स्वभात्मन्यध्यस्यतं, न तु ताचिश्म्‌ ; निविकारत्वश्रतेविरी- ध 


द धात्‌, सषु बुद्धयमभावेऽकतेतदचनाचति- वाच्यम्‌; 


। ई ई" (५ 


` हि "रक्तं इसुम 'मितिवत्‌ कदाचिन्मनः क्विति प्रत्यक्षप्रमा 


(कक 


"लोहितः स्फटिक ' इतिदत्‌ चेतन्यं करिति मरमश् स्यादिति 


चेन्न; कतेत्वविशिष्टान्तःकरणस्य चेतन्यात्मनाध्यासेन न तथा 1 


4५ 4५ 


 प्रतीतिः। इसुमस्य तु स्फटिकात्मना नाध्यास इति वेषभ्यात्‌। = 
` न च--अधिष्टनात्मनानध्यस्तजपाङसुमस्थानीयसुपाधि विना 






 भीषणत्वादियुक्तस्स्य रब्वात्मनेव करीतवादियुक्तषुद्धेधिदा- ` 
` स्मनाध्यासे रजौ भीषणत्वान्तरस्येवात्मनि कतरेखान्तरस्यान- 


 ध्यासेन सोपाधिकत्वं न स्यादिति- वाच्यम्‌ ; आत्मनि कवै- ` 





 त्वान्तरस्येवाध्यासात्‌ । न च तहिं कर्त्वदयस्य बिविच्यत्र- 
वीतिः स्यात्‌; आत्मान्तःकरणयोरेक्याध्यासात्‌ । रक्ञसपा- 


[कि 


दावध्यस्यमानकूरत्वादिविशिष्टसपपिक्षया अधिकसत्ताकस्यसर्पा- ` 
| न्तरस्य समेन नायञुपाधिः अतो निर्पाधिकत्वम्‌ । अत्र॒ ` 


न. वि 


त्वध्यस्यमानान्तःकरणपिक्षया कर्वत्वादिधमेविरिष्टमन्यदधिक- 
सत्ताकं नास्त्येवेल्यन्तःकरणमव्रोपाधिरिति न सोपाधिक्रलादुप- ` 
0 ` पत्तिः । न चैवसपि--मनो र्न्‌ स्फुरणम्‌; किंतु ररत (त | | 


8 `. सन्वाद्यायोमदैवसिदौ , . , प्रषमः 
 तयोर्भेदधीदश्ायां प्रयेकं “रक्तं इसमे" ‹ स्फटिको रक्त' इति ` 
वत्‌ (मनः कते" “चेतन्यं कत्रि'ति प्रतीत्यापरत्तिरिति-- ` 

वाच्यम्‌; तादारम्यारोपविरोधिभेदग्रहस्यैव तत्प्रयोजकत्वात्‌; ` 


५ | प्रक्रत च तद्‌ मकरात्‌ । यन्वभेदग्रहदशायामपि 'अय मोषणः | 
` सर्पो मीषणः' "अहं गौरः शरीरं गोर'मितिवत्‌ (मनः क्वै' 


 शेतन्यं कर््रि'ति प्रतीतिः स्यादिति, तन्न; तादात्म्य ` 


 अ्रहस्यैव प्रतिबन्धक सचेन द्टन्तस्येवासं्रतिपत्तेः । ` 
यदपि सोपाधिकत्वे तन्त्रतेनाधिष्ठानसमसत्ताकतवयुपाधेस्त- ` 
द्धस्य वा, अध्यस्यमानपिक्षयाधिकसत्ताकत्यं बा तयोरिति ` 
` पृश्रयमुद्धाव्य प्रृते तदयं न सेमवतीति दृषणाभि- ` 


` मावः। तादात्म्यारोपविरोधौति । मम मनः पाठे प्रवतेते न तु 
कायान्तर इति धीरजायत एव । अहं करोमीत्यत्र विति कतरेत्ममपि 
प्रतीयते। तथाच तादास्म्यारोपाभवि एव फर्त आपादनीयः, तदा- 
पादनं च न संभवति । तादस्यन मनोध्यासे हि तस्पू्वै विमानो 





0 क (५ 





।  मेदबरहः प्रतिबन्धको वाच्यः; स च नास्येव, भेदधीमात्रस्य मनो- 


न क 


) ` ध्यासन्याप्यस्वादिति भावः । तादात्म्यग्रहस्येति । “अयं भीषणः, ` 
सर्पा भीषणः इति प्रथगुषखस्याल्यन्तिकभेदयग्रहम्याप्यत्वात्ताहशग्रहस्य 
च तादास्म्धीप्रतिबध्यत्वात्तदाल्यारोपकारे न तादृशग्रह इति भावः। | 


वस्तुतस्तु मीषणखादिना नात्यन्तिकमेदय्रहः) तेन ख्येण तादाल्या- 
1 व्यासात्‌ ; शररत्वमनस्त्वादना उ ताद्ल्स्यि नाध्यन्यत कितु 



















क क , 


मनुष्यत्वभौरत्वकवेतवादिनेति । "अहं गोरः' “शरीरं गोरः 'मनः कतृ 
चेतन्यं कर्तरि! ति व्यवहार आष्यन्तिकमेदधीष्याप्योऽरपीष्ट एवेति 
येयम्‌ । यदपि सोपाधिकत्वं इत्यादि इति पक्षद्वयं सोपाधिकवे 
तन्त्रसवेनोद्वाव्य प्रकृते तत्पक्षद्रं १५ संमवतीति यदपि दूषणाभिषान- 
















4 परिच्छेदः]  कतृत्वाध्यासोपपत्तिः 1 ए 


। धानम्‌, तदलुक्तोपारम्भनम्‌, यदन्वयव्यतिरेकादुविधायितया ` 
| यत्प्रतीयते तदपेक्षया अआधेकसत्ताकतद्धमाश्रयान्तराभावस्येव 


|  भित्यथेःः । यदृन्वयव्यतिरेकाञुविधायितयेति । यप्योपाधिरूपस्य ` 
। धर्मिणः सन्निधिकार पवे्य्थः । यत्प्रतीयते तदीयो यो ष्मैः 
| | प्रतीयते। तदपेक्षया तद्धम्यपेक्षया । अधिकसत्ताकतद्मोश्रया- 
|  न्तराभावस्य--अधिकपत्ताकं तद्धम॑स्य यद्‌श्रयान्तरं तदभावस्य | = ` 
सोपाधिकत्व इति । यचपि तद्धमेसोषाधिकसि इति वक्तमुचितम्‌, 
तथापि नासमनि कवृताचन्तरमुखदयते ; किंतु कतृ्वादिविशिष्ठस्य ` 
मनसः आलन्यारोपाद्धिरेषणीभूतकवृखदिमेनस्यासनि च संबन्धो ` (1 
स्वीक्रियते । तथा च कवखादिसेबन्ध आस्मन्योपाधिको नुक 





सोपाधिकले इ्युक्तम्‌ । क्रृत्वाचन्तरस्यासानि स्वीकार एव युक्तः; 
अन्यथा सौहि्याचन्तर्यापि स्फटिकादावस्वीकारः स्यात्‌ । स्फटिक- 
लोहिलयस्य प्रतिबिम्बत्ववादिभिवाचस्पत्यादिभिरेव हि स्फटिके खेहि- 
लयान्तरं न स्वीक्रियते । पञ्चपादीह्ृद्धिस्त॒ तत्र तववीक्रियत एव । = ` 
अथ--डीदिव्याचाश्रयजपादौ वक्षुरसनिकर्षस्थके स्फटिकादौ लेहि- ` 





(4 








 सोपाधिकतवे तन्व्रत्ात्‌ । नचैव क्षीरसपकनीरेवयाध्यास- = ` 





ताता ११५५१०१० ०८१५०५५ तुन 1 र 





कथ 























(क व, 












तादिरित्यस्यापि पक्षान्तरस्य विवरणाचयुक्तस्य ङ्हाय सामान्यतः ` 

















द्यस्यानुचदे तदापरोकष्यं न स्यादिति--चेत्‌, तथापि यत्रोक्तजपादौ ` 
चश्चुःस्िकषस्त्र स्फटिकादौ शेहिाचुत्पादो न स्यात्‌ । अथ-- 














स्फटिको रोहित इति प्रतीतौ स्फटिकावच्छिततचिति लेहि्यमाना. 
ह्छोहित्यं तत्संबन्धो वा जायते इत्यत्र विनिगमकामावात्‌, संबन्धस्येव 





५ 69 १ ८ याख्यायामद्वेतसिद्धौ ध. [परथमः ् , । 


 निबन्धनक्षीरधमेप्रतीतिः सोपाधिकी स्यात्‌; तस्याः सोपाधि- 


कत्वे इष्टापत्तेः ॥ 


तु-बुद्धिगतं करत्वं किमहमर्थे, अहमथगतं वात्मन्य- 


 ध्यस्यते । आच आसेपितस्याप्यनथेस्यात्मन्यमवे तस्य बन्ध- 
` मोक्षानधिकरणतवापत्तिः ; दितीयेऽनध्यासेनेव (अहं कर्तेति 
 प्रतीत्युपपत्तौ किमष्यसेनेति- चेन; अहंकारस्तु विदविदू- ` 
 न्थिरूपतया बशः । तव्राचिदंचे बुद्धौ कतेतरसच्ेऽपि तद्टिशि- 

छाया बुद्धेश्वियेक्याध्यासं विना अहं कर्तेति प्रतीतिरयोगेना- 
 भ्याक्षस्यावश्यकत्वात्‌ । एतन--आरोपितकवत्वस्याप्यमवि ` 
` आस्मनो अन्धपोक्षानधिकरणव्वं स्यादिति--निरस्तम्‌। नच-- 


कतौ शास्राथेवचया ' दित्यधिकरणे त्वयापि साहवरीया बुद्धेः 
` कदेतवे प्राप्तेः जीवस्येवेति सिद्धान्तितत्वेन विरोधः १ न चा- 
विषेकनिबन्धनं जीबनिषठत्वम्‌ ; अविवेकस्य साद्भयमतेऽपि 


५, | ` जायत इति --वाच्यम्‌ ; तदं भृते कवरेखादिद्वये युक्तमित्यारायेन स 
` एव पक्षः कण्ठत उक्तं हाते बाध्यम्‌ | | ५ 


8 सोपाधिक प्रयोजकम्‌ ; अये दहतीत्यादिभ्रमे तदभावादिति भावः ॥ ` 


ठान एव बुद्धिगतस्याध्यासात्‌ , नाप्यहमथेगतमात्मनि ; अहमर्थ 










(क क 


इष्टापत्तिरिति । उपाध्यधिष्ठानयोरमिक्छितलेन अहणं त॒ न ` 


न बुद्धिगतमहमर्थऽध्यस्यते, अहमथस्य द्यशव्वात्‌ ; बुद्धयधि- 












 कर्तवदिरस्वामाविकलवात्‌, यत्वनध्यासेनैवाहं कर्तेति बुद्धयपपर्तिरि- ` 
 दयुक्तम्‌ , ` अध्यासं विनाहमिलयु्ठेखासंमवादिव्यारयेनाह-- 


हङारा स्त स्त्विति । रेक्याध्यासं विनेति । कवैवादिविगिष्टतया 












परिच्छेदः]  कतत्वाध्यासोपपत्ति 3 


 सच्ादिति-वाच्यम्‌; बुद्धेरेव कर्वम्‌, मोक्ततं त॒ चेतन्यस्येति 
पूर्वपक्षं कृत्वा कतैत्वभोक्तत्वयोरैकाधिकरण्यनियमेन मोक्तत्ववत्‌ 
 कर्तैतवमप्यङ्गीकतेव्यमित्युक्तम्‌, न तु बुद्धेरकवेत्वमास्मनो वा ` 
स्वाभाविकं कत्वमिति । "यथाच तक्षोभयथा' इत्युत्तराधिकरणे ` ५ 
 पूर्वाधिकरणोक्तस्य आत्मकतत्वस्य स्वामाविकत्वपूवेषक्षे ओैपा- ` 


 धिकत्वस्य स्थापितत्वात्‌ । अतो न तदधिकरणविरोधः। 


यदपि बुद्धः कवते करणत्वं कथमिति तदप्ययुक्तम्‌ ; अन्यत्र ५ ्‌ 
कन्या एव बुदधरुपरखभ्थ प्रति करणत्वोपपत्तेः। न च- क्तेः 
त्वाद्नथेरूपवन्धस्य बुद्धिगतत्वेन मोक्षस्यापि तदन्वयापत्तिः, ` 
¢ अनथेतनिघ्रस्येरेकाधिकरण्यनियमादिति-- वाच्यम्‌ ‡ कूत्वा न 


 बुदधदुपपतेः कर्वृलादेः सोपाधिकत्वमात्रसिद्धयर्थेमासनि साक्षत्संबन्धो = 


न युक्त--इत्यपास्तम्‌ । किं च साक्षत्सिबन्धेनास्मनि कतृत्वाद्रनुमव- ` 
` स्ताकिकादिसवेसिद्धः स्वाश्रयतादात्मयमत्रेण कथमुपपाचः १ कथे बा | 
|, . . , स्मृत्यादिगीयमानं कतरैवादेरौपाधिकत्वमपलपनीयभिति ष्ययम्‌। 


भोक्त तु चेतन्यस्येति । सुखदःखानुभवषूपं भोक्तखं चित एव ८ 


युक्तमिति मावः । नियमेन करोमि सज्ञे इति पीषिद्धन । कवैख- 


0 


ं मपीति ति । अससगोगरहस्य विशिष्टव्यवह्‌रहेतुख मरवा द्रशिष्टबुदधेरेव 8 
 तद्धेतुलादह करतैतयादिकम ` प्यात्मनि वाच्यम्‌ । न च--कवलमो- 


` कतत्वयोरेकाधिकरण्यानेयमादरे बुद्धेरपि मोक्तलापत्तिरिति -- वच्यम्‌ ; ` 


घुखाचनुभव ° तादाल्यारोपस्य बुद्धौ सतवनषटपत्ेः । अन्यत्र लेकि- 


1 कतैत्यादिन्यवहारात्क 








: 84 ` सव्याह्यायमिदैतसिद्धौ प्रथेः _ 


 देश्ेतनगततथैवानर्थतया बुद्धरनर्थानाश्रयत्वात्‌ । न च चैतन्य- ` 


(कक. 


 गतस्यानर्थत्वे चैतन्यस्याप्यनथकोटौ निशापतिः; आस्म- ` 


` सेबन्धित्वेनैवान्थंस्य हेयत्वेनात्मनोऽपि हेयत्व॑सर्वमतेऽपि 


स्थात्‌ । आरोपितत्वपुरस्करेणानर्थत्वामावान्नान्योन्याश्रयः । ` 


न च-श्ुदधात्मनः कदापि नानथाश्रयत्वेन प्रतीतिः, भ्रम- ` 


4५ ९ , 


कलऽ भोक्ता प्रमाकलि बुदिर्मोक्तति प्रतीतेरिति-- वाच्यम्‌ ; 
शुद्धस्य मोक्तृत्वादयनर्थानाभयत्वेऽप्युपाहितस्य शुद्धात्स्वाभाषिक- ` 


` भेदाभावेन बन्धमोक्षसामानाधिकरण्योषपततेः। एतेन-बुद्धिः ` ८ 


म 
५५० 


| हरा हेवस्वोपपते चेतनगततया चिनिष्ठकवृतालादिना । 


अनथेतया द्वषोदेश्यतया । अनथोनाश्रयत्वात्‌ द्वेषोदेदयतावच्छे- ` 
दकविशिष्टानाश्रयलात्‌ । स्वसंबन्धित्वेन यस्य तत्र द्वेषस्तस्य स्वसंब- , | 
न्विलेन तदमावे इच्छेति नियमः; इदं मे मास्त्विति द्वेषदेतदभावो ` 
मेऽस्ति वाऽनुमवात्‌, तथाच स्वसंबन्धित्वेन कवखादिकं द्विषता 
| स्वसंबन्थितवेन तदभावस्येष्यमाणत्वात्‌ क्ैत्वादिबन्वाभावश्चि्िष्ठ एव ` 
चुक्तो न तु बुद्धिनिष्ठतया आपादनार्हः। न च प्रतियोगिमति सर्वत्र 
 ष्वेसावस्य॑मावः; जश्रयनाक्चजन्यनाशे व्यभिचारादिति मावः । ननु-- 
 . बुद्धेः कर्वैत्वादिकं न बन्धः, किंत्वासनो मिथ्याकवृत्वादिकमिति ` 
| कल्पना मिथ्याखसिद्धयधनिा, मिथ्यातसिद्धि्ोक्तकल्पना्ीनेलन्गो- 
स्याश्रयस्तत्राह--आरोपितत्वेति । बुद्धियदि बन्धस्याश्रयः स्यादा | 
मोक्षस्यापि स्यादिति ल्वयोक्ते 

समाघानं कतत्वादरितयादिनोक्त 











क न, क 


का ० श क" - 








तर्के विपयेयान॒मानमस्मदमिमतमिति 
न ठु मिथ्यासूतस्य बन्धत्वकर्पनया 
चेत्साधितमिति मावः । स्वामािकभेदाभावेनं तादास्यविरोषि- 





3 0 





त परिच्छदः] कतृत्वाध्यासोपपात्तिः ` । क ५4 ५ 4 


4 | अवणादिकत्रीति तस्या एव फर मोक्षोऽपि स्यादिति वाच्यम्‌ र 
` शल्लफड त्रचक्तरा ति न्यायात्‌) अन्यथाऽतिप्रसङ्दिति- छ 
५ निरस्तम्‌ $ नातेषिपित्यज्ञयोव्यभिचारात्‌ । न च पूत॒पृत्रकत्व ध. 


[ओ 


स्वमेमामेपितृकत्व वा कवेगतमव फलम्‌ ; तस्य फल्त्वेना- = 
श्रवणात्‌ । न च-ताद्कपुत्रकलं फलेन संबन्धः, नतु 
 फलमिति-- वाच्यम्‌; एवं हि संयुक्तसमवायादिना पितरन्य- 
स्यापि तत्फलं स्यात्‌, अशास्रीयत्वाविषेषात्‌ । न च-- ` 


नान काज 


 इदयत्वार्दानां शुद्धेऽप्यापत्तिमंब्यादेव ; न छत्र भोक्तृत्वादरूपहितध- छ | 
मस्य शुदधनिष्ठतोक्ता, न वा तदुक्तावपि शयुद्धचित्तादात्म्यङूपदरयतवादे 


क क 


अद्धचिन्ष्ठतवं सेभवति ; एकस्यैव संबन्धप्रतियोगिववानुयोगिवत्योरसं- = ` 
भवादि्यसकृदुक्तम्‌ । वस्तुतो बन्धस्याविधारूपलेन भोक्तलदिः शद्ध- ` 
 जिष्ठतेऽपि न क्षत्तिरेति बोध्यम्‌ । दृषणान्तरमाह--जतिष्टयादीति। ` 
ननु-यत्र प्रयोक्तभिच्चगततेन शखेणेव फं बोधितम्‌ , तत्र सन्देहा- = ` 
।  मावान्नोक्तन्यायः प्रवसते, किंलन्यत्रेति- चेह यागादिफलस्वगौदेब्द्ध- ` 
 गतल्वसैमवात्त्रोक्तन्यायसंमवेऽपि मोक्षस्याविचातत्कायेसामान्येच्छेद- ` 
। कलेन प्रयोक्तनिष्ठत्वसंमवान्न तत्रोक्तन्यायपरवृ्तिरित्यपि गृहाण । ` 
| वस्तुतो मोक्षो न शाख्रफरशब्दाथः ; यत्फरसाघनव्वं शाखतायये- = 
 विषग्तस्येव तत्वात्‌, श्रवणादेस्त्वातमसाक्षात्कारादिफलसाषनल्स्या- ` 
तथलेऽपि न क्षति; साक्षाक्कारदेद्धिनिष्ठत्ानपायादिति ध्येयम्‌ । ` 
संयुक्तसमवायादिनेति। पित्रसंयुक्तञचुक्रादिसमवायादिधरितस्य जति. 
| एयादिसंबन्धस्य पित्रन्यत्मिन्‌ पुत्रेऽपि सत््ेनेत्यथैः । स्यात्‌-- 








86  सव्यख्यायामदरैतषिद्धौ [रथम 


` पित्र्पुत्रगतं पूतत्वादिकं तदुष्ातुः पितुरेव फलम्‌, तेन तहु- ` 
देशात्‌; न चहात्मा अन्तःकरणाथेः, यनात्मगतो मोक्षस्तस्यो- 


क अ 


इष्यः स्यादिति-बाच्यम्‌ ; आत्मा यद्यपि नान्तःकरणाथेः, अह- 
मर्भेगततया तथापि एलस्योदेश्यत्वालुभवादहमथस्य चात्माना- ` 
त्मरूपखनास्मन्यपि फले उदह्यगतत्वानपायात्‌ । यहा--आरो- 


पितानारोपितस्राधारणं फवेत्वमेव फलभाक्तवे प्रयोजकम्‌ , तचा- ४ ५ 
त्मन्यस्त्यव। न च-शछरीरेऽप्यारोपितकतत्येन फल समाक्त्वापत्तिः; ` 


 फरपयन्तमसच्वेन फरभाक्त्वासंमवात्‌ । नहि कतः फल 





कारणयोः सामानाधिकरण्यं तु शाखवोधितःमपि कच्प्यमानं पितरीव ` 


पुत्रेऽपि संभवति ; कायस्य कारणस्य वा परग्परासंबन्ध इत्यप्याविनि. ` 
गम्यत्वात्‌, तथाच प्रयोक्तर्येवेति नियमो भय एव । न च--प्रयो 
 क्तरीव्यवोच्यते न ठु प्रयोक्तरथवेतीति--वाच्यम्‌ , ऋखिजां फरुसेबन्धवार- 
णाय प्रयोक्तयव्यस्यावदयं वाच्यात्‌ , पितृयज्ञादि कृत्वा मृतस्य पत्रदिः ` 
शाशछोक्तफलखसेबन्धेन प्रयोक्तरीयेतावदुक्तावपि व्यभिचाराच्च । पित्रथ- 
पुत्रेति । उखलादियोगिवेन पितुरिच्छविषयपुतरत्येः । तेन--पित्रा। 
तदुदेशात्‌ पुत्रगततवेन फरस्य काम्यत्वात्‌ । यथा प्रामादेः स्वनिष्ठला- ` 
भावेऽपि स्वसुखसाधन्वेन गृहीतस्वत््वादिमच््वेनष्टत्म्‌, तथा पुत्र- 
प्ूतत्वादेः स्वघुखप्रयोजकवेनेष्टतेति मावः । आत्मा--शुद्धासा । 
` | अन्तःकरणाथेः सुखस्फुरणं मवलु सुरणं ससस्य भवतु स्फुरणं निदेःखं 
 मवविर्तीच्छानुमवाप्पत्रादिवदात्माप्यन्तःकरणाथे एवेति यदच्यपीवयनेन ` 

 शछचितम्‌। अहमथेगततया तथापि तथाप्यहमथेगततया । 















र ०१ 


अ 







आत्मन्यपि ` 


& 


प्रच्छदः]  कवत्वाध्यासोपपप्ि "9 


 भाक्त्लनियमं व्रूमः, फितु फरुभाजः करतत्वनियमम्‌; अनित ` 


 फूलकमेकर्तरि व्यभिचाराद्‌ अप्रयोजकत्वाचच । नजु-मनसः 


कठत्वं न घटते; कृतिकमेत्वस्य करणत्वस्य च तद्टिरोधिनः 
शरुत्यादिसिद्धत्वात्‌, बुद्धयभावेऽपि करेत्वस्य श्रूथमाणत्वच्च । 













तथाहि ' तन्मनोऽ्छुरुते ' त्यादौ मनसः कृतिकर्मत्वम्‌ , “शृण्वन्तः = ` 
 श्रत्रेण विद्वांसो मनसे! त्यादिश्ुता ' सरीरवाञ्नोभियत्‌ कम 
 म्रारमते नर" इ्यादिस्प्रतौ च करणत्वम्‌, (मन उदक्रामः 


 न्मीरित इवाश्चन्‌ पिबन्नास्तेवे' त्यादिश्चतौ मनरक्करमणेऽप्या- ` 


त्मनः कर्त्वम्‌, तथा परं ज्योतिरूपसंपद्य स्वेन स्पेणाभि- 


निष्पद्यते स तत्र पयेति जक्ष्‌ क्रीडन्‌ रममाण' इत्यदौ 


1 स रूपाविभौवरूपपरमणुक्तावपि कतेत्वं “कतो विज्ञानात्मा! | 
वेदेदं जिघाणीति स॒ आत्मा (आनन्दञुक्तथा प्रज्ञ 
; तथा च बुद्धिनं क्त्रीति-चेन्र; 





४ इत्यादिश्चतित्च केतम्‌ 
 शविज्ञानं यज्ञं तटुत' इत्यादिश्रुत्या मनसः कतृलेन स्वङृ- ् ५ 











फरुमाक्लान्यथानुपपत््या सृ्षमरूपेण स्थितस्य देहस्य मोगकषे पून- ` 
दपचयोऽदृषटद्वारा फलपर्यन्तं सत्त्वं वा करप्यत इति--ततुच्छम्‌; ` 
।  पुनरूपचितस्याकवैवेन कदेहे फलानिवोहात्‌ › कतवरदेहजन्यष्छ- 
सच्वेऽपि कर्ृदेहामावाच्च । व्यभिचारादिति । बाधकामवि सतीति ` 
विशेषणे त॒ शरीरादावपि नापत्तिरिति सावः। कतां विज्ञानास्मेति-- ` 





` 88 सव्यख्यायमतसिद्धौ ` [्रिथमः 


 तिक्रमेत्वापिरोधेऽपै तत्रशवरतिकमेत्वस्योपान्धि प्रति करण- ; 
त्वस्य चाविरोधात्‌ ईश्वरे अष्ेयाव्ृत्तिरूपन्नानेच्छावतदरूपकृ- ` 
` तिधेमवात्‌। न च---विज्ञानपदं ब्रह्मपरम्‌, ` विज्ञानं ब्रहम चेदेद्‌। ` 
तस्मान्न प्रमाघ्ति। शरीरे पाप्मनो हित्वा) सबोन्कामान्‌ ` 
समश्चुत' इत्यादि वाक्यशेषादिति-- वाच्यम्‌; बाक्यशेषो- ` 
 क्तुय्॒ज्ञेयशुदधबह्मणो यक्ञकर्तत्यासंमवेन कतवेत्येन प्रतिपाच- 
माने विज्ञाने ततोऽथान्तरत्वनिथयात्‌, (अन्ने ब्हेत्युपास्त' 
 इ्येतद्वाक्यसमानयोगक्षेमत्वाच्च ॥ | 
ततैव सति कतोरमात्मानं केवलं तुयः। 
परयत्यकृतवुद्धिखान्न स पश्यति ` ॥ _ + 
 इत्यादिस्खतेः, ' प्रकृतेः क्रियमाणानी ' त्यादिस्मरतेथ। न चात्मनि 
स्वातन्त्येण करेत्वनिषेधबोधकत्वमनयोः, सामान्यतो निषेधे 
 बाधकाभावात्‌। अत एव “ध्यायतीव ठेङायतीवे"त्यादाविवशचब्दः 
इति गौडपादीयेोक्तमाण्टरक्यम्‌ ' । उपलब्धि प्रतीतिः । तथाच. 
 * शरीरवाव्यनोभियक्कर्म '्यादावप्युपरब्विपूवककमसूपररुच्वद्वारकं मन- ` 
सः करणवसुक्तमिति सावः । एतद्वाक्येति । एतदथंक 'सवैवे. 
| तेऽ्नमा्ुवन्ति । येऽन्नं ब्रह्मोपासत ` इति वक्येल्यथेः । समानयो- ` 
गेति । उक्तवाक्यशेषे सत्यपि ‹ जोषर्धाभ्योऽन्नम्‌ । जन्नासुरष ' इत्या- ` 
दविन्नपदं न ब्रहमपरम्‌ ; अनन्वयाप्तेः, एवं ‹ विज्ञानं ब्रह चेदित्यादि ` 
शेषे सत्यपि ` विज्ञाने यज्ञ मित्यादौ विज्ञानपदं न बह्माथकम्‌; 
ब्रहमविदामोती 'त्यादो प्रकृतं ब्रहम हि विक्ञानादाबुपास्यमुच्यते, तच्च 

















(क कप 


शुद्धमेवेति न कियासामान्यकव्रतवान्वययोग्यमिति भावः । 


बाधकाभावादिति । ` पञ्चैते तस्य हेतव ' इति पूवेवाक्ये क्रिया 












 : प्च]  कतूतल्वाध्यासोपपत्ति 1 


न चेवकब्दः परतन्रपरमौ प्रभा्वेतिवत्‌ जीवकर्ेले पर ` 
तन्त्रतामात्रपरः; तद्रदत्र बाधकाभावात्‌ । न च-बुद्धय- 


 भविऽप्यात्मनः कर्तसश्रवणाददधेः कर्वत्वासंमव इति-बाच्यम्‌, 


बुद्धः कैतवे जनकल्वमात्रे वा सर्वथा तस्या जीबनिष्ठखे- 


नाभमिमतायां ृतावयेक्षणीयत्वेन तदभावे कतैत्ववोधकस्य ` 


{१ क. 


तवापि मते उपचरिताथेत्वात्‌, निधेमकलनिविकारत्वनिष्किय- | 
 स्वदिषाधकश्ुतिविरोधा्च । न च-निधमंकत्वरूपधमेभावा- ८ 

` भावाभ्यां व्याघातात्‌ ज्ञानत्वसाक्ित्वादिवत्सत्यस्यासल्यस्य ` 
वा ज्ञातरत्वदेरप्यात्मन्यव संभवा निधेमेक्वश्चतिनं धूय- 


(0 


माणथपरेति--वाच्यम्‌; निधेमकतस्य धमोमावरूपस्य बऋह्य- = ` 





श 


` सेनाहङारविमूढत्वस्य कतांहपिति बुद्धौ देदतयोक्तवेन च स्वाक्न्व्या- 
, भावो नाथे इति भावः। इवश्ब्द्‌ इति । ‹ इवोपमायामल्पल ' 








।  इत्यादिकोषादामासतवरूपाल्पखेन कवैसवादिबोधक इति देषः । उपचः ` 
रितार्थत्वादिति। पभराणसवादवाक्ये मनउक्रमणे कर्वैलादिकथनम्‌, = ` 
।  वपोत्खननादिवाक्यवद्गोणाथेकम्‌ ,' ‹ मनो होचक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्या- ` 
।  मल्योबाचेत्यादेवाधिताथकत्वात्‌ । परममुक्तावपि कवलं तु जीवन्मुक्तस्य ` 
| मनःस्थितावेव । विज्ञानालन कत्वं तु बुद्धितादास्म्यात्‌ । प्रज्ञस्या- 
।  नन्दभुक्तुं चानन्दानुमवस्थाश्रयत्वमनुङकरध्यापारत्वंः वा मनोख्येऽप्यस्तिः 1 


सामान्ये आस्मान्यपच्चानामेव देतुतमिद्युक्तवा एवे सति केवलं कव- ` 
त्वादिशूल्यमासानं तु यः कतारं प्यति स दुमतिरियिथस्य क्फुटस॒क्त- 





0 ` सम्भाख्यायमद्वेतसिद्धौ ` प्रथमः ` 


(9 


 स्वरूपानातिरकेण धमेत्वाभवेन व्याहत्यभावात्‌ । यचसत्यस्य ` 
सत्यस्य वा ज्ञातृत्वस्यात्मन्यपि सभव इत्युक्तम्‌, तदिष्टमेव; 
न दह्यारोपितमपि कवेत्वमात्मनि प्रतिषेधामः । न च-- 
 नििकारलं द्रव्यान्तररूपतया परिणामाभावपरम्‌, न तु 
 विेषाकारामावपरम्‌, तच्चात्मनः कतेत्वादिसचेऽप्यविरूढ- ध 
 मिति--वाच्यम्‌; द्रव्यान्तररूपतया परिणामनिषेधकमपीदं ` 
वाक्यं निधमकश्चुलयनुसारेण विरेषाकारमात्रस्येव निषेधपरम्‌, = ` 


 सामान्यनिषेधेनेव षिरोषनिषेधग्राप्नः। नापि-निष्करियत्वेक्रिया 


$ 


परिस्पन्दो वा धात्वर्थो चा । आचे इष्टापत्तिः, द्वितीये आत्मन्यप्य- =, ` 


0 (0 (न 


स्त्यादिधार्भरूपसत्तादेः सचेनाशषिद्धिरिति-- वाच्यम्‌; ऋण ` 


त्वाच्च । अत एव मनसोऽमावे सुपुभरौ करेत्या्यदशेनम्‌ । 


 धमैत्वामविनेति । धमामावस्वविशिष्टर्पेण धालवर्थस्य  कल्पितसवेन' 
५ / | धमीभावसाधारणधर्मसामान्यस्यामावबोधनद्रारोक्तश्चतेरखण्डबोधकतेना- 1 
म्याहतिरि 
न चासत्यपदं व्यावहारिकाथैकमतो नेष्टमिति--वाच्यम्‌ ; सुखददश्वि ` 
जञावृलदिरपि व्यावहारिकस्यैव ममेष्टलवात्‌ । सामान्यनिरेधेन-- ` 
| परिणामसामान्यनिषेषेन । विद्ेषनिषेधेति । व्रव्यान्तरर्पेण खूपान्त- ` 
| रेण च परिणामस्य निषेषेत्यथः। ह्मण एव--आलन एव, पार 
 मार्थिकी सत्ता स्वरूपभूता न तु धमे इति मावः । नन्वालस्वखूपसत्त ` 











एव सदुपत्वेन तत्र सत्तदरप्यभावात्‌, क्रियापदस्य कृतिपर- 





ति मावः । प्रतिवेधामः नाङ्गीकुमः । तदिष्टमिति । ` 


(ज क 1 





न घात्वथेः ; मायावच्छिन्नचित्त्वेना वाध्यसेन वा धतुङ्क्यतावच्छेद- 


परिच्छेदः | क्ूला्यासोपपतत 0 


 च-तदापि श्वासादिकर्वेलं दश्यत एव, सुषुभौ 'भूर्भरियेव 


प्रशवसितीति धुतरिति-वाच्यम्‌; "न तु तद्वितीयमस्ती'ल्यादि- ५ 

श्चुत्या तं प्रति श्रासस्येवाभाषेन तत्कतेत्वस्य सुतरामसमवात्‌। = 
 यद्रा-क्रियाल्क्तेप्राधान्येन प्राणात्मकस्यान्तःकरणस्य तदापि ` 
स्वेन तदुपाधिककतेत्वस्य तदापि सात्‌ । तथाच श्रतिरन्थ- 


| परा । दशन च द्रश्वद्याकल्पतश्चासादाविषयम्‌ । इद च ध - 


 “हीधींभीरिव्येतत्सवे मन एवे त्यन्त श्रुतिरपि मनसः 






 करतैखपरा, न तु मनसो निमित्तत्वपरा। न च-'मनसावा 
अग्रे सङ्कल्पयतीत्यादिश्त्या (आत्मेन्दरियमनोयुक्तं भोक्तेव्याहु- ` 
मनीषिण" इत्यादिश्वत्या च मनसः करणत्वमिति-- वाच्यम्‌; ` 
नोव्यतिरक्तस्य सङ्कल्पानाश्रयस्वेन “मनसा वेति शरुतेर्य- 


-चरितार्थत्वात्‌। नापि ॥ १॥ आत्मा, मोक्षसाधनविषयकृतिमान्‌, ` 
मेव कर्प्यते, ` कार्याश्रयनिष्ठलेनान्तरङ्गत्वात्‌ , न तु निमित्तत्वम्‌; 


आस्म तु कयिमात्रे विवर्तीपादानमेव; परेणापि ज्ञेयमात्रस्य ज्ञान 


, संबन्धो वाच्य एव; तथा च मनसो निमित्तत्वमात्मन उपादानं ` 
चेति कवरत्वादाुभयं परेण वाच्यम्‌, मया तु मनस उपादानत्वमेवेति ` 
मे लाघवमिति मावः । अन्यपरेति । "देवाः परमालानं मूरियुपसा- ` 
। चक्रुः, तस्मद्धि वेति युक्तः पुरुषो भूभरिियिव प्र्रसिती 'ति श्रुती 
तस्मादिव्याचुपासनास्तुतिपरमित्यथैः । दृष्टिख्टिपक्षे तेन प्रमात्रा जज्ञात- 
` तसममाणाचसंमवेऽपि पक्षान्तरे तत्संमव इत्याशयेनाह--यद्रेति । ^ 





म अबा मधम 


9 ई द 3 क  सन्याख्यायामद्रतासेद्धो ८.५ [प्रथमः 


 तत्फछान्वधे्वात्‌, संमतवत्‌ ॥ २ ॥ अज्ञानम्‌, ज्ञानसमा- 
 नाधिकरणम्‌, ज्ञाननिवल्यत्वात्‌, ज्ञानप्रागमाववत्‌ ॥३॥ ` 
 दुःखादिमोगः, मोक्षसमानाधेकरणः, बन्धत्वात्‌) संमतवदि- ` 
` व्याधलुमानैरात्मनः कतेत्वसिद्िरिति--बाच्यम्‌; आचादुमाने ` 


क, ४, 


 आसोपितानारोपितसाधारणकृतिमच्चं बा साध्यम्‌, अनारोपित- ` 


कृतिम वा । आवे इष्टापात्तिः, द्वितीये जातेष्टिपितरयज्ञजन्य- ` 


 फलान्वयिनि व्यभिचारः । द्वितीयालुमानेऽप्यारोपितानारोपित- ` 


 साधारणज्नानाधिकरणव्रत्तितं वा, अनारोपितन्नानाधेकरण- 


(भ्व वक 


 बर्तित्यं वा। अत्राप्या्े इष्टापत्तेः, हितीये अनादिमावभिन्रत- 
स्योपाधित्वम्‌ । तृतीयादुमनि आरोपितनारोपितसाधारण- ` 


संबन्धेन मोक्षसामानाधिकरण्ये इष्टापत्तिः, अनारेपितसंबन्धेन 
सामानाधकरण्ये साध्याप्रासेद्धिः । तस्मास्सिद्र्‌ मनसः कठेल- 
 मात्मन्यारोप्यत इति ॥ ५ 


त्वादिति । यो यत्फर्वान्‌ स॒ तससाधनङृतिमानि 
अनारोपितेति । ध्िंसमानरु्तकिल्यभैः । द्ितीये-- द्वितीयेऽपि । ` 
साभ्याप्राीद्धिरिति । धमिसमानसत्ताकसंबन्धनिवेशेऽपि सिद्धसाध- 
नम्‌; जहमथूपधर्मिसमानसत्ताकवस्य ` सिद्धात्‌, आस्मसमान- 










(कि 


इत्यद्वेतसिद्धौ कतैत्वाध्यासोपपत्तिः ॥ ` ८ ५ 4: 








निति व्यापिर्बोध्या। 


क क क 





(५ (५ 6 ५ 1 ता 








[+ क 


 सत्ताकसबन्धनिवेशे लप्रसिद्धिरिति मावः॥ 
तकः सारस्वते रलेश्वन्दरिकाचन्दरमूषणेः । ' 








ध्यास तस्ममाणं तत्राह-- तथाचात्मनीति । उपहितासमन्येक्याध्यासे क 





^. भेष १५४९५ १७०२ गिम जति 


पर्छिदः| 5 देहात्सैकयाध्यासोपपत्ति 7.1 अ 


अथ देहात्येकयाध्यासोपपत्तिः ॥ 


नन्वहम्थस्यानात्मत्रे ' ब्राह्मणोऽहं काण ' इत्यादि- 


 श्रतयक्षंदेहेन्द्रियाद बात्मेकयध्यासे प्रमाणं न स्थात्‌; एेक्यवुद्रा- 
 वात्मनोऽबिषयत्वादिति- चन्न; अहमित्यस्य दचरत्येन चिदे 
 कठेत्वादिविशिष्टान्तःकरणैक्याध्यासवत्‌ बा्मणत्वकाणत्यादि- ` 
 विशिष्टदेहेन्द्रियायेक्याध्यासेनास्मेक्यविषयतवसंमवात्‌ । तथा 
चात्मनि देदेन्द्रियाेक्याध्यासो युज्यत एव । नचेव-देहत्मै- 
क्यस्य प्रत्यक्षत्वे तदिरोभ्यनुमानागमयारप्रामाण्यगप्रसङ्गः; बहविः 
शैत्याुमानवत्‌, भरूयमाणार्थे ‹ यजमानः प्रस्तर ' इत्यागमवच्, 
तथाचन देहात्मनोभेदसिद्धिः स्थादिति--वाच्यम्‌; चन्द्रः 
 परिमाणप्रत्यक्षषिरोभ्यलुमानागमादिदटन्तन प्रलक्षविोधिनः 
 परौक्षितागमायुमानादेः प्रामाण्यस्य व्यवस्थापितत्वेन तथापि ` 

।  तयेर्भेदसिद्धिसंभवात्‌। न च--परस्पराभिन्नत्वेन निधितानां ` 
|  देदेन्दरियादीनां यगपदेकात्मेक्याध्यासायोगः, न हि भिनतन 
।  निधितयो रजतरङ्गयोरेकदेकछक्तिकायामेक्याघ्यास इति-- 
वाच्यम्‌; (देहादिन्दियमन्यत्‌' * इन्द्रियदेहोऽन्य' इतिमेद- ` 


चिदंशे--अन्ञानपदितनिति । ननु -- तथापि न शुद्धासेकषया- 


अय देहात्मेक्याध्यासोपयत्तिः ~ 





94 सतया्यागामदैतधिदौ [षमः | 
बुद्धया देहयोऽ्मिन्दरिय'मिलैक्याभ्यासासंमवेऽपि बाह्णाद्न्यः ` 

काणः काणादन्यो ब्राह्मण इति भेदबुद्धयमाबन ब्राह्म- 
णोऽ काण इव्येकदा रेक्याध्याससंमवात्‌, समानप्रकारक- ` 


 मेदधिय एव विरोधित्वात्‌ । ननु-भेदमात्रस्याप्यध्यस्तत्व- 


 बादिनस्तव देहात्मनोर्मेदस्याप्यध्यस्तत्मेन जीवव्रह्मणोखितद- 


 मेदस्ताच्िकः स्यात्‌, मिथ्यात्वं दयविष्ठानज्ञानाबाध्यालन्ता- ` 


क ५ क कि क 


 अषप्रतियोगित्वम्‌ । तद्वाध्याल्यन्ताभावग्रतियोगिलस्य सत्वेऽपि ` 
 (आ)घमबात्‌ । अभेदश् मेदा्यन्ताभाव इति कथं भदमिथ्यात्े 


अभेदः सत्यो न स्यात्‌ न च-देदस्याप्यध्यस्तत्येन तेन सहा- 
त्मनो नं भेदो नाप्यमेद इति- वाच्य्‌; अध्यस्तादपि ` 


 सूप्याच्छुक्तेः स्वज्ञानाबाध्यमददशेनादिति- चेन्न; भेदस्य 
 मिध्यात्वेऽप्यभेदो न तालिकः) भावाभावयोरुभयोरपि मिध्या- 
त्वस्य प्रागेवोपपादितत्वात्‌ । इयांस्तु विदोषः यदत्रामेदो व्यव- 
हारकारनिन परीक्षितप्रमाणमाबेनाञुमानादिना बाध्यते, भेदस्तु 


`  #ी समानप्रकारकेति । `ब्राह्मणस्याक्षि काण" मित्यादौ 
 ब्राहमणभेदािशिष्टेऽक्षिणि कोणत्वादि विशेषणम्‌ , न तु काणलादि- ` 


क. हि 





इ की (० 


` विशिष्टे ब्राह्मणमेदः। अक्षित्वधिशिष्स्य तु ब्राहमणतादिविरिष्टेऽ्यासे ` 


| नास््येव । ब्राह्मणदेहो न कोणः काणं चञ्चु ब्राह्मण इत्यादी ` 
` ताव्च्छदकं देहत्वादिकमेव, ब्राह्मणत्वादिकं तु तद्िरिष्टे विशेषणमिति =“. 







क 








भावः । सत्तवेऽपि--स्वाश्रय्त्यत्वेऽपि । प्रागेवेति । स्वसमानाधि 
णस्य स्वन्यूनसत्ताकात्यन्तामावस्य प्रतियोगित्वं मिथ्यालम ९. 
कोत्यन्तामावमादाय सिद्धमाधनस्य वारणाय स्वान्यनसत्ताे 


 काणमेदायदेः-क. ` ` 





























परिच्छेदः) देहात्मैकयाध्यासोपपाति 1. 


 देहात्मनोनं तेन, किंतु चरमवृच्येत्ति । न वचैव-गदीतिव- 
 देदीति प्रतीतिनं स्यात्‌, किंतु देहोऽ्हमितीति-बाच्यम्‌; देहत्वन = 
भेदग्रदा्रा्मणस्वादिना मेदाग्रहाच ब्राह्मणोऽहं देद्यहमित्युभय- 
प्रतीत्युपपत्तेः । देवदत्ताच्ञदत्तोऽन्य इति भेदबुद्धावपि तच्ेनोः 
` पस्थितादवदत्ता्ज्ञदत्ते “सोऽय'मित्यभेदसञ्रमदशेनात्‌ । ननु 
 ब्राह्मणोऽ्दं मनुष्योऽहमिति कथमध्यासस्पम्‌१ मदष्यत- ` 
 बाह्मणत्वादेः शरीरविशिष्टात्मद्र्तित्ेन प्रमात्वस्येव संभवात्‌ । ` 
५ ५ तदुक्ष्‌-- ~ 
ब्राह्मणोऽहं मनुष्योऽहमिलयादिस्तु प्रमेव नः। 
`  देहभेदयुतो यस्माद्वाह्यणादिषदोदितः॥ 
इति-चन्न; मनुष्यत्वदेर्देहविशिष्टात्मव्ृत्तित्ये चक्चुरादिगम्यत्वं 
स्यात्‌, देहविशिष्टात्मनथक्षुरगम्यत्वाद्‌ । न चकदेशस्य 
`  चश्षुगेम्यत्वाद्वििष्टगता जातिशक्षुषा गद्यत इति-- वाच्यम्‌; 
 व्यासज्यवत्तरभययोग्यतायामेव योग्यत्वनियमात्‌ । अन्यथा 
ेन्दरियकानेन्दरियकड्त्तिसंयोगद्ित्वादेः प्रत्यक्षता स्यात्‌ । 
व्यासज्यघ्तित्वस्य जातावदृष्टचरत्वात्‌ पृथिवीत्वादिना सङ्कराः ` 








एवं च मिथ्यात्वघटकामावोऽधिष्ठानरूपतेन ताल्िकस्तदतिरिक्तत्रेन = ` 
कलितो बोभवथापि न क्षतिरित्यादिकं तु मिथ्यालानुमाने पूसुक्त- = 
।  मित्यथः। तचवन--तदेशकाख्दत्तिखेन । उपस्थितात्‌-देवदत्त- ` 
।  दमेद्रमस्य सोऽयमित्याकारकप्य यज्ञदत्ते दशनात्‌ । भदयुतः-अभेः ` 
।  दान्यसेसगयुक्तः। विशिष्टं न विेषणविरेष्याभ्यामतिरिक्तम्‌ } तथा- ` | 


द चा न 1 5 ----- > ० न~ - अ ~ 





96  सन्याख्यायमद्ेतसिद्धौ प्रथमः 


पत्तः, तथ मते आत्मनोऽणुसेन तदत्तितेऽतीन्द्रियत्वप्रसङ्गात्‌ । 





= स्तत्राह--तवेत्ति । आत्मन इति । देहादिविशिष्टालनोऽपील्यथः। ` 


क 


मन्मते सद्रूपस्यत्मनश्व्चुरादियोग्यतवदिहविशिष्टस्पेणपि तत्संमवति । ` | | 
| प्रतु वक्ष्यमाणर्रत्याऽऽत्मनि कल्पिततादास्म्यान्यस्य देहवशिष्टयस्य ध ५ 
५  वक्ुमशक्यतया गसञ्द करा~हामत्यादा देहेक्याध्यासावदयकलाच्च 


देहस्यैव मनुष्यत्वादिकं स्वाभाविकमुच्यते । त्वन्मते तु पार्थिवा्यणो- ` 
 शिवासनोऽपि विशिष्ट्पणापि चक्षुराचयोग्यलम्‌ ; विशिष्ठपरमाणुं पया- 


मीत्यादेखि विचिष्टासानं पयामीत्यदिरपि प्रत्ययस्यामावादिति मावः ॥ ` 


ननु-त्राह्मणात्मानं परयामीत्यादिप्रत्यय इष्ट एव, अथवा जलत्वं 


५ क 


न विरिष्ठवृत्तीति नोक्तमत्ययः; विशिष्टासेति व्यवहारस्तु विशिष्टस्य ` 
` कैवसस्तादास्यात्‌, विशिष्टपरमाणो लिमे पयामीयादिप्रत्ययरूप- 
फलामावाच्क्चराचयोभ्यत्वकल्पनं युक्तमेव, विरिष्टास्मनि तु ब्राह्मणं 
। पदयामील्यादिप्रत्ययरूपफल्वखद्विजातीयश्वञ्चुरादिस्ंयोगः * कल्प्यता- 
मिति चेन्न; जातमवृत्तिजातिविषयकतेनोक्तप्रत्ययस्य सन्दिग्धतया 


`  क्लेरदेहचकषुःसेयोगेरेव तन्निवाहिऽनन्तानां विजातीयसंयोगानां विरिष्टा- ` 
सनि कल्पने मानामावात्‌ । जथ--साक्षिणवास्तु ब्राहमण्यादिकं प्रयक्षे ` 
न चक्षुरादिनेति--चेच्; परकीयात्मनि साक्षिणोऽसेबन्धात्‌ , विशिष्ट- 
परमाणो विशिष्टस्य पराम्युपगतस्यैवात्मनोऽपि साक्ष्ययोग्यत्वात्‌ । ` 
अथ---परमास्मनि ब्राह्मणत्मनुष्यत्ादिकं विशुद्धयादिलिङ्गगम्यं न ` 


 प्रलक्षम्‌ ; स्वात्मनि त्वणावपि साक्षियोग्यतवमापरोक्षयन्यवहारवसल्कर्प्य- ` 
मिति चेन्न; गोत्वा्यपि सखादिरिङ्गगम्य न प्रत्यक्षमित्यापत्तेः । 






परत्य्ष्यवहारस्य साक्षिण्येव स्वीकरेणापरासनि ° तदमावात्‌ । एतेन 


प 








1 सभवाततत्राह-क. ग. 2 चक्षुराययोग्यल्वसंयोगः-क. उ स्वीकरिणै 
















परिच्छेदः| देदस्मिक्याष्यासोपरपत्तिः ` 1 


क १५ 


न चैव॑ (देहो ब्राह्मणो मनुष्य ' इत्यादि प्ररीतयापात्तः ; अह॑त्व- 
` सामानाधिकरण्यश्रमजनकदोपस्येव तादक्प्रतःतिप्रतिवन्धकत्वा- 
 दुक्तबाधकेदहश्रात्तसेऽनन्यगतिकत्येन तथां कसपनात्‌ , इव्ड्द = 


तानामा ००७०५००१ 


कवृत्वादिद्धयस्येव ब्राह्मणत्वादिद्भयस्यापि त्वया वाच््यलवेनात्मनिष्ठमेब ` 


$ 


` ब्राह्मणत्वादि स्वीक्रियताम्‌. न तु दरेहनिष्ठमिति--परास्तम्‌ | यत्व. ` 


 तीन्द्रियषरितस्य व्याप्तयदिरिवातीन्धियात्मवृततब्राद्यणत्वादेरपि चाद्चुष 


त्वम्‌ , आतसनश्चक्षुराचयोग्यत्वेऽप्युपनयसन्निकर्वेण चाक्चुषविषयत्वसंम- 


 वाज्ञातेः स्वाश्रयाविषयक्रप्रतयक्षाविषयत्वनियमो न भग्न इति, तच्छो- 
` भतत; ग्याप्तयादेर्खकरिक चाश्चुषाधिद्धया ट्ष्टन्लासेद्ध आश्रय- 


1 रे 0. 


किकवाक्षुष विना जातिखोकिकचाश्षुषस्यासमवाच ॥ 


न 


` मेदावच्छेदकतया गृहीता्हत्वदिव्राद्मणत्वा्यव्रच्छदन अमो देहव्वा्यव- ` 
 च्छेदेन व्राह्मणत्वाचवच्छिन्नमेदभमश्च देहो बराह्मण इ्यादिषीप्रतिः 

 बन्धकतया कलप, तजनकत्वेन वासनादेस्ततपतिबन्धकत्वमपि क्लतमेव, ` ` 
(1 देहखानवच्छिन्नदह विशष्यताकं ब्राह्मणलवादिषत्यक्षं तृक्तविरीषदरेना- ध 
हण इति धीरेव देहा ब्राह्मण 1 






^ प्रतिबध्य जायत एव । न चदेहोनन्ा 


^. 01. 


जथ स्वदेहे उक्तषीरापाचते, परदेहे वा। नान्त्यः; इष्टवात्‌, = 
प चक्षुषा दद्यमानोऽवयवी ब्राहमण इतिवदयं देहौ ब्राह्मण इत्यस्यापि 
 संमवदित्यमिप्रत्य नाच इत्याह --अहत्नेति । दोषस्य अहं ब्रह्मण ` 
इप्यादिभरमजन्यवासनादेः । ब्र द्मणत्वविशिष्टपरलक्षकलिऽहं ब्राह्मण इत्येव ` 
धीयते न तु देहो ब्रह्मण इत्यतस्तत्सामयचास्तसतिबन्धकत्वमगत्या = ` 
`  कष्प्यत इत्याह उक्तेति । यदि च परदे अयं देहो ब्रह्मण इति ` 
नप्रत्ययः, तदा तत्रापीयं रीतिरिति मावः; वस्तुता देदवावच्छि्रि- 





















` 98  सेवयाख्यायामदवतपिद्वौ  करथेमः 


¢ (= {< (न 


 स्ूरोऽ्'मित्यादौ कार्यादिविशिष्टैक्याध्यासस्यावर्यकलाच्च। ` 


न च--अयमोपचारिकप्रयोगः पुत्रे शे अहं छश इतिषत्‌, ` 
 तदुक्तम्‌-- | 
| "कृशोऽहं कृष्ण इत्यादो कारयादिदेहरसस्थितः । ` 

पुत्रादि स्थितकाहयांदिवदात्मन्युपचर्येते ॥ ' 


 इति--बाच्यम्‌; एवं सति देहादिभिन्नात्मास्तितप्रतिपादिकाया ` 


 “अस्तीययेवोपरब्धव्य ' इति धुतेरनुबादकतापत्तेः, मम देह 


ध | इत्यनोपचारिकः, अहं गौर इत्याधौपचारिक इत्यत्र बिनिगमका- ¦ 


इति धीसामम्र्ा प्रतिबध्यतामिति ` वाच्यम्‌; दोषघटितसामग्रया 


बल्वत््वेन क्टप्तत्वादिति ध्येयम्‌ ॥ 


`  अओौपचारिकप्रयोग इति । इृशादिदेहस्वामित्वादिनास्मविषयकः प्रयोग 
`  हइत्यथैः। एवं सति आसनि गौरतवा्वच्छिन्नमेदबुद्धया व्याप्ये ` 
उक्तौपवारिकतरे सति । देहादिभिन्नेति । गौरत्वायवच्छिन्नभिननेतयथः। ` 
ध 1 क  असुवादफतापत्तरिति । ˆ यय प्रत विचिकित्सा मनुष्ये आस्तीत्यकें 
नायमस्तीति चेके' इति श्रत्यनूदितस्य गौरत्वायवच्छिवाभिन्नासनि ` 
 लोकिकसन्देहस्यानुपपत्तरहं गोर इयादिनुद्धिसच्वेऽहं गौराघन्य इत्यादि- ` 
बुद्धयापतते्वेत्यपि बोध्यम्‌ । ननु--देहतादिना भेदस्य त्वयाप्यालनि ` 
भीस्वीकारात्तत एव रिङ्गद्रोरतादिना मेदस्याप्यास्मनि निश्चयसमवात्‌ ` 
|  लन्मतेऽ्प्युक्तश्रतिरनुवादिकेलत्राह मम देह इति । तथाचाहं 
गौर इत्यादितादास्यबुद्धया मम देह इत्यस्योपचारकिलसमवेन न 
 गोरत्वाडिना मेदनिश्वयः। किंच पुत्रे कृशे अहं कृश इत्यादिवुदधे- 
1 गाणव्वं युक्तम्‌ ; नाऽहं कृश इति प्रवयक्षात्‌; अहं गौर्‌ इत्यस्य तु न ४ 





$ (0. 



















आवरयकत्वादिति । तथाच देहस्येन्धियकस्वेन ब्राह्मणतादे- ` 


 रेन्धियकवसिद्धर्विशिष्टासन्यनन्तेद्धियसंयोगकस्पने गोरवमिति भावः | 


क 


० ५4 न क 


तुमा न 


 . 1 प्रतिबध्यत इति वाच्यम्‌-कं 


परिच्छदः] = देदस्मिक्याप्यासोपपतति ० 


भवाच्च । नन्विदं विनिगमकम्‌, जातमात्रस्य पशवदेः श्रृ 


क क क 


स्यादिहेतारिष्टसाधनताद्जुमितेदतुयत्स्तन्यपानम्‌, तदिष्टसाध- 


नम्‌, यथा पूथदेहीयं स्तन्यपानमित्यादिव्यासिस्मृतिस्तावन्न 


क 


दहनन्तरास्छता युक्ताः नच मम प्राग्दहास्तरमनू दति स्मरत 


 स्तस्यैक्यधीः संमवति, किंत्वनेकमण्यनुस्यृत्वरमिवनेक्देहः = 
 ष्वनुस्यृतमात्मानं पश्यतः स्वतो मेदधीरत्रेति- चेन्न; पूवैदेह- 
स्मृति षिनाप्यनुमितिहेतव्याश्रिस्मरतेः संभवात्‌ । न हि 

 व्याप्त्युभव इव व्या्रिस्मरणसमयेऽपि दृष्टान्तज्ञानपेक्षा । 


येन तदथं तदेहस्य्रतिरपेक्षयेत । न च- तथापि “योहं बास्ये 


 पितरावन्वभूवं सोऽहं स्थाविरे प्रणपूननुभवामि ' !योऽदं 


ध स्वपने व्याघ्रदेहः सोऽहमिदानीं मसुष्यदेह इति देहमेद धीपूवेकं 


 स्वस्थेक्यमलुसन्दधानः कथं ततो मेदं न जानीयादिति-- ` 
वाच्यम्‌; विरुद्धमेरूपारिङगधीजन्यमेद्ीसंमवेऽप्यपरोक्षमेद- = ` 


गौणत्वम्‌; नाहं गर इति बुद्धयमावात्‌ । मम देह इति बुद्धिस्वहं ` 


देह इति बुद्धे गोणत्वापादिका न त्वहं गौर इति बुद्धे; मित्राभ्यां 


५ 9 


 दूपाभ्यां मेदामेदयोकरूमयोरपि संभवादिति मावः । व्याप्तचनुमब 
इवेत्यादि । व्याप्तयनुमवकारे मदीये देहे स्तन्यपानमिति दष्टन्तज्ञान- ` 1 ध ॑ 
मासनि देहत्वावच्छिन्नमेदविषयकं दैवादस्ति । व्य्िस्ृतिसमये तु = 
` नोक्तविषयकधीरक्षते ; प्रृत््यन्यथानुपपत्या इष्टसाधनखानुमिति- ` 
प्रयोजकव्यापिमात्रस्यृतेः कल्पनादितरांशे जन्मान्तरीयसंस्कारोददोषे ` 


` मानाभावात्‌ । व्यापतिषटकेनाधिकरणत्वेन स्तन्यपानस्व स्पृतिस्वि्ैव; ` 
न हि तावता परष्टारेद्धिरिति भावः । षिरुद्धधर्मेति | व्याप्तया- 


(के 9) 


 स्मनि तद्हानुदृत्तसेन हेठ॒ना तदेहाननुदृपदेहमेदानुमितिरत्यथैः । ` 









100 `  सव्या्यायामहैतसिद्धौ प्रथमः 


 भ्रमेऽविरोधाद्‌। न च--प्रल्क्षे धर्भेण मेदकसाक्षात्कारोभेद्‌- ` 
 साक्षात्कारव्याप्नः, इह च व्य्त्तत्वेन बुद्धिस्थदेहाद्ितो मैद- ` 


` कस्यानुच्र्त्वस्यार्मनि प्रत्यभिज्ञाप्रयक्सिद्धतवात्‌ व्यावततक- ` 
 साक्षात्कारस्यैवेक्यापरोक्षभ्मषिरोरित्वात्‌ निरूपाधेक्तेन विकि = ` 
 षददनाप्रतिवध्यस्वस्य वक्तुमशक्यत्वात्‌ कथयेक्यम्रम इत्ति ` 


वाच्यम्‌ ; मेदकसाक्षात्कारस्य मेदसाक्षात्कारेण व्यात्िरैक्या- ` 
 रोपेण सह विरोधस्य चाशिद्धेः । नीला बरक! सत्र नीरुद्धे 
दकस्य बराशात्वस्य ग्रहेऽपि नीटमभेदसाक्षात्काराभवस्य 


 तदमेदसाक्षात्कारस्य च दशनात्‌ । न च तत्र दोषृप्राबस्या- 


त्तथा; प्रकृतेऽपि दोषप्रावस्याेति केन तुभ्यमभ्यधायि१ ` 


व्यावर्पकसाक्षात्कारस्य मेदसाक्षात्कारव्याप्यस्य भेदकसाक्षाकारस्य । ` 


रेक्यारोपेणेति । देहान्तरानुवृत्तव विचमानदेहभेदव्याप्यव्वेन यद्यपि 
गृहीतम्‌, तथाप्यास्मनि तद्धीनोपरोक्षेति वियमानदेहाभदारपाऽविरोषि- ` 
नीति मावः। ननु-भेदके प्रक्षे भेदोऽपि प्रत्यक्षोऽस्तु, सामग्री- 
।  प्छदिव्याशङ्कयामेदपलक्षदेत॒दोषस्य प्रतिबन्धकत्वेन सामग्रयावं | 
 सदृष्ठान्तमाह--नीलेति । दोषप्रावल्यात्‌ रात्रिकारुषूपदोषस्य मेदी. 
`  प्रतिबन्धकत्वखूपात्पाबल्यात्‌ ! तथा भेदापद्यक्षम्‌ । दोपप्राबल्यं 
 वासनाधिशेषादिदोषावल्यम्‌। ` शङ्खो न परत इत्याचनुमानसच्चेऽपि ` 
पितादिदोषेण तादृशभरलयक्षप्रतिबन्धकेन शङ्खः पीत इत्यदिपवयक्ष- 
दर्शनेन भेदस्य परोक्षधीसत्वेऽपि वासनादिदोषत्तदभेदप्रयक्षमिति ` 
मावः । यत्तु यदा यदा मेदकपलयकषं तदा तदा भेदप्रयक्षामिति कारकि- ` 
व्याक्तयमावेऽपि यत्र यत्र मेदकस्य प्रत्यक्षं तत्र मेदस्यापीति दैशिक- 
1 १९ व्याप्तिः प्रकृते वाच्या; बक्रायामपि दिवा मेदो गृह्यत एवेति, 













ननु-मेदसाक्षात्कारामावेऽपि मेदकसाक्षा्कार एव विरोध्यस्तु, तत्राह- 


भ न क ७ (न. 


{५ 





परिच्छेदः]  देदात्मैक्याध्यासोपवत्तिः 101. 


एवं ` ब्राह्मणो यजेते ' त्यादिश्रविरपि ब्ाह्मणतवाश्रयश्चरीरस्य ` 


प्रमाणम्‌ । न च ब्राह्मणत्वाश्रयदेहेन संबन्धान्तरमादायेव 
 नियोज्यत्वापपात्तः; तस्यानतिप्रसक्तस्य वक्तमश्चक्यलात्‌ । ` 
तथा हि-- न तावस्सयोगः; आत्मनो विञुखेन समेदहसाधा- 


 रणत्वात्‌ । नापि सराक्षात्स्वस्वामिमावः संवन्धः; पश्चादिव्या- 
वृत्तस्य देहादिगतस्वस्वामि मावे साक्षाचचस्य वक्तुमशक्यत्वात्‌ । 
 नाषीच्छानुविधापित्वम्‌; आमवातजडीकृते तदमावात । नापि 
 तदिद्दियाश्रयत्वम्‌; तत्संषद्धेन्दरिया श्रयत्वं बा, तज्ज्ञान 


 जनकेन्द्रियाश्रयत्वं वा। नाचः; अतिप्रसङ्गात्‌ । न दितीय 


` ज्ञानपदेन स्वसूपचेतन्धोक्तावसंमवः, अन्तःकरणव्च्यक्तो तेनापि ` 








संबन्धाथेमध्यासस्यावर्यकत्वात्‌, तदरंदेदस्यैवाध्यासिकःसंबन्ध = ` 


इत्युच्यताम्‌ । अत एव-साधात्प्रयललजन्यक्रियाश्रयत्वं बा, तद्धोः ` 
 गायतनत्वं वा, तत्कमौजितत्वं वा संबन्ध इति निरस्तम्‌ । तत्कमा- ` 
जितत्वस्य पूत्रादिसाधारणत्वाच । न च-तत्राच्ेन स्वत्वमेबो- 
त्यात, न तु पूत्रादिरिति-- वाच्यम्‌; प्रामादिवस्पुत्रस्य सिद्धः 
त्वाभावेन स्वस्वोत्पादनार्थमपि तदुत्पादनस्यावदयकत्वात्‌ । = ` 
अन्यथा स्वदेदसुखादिष्वप्यस्यादेन स्वत्वमेवोत्पाद्यते, नतु = ` 


 तच्छोभते; तथासल्यासन्यपि तदेहनाशकाठे त्द्ेदरहस्य सिद्धावपि 
तदेहकारे तदेक्यारोपदधमवनास्मदिष्टसिद्ध अनियोज्यतया ` 
 अप्रवतेनीयतया । नियुञ्चाना प्रवतयन्ती । अतिप्रसङ्गादिति । 











केया षरादविषी ॥ ८ 








अत एव षटकष्य = ` 





` 102 ` सन्यास्यायामद्वैतसिद्धौ ` [पथमः | 


 स्वदेहादिरित्यपि स्यात्‌ । तथा च पूवलुत्पन्नमदेन स्वच्वसहि- ` 
 तमवोत्पा्यते, पूर्वास्पनने त॒ स्वच्छमात्रमिति विभागः । एतेन-- 
श्ुतिस्थं ब्राह्मणपदं फ रक्षणया देहविरेषेक्याध्यासवत्परम्‌, ` 


देहविशेषसंबन्धषरं वा, संबन्धस्त्वन्यस्यामावदिक्याध्यास्र एव; ` 
 यद्वा-देहविशेषपरम्‌ , आत्मा तदैक्याध्यासात्प्रवतेत इति । नाचः; ` 


विधौ लक्षणाया अयोगात्‌, पूत्रमित्रादिषु विकरेषु सकरेषु 
वा अहमेव विकरः सकलो वेल्यध्यासस्वीकारेण ब्राह्मणमित्रस्य 


` शरुद्स्याधेकारप्रसङ्ात्‌, शष्रमित्रस्य ब्राह्मणस्यानाधेकारस- ` 


(काः त) 


|  ्गाचच। न द्वितीयः; तदिन्द्रियाश्रयत्वदिः संबन्धान्तरस्येव 
भवात्‌ । न दठृतीयः; तस्थ जडत्वेन नियोञ्यत्वासभवादिति- 


निरस्तम्‌; चरमपक्चे दुषणमनुक्तोपारंमनस्‌ ; प्रथमादेतीयपध- 
योरेव क्षोदसहत्वेनाङ्गीकारविषयत्वात्‌, विधो रक्षणायाः "गोभिः 


॥ साक्षासखयलजन्यत्वमुक्तम्‌ । स्वचसहितमिति। सति स्वामिनीलयादिः । ` 


प क 


` असति स्वामिनि तु तस्यैव स्वत्त्वकारणस्याभावास््वत्वासाहितमेवोया- 
|  चते। अत एव पुत्रोयत्तेः प्रा्यतस्यादृष्टेन जनिते पुत्रे स्वत्वासंमवा- 
। स्वत्तवमात्रं न फकम्‌, किंतु पूत्रादिकमपीति मावः । वस्तुतः 
 पूत्रादो पित्रादेः स्वत्वं प्रति पूत्रादेखे हेतुम्‌, आवदयकलात्‌ ; 
न त्वदृष्टविेषस्य । न हि स्वत्वाश्रयपुत्रादिकं फरुत्वेन विधिर्बोघ- 
यति । गोभिरित्यादि । गोविकरैः पयोभिः मत्सरं सोमरसं श्रीणीत 


पचतेः ॥ 


द्यप्यये पयसा श्रीणीतेति विधिविहितश्रपणप्रकाद्यको म्रः, 


^ ८ तथापि ‹ छागस्य वपाया मेदसोऽनुबही'ति मन्रस्य ` अप्ीषोमीव 


[नन्या 


पडयुमारमेते! ति विधिस्थपञ्ुपदे छागरक्षकत्वमिवोक्तमन्रस्य वाक्य- 





 रैषततयोक्तविधिस्थपयःपद्‌ गोपयोरक्षकल्वमियभिप्रद्येदमुक्तम्‌ 





 प्ररिचच्छेदः| `  दैदा्मेक्याध्यासोपपत्ति क 10 


श्रीणीत मत्सर ' मित्यादौ दशनात्‌ स्वीयत्वाप्रतिसन्धान- ` 
 निबन्धनस्य पुत्रमित्रादिव्याव्रत्तस्येव सवासुभवसाश्षिकस्या- 
 ध्यासस्य प्रयोजकतया नोक्तस्थरेऽतिप्रसङ्गप्रसङ्गा। कादा- ` 
 चित्कस्य तादशाध्यासस्येव त्राह्मणपदप्रयोगनिमित्त्वेन ब्रह्मणो = 
न हन्तव्य ` इत्यादेः सुषुप्रविषयत्वादेकमपि सङ्गच्छते । तथा 





` आदिपदात्‌ ' उच्चा क्रियत ' इत्यादौ ऋगादिपदस्य ऋषेदादि- 


क न क 


रक्षणेति बोद्धघम्‌ । वस्तुतो ब्राह्मणत्वादिविशिष्टे बह्यणादिपदशक्तिः 


[क (न 


बराह्मणत्वादिवेशिष्टयं च देहे स्वामाविकमासन्योपाधिकम्‌ , तदुभय 


मपि व्यावहारिकत्वाच्छक्यशरीरप्रविष्ठम्‌ ; आजानिकन्यवहारस्य रशक्ति- 


 म्राहकस्यामयत्राप्यावारष्टत्वात्‌ , तदुभयारकेत्वनव व्यचह्‌रकिटं निश्च 


याच्च । तथाच क रक्षणादोष इति ध्येयम्‌ ॥ 1 
 स्वीयत्वाद्यप्रतिसन्धाननिबन्धनस्येति । स्वीयत्वादिबद्धय- 


देहपराणवियोगानुद्कन्यापाररूपत्वानपायात्‌ , प्बुद्धतादशायां च बाह्म- ष 





 प्रयुक्तलोग्बस्येलयथैः । पुत्रमित्रादौ स्वीयत्वादिवुद्धवा तत्साकल्यादि- ` 
धर्माणां स्वस्मिन्तध्यासात्सकरुत्वादिना पूत्रादेरपि स्वस्मिन्‌ तादास्या- ` 
ध्यासः; धर्माध्यासस्याप्रतिवन्धणरूपस्य घमभ्येष्यासव्याप्यत्वात्‌ । तथाच ` 
|  ब्रह्मणमित्रादेरपि सकरुवादिनैव शुद्रादौ तादाल्याघ्यसो नतु 
जाह्मणत्वादिनेति ब्राह्मणत्वाचवच्छि्प्रतियोगिताकतादास्याध्याप्तः ` 
स्वीयतवादिबुद्धवप्युक्तखयोग्य इति भावः । प्रयोजकतया उक्तशरुतिः ` 
विषयत्वेन नियोज्यप्रयोजकत्तया । कादाैत्कस्येति । "न श्ूदः 
याजिनः श्राद्धे मोजनीया' इत्यादौ कदाचिच्छूदाज्यादौ शृद्रयाञ्या- = 
दिपदस्येव कदाचिदूद्मणादिदेहतादास्याध्यासवति जाह्मणादिप्दप्रयोग ` 
इति मावः। वस्तुतो हननस्य घुषुपपुर्पे कृतस्यापि प्रबुद्धतवीय- 





ध = कात मता नन्‌ “ 






4 1 प्रतिबिम्ब 








104 सव्याख्याग्रमद्रेतसिद्धौ ` `  ब्रिथम 


जीवन्धुक्तविषयस्वमपि; तस्यावरणशक्तिनिवन्धनाध्यासामा- ` | 
= वेऽपि विक्षशषक्तिनिवन्धनाध्याससमवात्‌ । न चेव कदाचि- | 
 दध्यासस्य प्रयोजकत्वे महापातकेन नष्टब्ाह्मण्यस्याप्यधिकार- | 
प्रज्ञ महापातकस्येवानधिकारप्रयोजकत्वम्‌) न तु 
 ब्राह्मण्याभावस्य; (पतितो ब्राह्मण इति व्यषहारेण तदभाव- ` 


कि 6, ह 


स्थैवामाषात्‌ । तथाचोक्तं माप्ये--“ सर्वाणि विधिनिषेधः | 
पूलानी 'ति। प्रमातृलवाचन्यथानुषपत्तिरप्यभ्यासे 
मानम्‌ । कदाचिदध्यास्स्यैवं प्रयोजकत्वेन सुषुप्त तदभवेऽ्पि 


कः । 


 शास्राण्यध्याप्तमूरानी 


गणोऽहमिलध्यासानियमेऽपि ब्राह्मणदेहपराणवियोगानुच्ररुव्यापारख्प- 
बराह्मणहननव्वस्य सुषुपषहननेऽपि सत्त्वात्‌, ` ब्रह्मणो न हन्तव्यः ` 
इत्यादेः सुषुपतब्ाह्मणदहनननिषेधकत्वमव्याहतम्‌ । एव जीवन्मुक्त- 
रररादावपि ब्राह्मणत्ानपायाद्धनननिषधाद्िश्चतिविषयतवामोति प्येयम्‌ | 
| आवरणश्चक्तिनिवन्धनेति । पूर्णानन्दूपं मे नासि न माती- 
 ल्यादिषूपेति देषः । विकषेपञ्चक्तिनिबन्धनेति । परारन्यकमोधीनब्रह्म- | 
प्रायध्याप्तरूपेति रेषः । अधिक्ारप्रसङ्क इति । तथाच ब्राह्ण्या- ` | 


(^ 


{9 न ० $ (= 


स्यादिति मावः। न तु ब्राह्मण्याभावस्येति | वस्तुस्थितिरियसुक्ता। | 
्रह्मण्याभवस्यानधिकारप्रयोजकसेऽपि निषधाविषयत्वे तस्य कादराः | 
 चित्कस्य न परबोजकृतवम्‌ ; सुषुप्तो हननादेः रिष्टविगीतस्येवे बाधकर- ` 


क (व 


खादिति ध्येयम्‌ । तथाचोक्तमिति । विधिनिषेधश्चतिस्थव्रह्मणदिपद- 
 अक्तरीलाध्यासाथकमुक्तं चत्यथः । प्रमातृत्वादीदयादिना ज्ञावरलादि 
गृह्यते । अध्यासे-देहेन्दरियादिष्वहं ममाभिमनि । प्रयोजकत्षे- 
नेति । छुषु्तावित्यादि निरस्तमिति योजना । तदभाव इति । यचपि ` 


न [त 


ज्ञातं घुषु्तावविवाघृत्तिषटितत्वान्न देहेन्दियाध्यासमपक्षते, अविदा- ` 





मावस्यैवानधिकारपयोजकतवे हननादिनिषेधाविषयवेऽपि स प्रयोजकः 





परिच्छेदः]  देहल्निकय्ाध्यधरेषपत्तिः , 105 


_ज्ञतत्वस्य धटादिप्रमाकारे तदभवेऽपि प्रमातलस्य द्षना- ` 


` त्कथमेक्याध्यासस्तन्र प्रयोजक इति-- निरस्तम्‌ । तदुक्तं 


भाष्ये प्रमातत्वादिकमध्यासमूरमिति । अत एव चा्बाका- 


 दाोनामनमिर्सहितप्रबखाममानुमानादानां देह एवात्मति प्रवादः 
अन्यथा प्रयक्षप्रामाण्यवादिनस्तस्य तादशव्यवहारादुपपत्तः। न 


1, र स-- चावांकादेरनुमानाभासाजात ददास्मक्यभ्रमे प्रत्यक्त्वा- | . | 
(भमान ईइति- वाच्यम्‌; प्रत्यक्षण भद्‌ गृहात असुमाना- 


 भासादेनाऽभेदस्य वाधितुमशक््यत्यदि । तथाच प्रत्यक्ष 


11 ०० 


ध्यासस्तु सुषुप्तावस्व्यव; एवं धटादिप्रमाकाकजपि भनुप्याऽहमित्यादि- 


साक्षिख्पाध्यासा वतत एव ; तदनामखपस्त्वमिखपप्रयाजनामावात्‌ । 


| न दहि सुषुप्तयन्यसंसारकारेऽहमिवयध्यासो नास्ति, न वा देदैक्णा- 
| . विषयकः; अन्यथा “नाहं मनुप्य' इत्यपि कदाचिस्स्यात्‌; तथापि. 





समयिप्राचुवेपरद्नाय कादाचितकाध्यापप्रयजकलघक्तम्‌ । ^ आसा- = 


नासनोश्तरेतराध्यासं पुरस्छरत्य सर्वप्रमाणानि प्रवतेन्ते । देदेन्िया- 


दावं ममाभिमानहीनस्य प्रमातरखानुपपत्तौ प्रमाणप्रवृत्यनुपप्तेः । न॒ 


प क 


न्दियाण्यनुपादाय प्रतयक्षादिसंमवः ¦ न चाधिष्ठानमन्तरणन्धिष- 


व्यापारः | न चानध्यप्तालमविन देहेन कशचिद्रचापरियते । न चध्यासं 
विनाऽऽत्मनोऽसङ्गस्य प्रमातृतम्‌ ! नच तद्धिना प्रमाणपवृत्ति' रिति 


प्यथ संकषपेणाह ~ प्रमातृत्वादिकमध्यासमूरमितीति । प्रलक्षेण ` 


, मेदे गृहीत इति । एक्यमलक्षरूपविरोध्यमावादितयादिः । अश्चक्य- 
| त्वादिति ननु --- धटः साक्नव्याटसत्यत्वानच्चय सत्याप प्रपच्च 





 मिथ्यालानुमानामिव भेदपक्ष सल्यप्येक्यं चावौकदिभिरनुमीयते तत्राह- ` ८. ( 





1 यादि. 





106 = सव्धाख्यायमैतसिद्धौ ` व 


` एवायनैक्यभ्रमः । अत एवाङ््या देहं प्रदश्यं बदत्यय- ` 


महमिति । अत एव देहातक्यनिषेधश्चतिरप्युपपद्यते; अन्यथा ` 


(कोक के 


तस्याप्रसक्तप्रतिषेधकतापत्तः। न च कुसमयप्राप्रनिषेधिकासा; 
प्रयक्षविरुद्रङसमयस्याप्यनवकाश्चात्‌ । तस्मादाभीरसाधारणात्‌ 
अह गोरः इत्यादिप्रल्ययादात्मन्यन्तःकरणेक्याध्यासादेहू- 


1 ९१५. (अर 


 तद्धमाध्यासोऽपीति सिद्धम्‌ ॥ 
| इत्यढतासद्ा दृदात्पक््याध्यासाोपपान्तेः॥ | 


7 प 1 


अतं एषेति । मिथ्यात्वन्याप्यवद्धिचष्यकत्वज्ञागेन सतकेण सत्यत्व- 
ज्ञानमामासौङ्ृत्य मिथ्यात्वं यथा प्रपचचेऽनुमीयते, तथा चावीकादीना- 
मैक्यव्याप्यवद्धिशेष्यकलज्ञानेन सतकेण मेदप्रलक्षमामासीकृत् नैक्यानु- ` 
मानम्‌; व्यातयाचप्रतिसन्धानेऽप्ययमहं गोरः स्थूर इति स्वामाविक- ¦ 
(1  व्यवहारदशनात्‌ , पर इ मम द॑ह इति भमदप्रत्यक्ष सत्यपि नह्‌ गर्‌ 


१ १  इत्यादिप्रयक्षामावात्‌ गोरोऽहमियेक्यप्रलक्षस्यापरतिबन्धतवा्तेनेव चावा- | 
 कादीनमिक्यव्यवहार इति भावः । छ्समयस्येति । देहासमेक्यवाधकः = 


कत्सितशाश्षस्येत्यथेः । अनयकाञ्चादिति । श्रुतितन्मूकशखं विना = ` 


` भ्रतयक्षविरुद्े शाखे आस्तिकानामविश्वासात्तस्माप्ताथनिषेषकलं शरुतेन युक्त- = 
` मिति मावः ¦! यत्तु--प्रसयक्षाअप दहालिनाभदा न व्यवाह््यत यम | 
जयार्भेद इवेति तद्वयवहारहेकज्ञानाय श्रतिरतो नानुवाद इति-- त्च; 


नक 9॥ 


अव्य्बहियमाणस्य मेदस्येदानीं प्रलक्षे मानाभावात्‌ । यमजवेभिदस्तु = 


| ^ व्यवहियते, तद्व्यवहतां तु सामग्रयभावान्न प्रल्यक्षीक्रियत इति ॥ ` । 


तरकैरि्यादि -- देहास्मेक्योपपादनम्‌ ॥ 


इस्यद्व तासादन्यार्याया युरुचान्द्रकाया इदात्मकयाष्यासीपरपात्तः | | 











पर्च्छिदः]  अनिवाच्यत्वलक्षणोषपत्तिः ` > "4.4 


अथानिर्वाच्यत्वलक्षणोपपतिः 


नु--अविद्यायां तन्निबन्धनाध्यासे च सिद्धेऽपि न 
 तस्यामनिवेचनीयत्वसद्धिः ; रक्षणप्रमाणयोरभावात्‌ । तथाहि- 
 कफिमिदमनिवाच्यत्वम्‌, न तावन्निरुक्तिपिरहः (१), तन्निमित्त- 


^ (५ 


 ज्ञानाधरहो वा (२), तन्निमित्तार्थवरिरहो वा (३) तननिमित्त- 
सामान्यविरहा वा (४) । आधे अनिषाच्य इत्यनेनव निरुक्ता 
“इद रूप्यमिति निरुक्ता च व्याघातः, द्वितीये निरुक्ति 


रूपफलसचन तानामत्तवरहस्य बकुम्चक्यत्म्‌ । अत षव. 


न तृतीयः; अथस्य निरुक्तावनिमित्तत्याच्च । फलसचादेव 
न चतुथः । नापि सदिलक्षणस्वे सत्यसद्िरक्षणत्वम्‌ 


(५) सदसदरुपत्येऽप्युपपत्तेः । अत॒ एव न स्वराहिव्य 


 सत्यसत्वविरहः (६) तथा च ठक्षणासंमव इति-- 
क, चन्न; सदविटक्षणत्व सत्यसद्वरक्षणतये सति सदसदिलक्षण क 
त्वम्‌ । (७) सचखासचाभ्यां विचारासहत्वे सति सदस- 
चेन विचारासहत्वै वा (८) प्रतिपन्नोपाधो बाध्यत्वं वा 





अथानिर्वाच्यत्ररक्षणोपपत्तिः ` 
१ तस्यामिति । स्वप्रयुक्ताध्यापसहितायामविचायामित्यथः, तेन ध 
।  शूप्याघनि्वांच्यत्वस्यापि समथेनमग्रे नासङ्गतम्‌ । वक्ुमशक्यत्वा- 
दिति! निशक्तेरूपफरुसत्वे तत्कारणज्ञानादिकमावरयकामिति मावः । ` 
र | । अर्थं तन्निमित्तत्वं तत्कारणज्ञानविषयलं, तत्कारणत्वं वा, आद्य ` | । ल 
आह--अत एव न तृतीय इति । दितीय आह--अथंस्येति । ` 
प्रतिपन्नोपाधौ बाध्यत्वम्‌ स्वाधिकरणनिष्टालन्तामावप्रतियोगिलम्‌ । ॥ 





` 108 सत्याख्यायामद्वतसिद्धौ [अधमः 4 


(९) इत्यादिलक्षणे निरखद्त्यरैमवात्‌ न च-अचे 
सतोऽपि सदन्तरविलक्षणत्वास्सिद्धसाधनमिति-वाच्चय्‌; सचा- ` 


 वरच्छिन्नभदस्य सन्नत प्रतातप्रयजकस्य सहरक्षप्वपदाथ- 
त्वात्‌।न हि सरति सदन्तरभदअष सन्नति ब्रतार्तः, अता 


न सिद्धसाधनम्‌ । एवं च सच्छरहितत्वे सत्यस्वरदितस्े 
` सति सदसच्वरहितत्वमपि सधु । स्यादेतत्‌-सचे ताव- 
` त्सत्ताजातिवो (१), अथेक्रियाकारितं वा, (२); अबाध्यतं 
वाद), प्रामाणिकत्वं वा (४), अशरुल्यत्वं बा () ऋतं 
वा (६), पराङ्गाढृतं बा (७)। नादयद्धितीयो; चद्धात्मनि ` 
 सदैलक्षण्यस्य प्रपञ्चे सदैरक्षण्यामावस्य चापातात्‌ । न वतीयः; 
त्वन्मते तच्छस्याप्यवाध्यस्वेन तत्र॒ सद्ैरक्षण्यस्यानिवा- 
च्य(त्व)स्य वाध्यलेनास्दैलक्षण्यस्य चायोगात्‌ । न चतुथः; 
५ भ्रमा घन्तःकरणनव्रत्तिः, तद्रेषयत्वस्य प्रपञ्चेऽपि स्वेन सद्र 
 लक्षण्यस्य तत्रासचप्रसङ्गात्‌ । न पञ्चमः; तस्य प्रपञ्चऽपि ` 
विद्यमानत्वेन सदवेलक्षण्याभावग्रसङ्घात्‌ । न षष्ठः; तदेलक्षण्यस्य ` 
जगति सच्वेनेष्टापत्तेः । न सप्तमः; परामभ्युपगतसच्वस्यासन्व- = ` 
 पिरहस्पत्वेनोभयवैलक्षण्योक्तययोगात्‌ । अत एव-एतेषां 


~ 


 इत्यादीयनेन पूर्वोक्तजञाननिवल्यतादिसङ्गहः । सिद्धसाधनम्‌ उक्त- ` 
| रक्षणमिष्टम्‌ | सच्वासत्वाभ्यां सदसत्वंन च विचारासहववं सतच्वा्- ` 


0, द, 


।  वल्यन्तामाववत्त्वमिलयम वक्ष्यते । तत्रापि सत्त्वादि नास्तीतिधीपरयोजकस्य 
सत्त्वसामान्यामावादेर्निवेशात्‌ रिंचिचिष्ठसत्वा्यमावमादाय न दोष 
ईत्याशयेनाह--एवं चेति । अपि साध्विति । विचारासहत्वमिल्य. | 
| न्तोक्तवाक्याथैरूपमित्यादिः । सत्वासत्वयो्िंथो विरहत्वस्य मिथ्या- ` 
| खानुमाने प्रल्याल्याततवेऽपि परोक्तदूषणं परिहतं तदङ्गीकरोति--- ` 











 विरहस्यासच्छरूपत्वं निरस्तम्‌; अथासच्वं, निरुपाख्यत्वं, 


| । . : व्हापात्त र | मा पतया, परस्परा्रसूद्ः त्वन्‌ एक्रानषधस्या 1 | व „ 
 पराोषेपयेवसन्नतया एकत्राभयवेखक्वण्यं व्याहुतामेति - _ 


दि खरूपतो दुनिरूपस्य किचिदपि सूपं वास्तवं संभवति । 


पराभिमतेति । इष्टापत्तिः---इष्टसपत्तिः। न व्याहतिरिति। पराभ्युप- 
गतयोः सत्त्वासत््वयोभिथो विरुद्धसेन पराभ्युपगतसत्त्रासच्व्पावभावौ- = ` 
न रक्षणे निवेदयेत, किंत्वतास्िकलेन प्रतियागिसमानाधिकरणौ व्याप्य ` 
वृत्ती; अतो न व्याहातिरिति मावः । कथम्‌-किमथम्‌ । अता्विक- | 
वोस्तदभावयोस्तदधिकरणे ममापीष्टलवात्तुक्तिव्धर्थेतिः मावः । न 
 साव्यर्था; ताहशामावयोः प्रतियोगिसमसत्ताक्येरिव निवेशेन स्वाः 
`  न्यूनसत्ताकस्य स्वसमानाधिकरणाल्यन्तामावस्य परतियोगित्वरूपमिथ्या- 


त्वेति । प्रपञ्चस्वादिमिथ्यालवत्यथः ॥ 























 परिन्छेदः] ध अनिवाच्यत्वरक्षणोपपात्त ४ 111 भ 


निःस्वरूपत्यं बा । नाचः; असदादिपदनेव ख्यायमानत्वात्‌ । 

न्‌ द्ितीयः; स्वरूपेण निषेधपक्ष शुक्तिरूप्यादेरपि निःस्वरूप- 

 त्वेनासद्लक्षण्यानुपपत्तरिति--चेन्न; पराभिमतसचासच्े एव ` 
यिवधे, न पारिभापिके, अतो न ताटक्सदसदैलक्षण्योक्ताः 


५ 


 घाच्यम्‌, निपेधसबुच्चयस्यातादििकतवाङ्गीकारान व्याहतिः । 
न ्यताचिकरजतेन श्॒क्तेषिरोधः। न च तर्हि सदादिवैरक्ष- 
 प्योक्तिः कथम्‌ १ तत्तसप्रतियोगिदुर्निरूपतामाव्रप्रकटनाय । न 


(पा कि 


लस्य सत््वादौ ज्ञापकत्वादरित्याशयेनाह ---तत्तसपरततियोगिदुर्निस्प- 





५ ननु-- त्वन्मते प्रपञ्चे सत््वा्मावस्य तात्तिकत्वमेव युक्तम्‌; ` 
अन्यथा सच््वादेस्तत्र ताचतिकलापतेस्तत्राह--स्वरूपतो दुनिस्प- ` 


प 


1 तदु क्तिस्ते व्यर्थं यति 





110 ~ सन्याख्यायामद्रतशषद्धौ ४ प्रथमः; 


 नजु--सत्वादिरा्ित्यस्याताखिकत्वेऽपि सचादेदुनिंस्पत्वमाः ` 
 त्रेणनि्वच्यिसखे पश्चमप्रकाराविद्यानिवत्तो (नानिबाच्योऽपि ` 
तक्ष्य ' इत्यनिवाच्यत्वनिषेधायोगः, स्छादिवत्तद्राहिलयस्या- ` 
प्यताचिकत्वे स्वादौ प्रमाणनिरासेन तद्राहिये तदुक्तययोगः, 


(न 


 अव्रिरोधाय विधिसथुचयस्यैवाताचिकत्वस्वीकारथेति- चेन; ` 
 पञ्चमप्रकाराविद्यानिवृत्तिपक्षे नेतेत्रितयविलक्षणत्वमात्रमनिवा- 


 च्यत्वम्‌, किंतु अक्तेकालानवस्थायित्वसहितम्‌ । तथा 


= इक्तिकाठावस्थायिन्यामधेधानिडृत्तावनिर्वाच्यत्वनिषेषो ` 


क 


५  अज्यते। सच्वादिरािवये त्वबाधितार्थविषयकप्रमाणोक्तिनास्तयेव। = ` 
 ज्ञापकमाव्रोक्तिस्तरदशेऽसाधारण्यतो बादिविप्रतिपत्तिनिरस्षाथा। ` 


न्यस्वरूपम्‌ । वाधावधित्वादिनायिष्ठानस्वरूपस्य परिरेषेऽपि तदन्य ` 
स्सत्त्वादि संखष्टखूपं बाध्यतेन न वास्तवमिति मावः । दुरनिरूपत्य- ` 
मत्रिण-सवान्यूनसत्ताकस्वसमानाविकरणालयन्तामावपरतियोगितमव्रेण । 
` अनिबरव्यित्वे--तादशसत्वाचाश्रयपपच्चस्यनिवौच्यपदाथवे । नानि- ` 


(^ ५ 


क, (१ 


रबाच्योऽपीति । न सन्नास्नापि सदसदिलादिः । ततक्षयः--अविा- 


@ इ क 


1  नाशः। स्वादिवदिति। प्रपच्वत्यादिः । तद्राहिलये-सत्वादिराहिय। 
तदुक्तययोगः--प्रमाणोक्तेरयुक्तता । स्वीकारः स्वीकारापत्तिः । युज्यत ` 
 । इति । नन्वनिवाच्यविशेषस्य मुक्तिकालान्वयेऽपि क्षत्यमाबादविचा- 
| | निवृत्तिव्यावृत्तये विरेषणापादानं व्यथेमिति चेन्न ; अविद्यानाशस्य मुक्ति. र 
|  स्वूपत्वमतेऽनिवाच्यत्वासंमवात्‌ ›, अनिवोच्यसामान्यस्य तत्वपीनिव- ` 
स्येतवावदयकल्वात्‌ । अन्यथा ज्ञाननिवल्यखरूपस्य मिथ्याखरक्षणस्य तत्रा- ` 
| | ८  ग्या्तयापत्तः | ज्ञापकमात्रोक्तिः--ग्यावहारिकेस्य सत्वायमावस्या- 
 चुमानाचक्ति तदश्े व्यावहारिकसच्वाभावांशे ' । असाधा- ` 
९ ` रण्यतः-मपश्चः सन्नेव असन्नेव वेलेव र्पेण। न स्यादिति। सत्वा. ` 





स्मा 


1 कत्वाभावायशे--क 





पारैच्छेद्‌;ः| ` अनिवाच्यलशछक्षणोवपत्तिः . 5 111 ० 


 अताचिकविधिसष्र्यापतति स्त्वेव । न दयताखिकसखासचे ` 


१ क 


 निषधसमुचयेऽपि विरुध्येते । यत्तु विधेसमुचयस्यातात्वकत्व- 
पश्च भ्रान्तिवाधव्ययस्था न स्यादेत्युक्तम्‌, तन्न; अतात्वक- ` 


 त्वादेव भ्रान्तेवाधस्य सचप्रतिषधस्याप्रतिक्षषास्सत्वस्याताच्च- 
कत्वाच्च तदुपपत्तेः । ननु--नेषेधसमुचयस्याता्वकत्य क्रमु- = 
 मयातालकत्वाद्वा, एकेकाताचकत्वाद्वा । नाचः; उभयता- = 


[क १५५. 


 च्िकत्ववदुभयाता्तविकत्वस्यापि विरुद्धत्वात्‌, बपिधेसमुचयस्य = 


[ काको 


 ताचिकत्वापाताच, एकैकप्रतियोगिताच्िकत्वापत्तेरेव न द्विती- 


क पव, (न 


योऽपि; ताच्विकाल्यन्तामावम्रतियोगेन एवाताच्कत्वादिति- 
चेन्न; उभयाताचिकत्वदिव निपेधसमुचयस्याताचिकेत्वम्‌ । 


न चोभमयताखिकलवदुमयाताचिकत्वमप्येकत्र विरुद्धम्‌ ; वल्मी 


 कादावक्त्र स्थाणुत्वपुरषत्वयोरताश्िकत्वदशेनात्‌ । न च 


1 


(4 दस्तदभावस्य चातात््वक सत्त्वादिधीभ्रोनितिस्तदमाव्घीबधि इति ` 1 


` व्यव्था न स्यात्‌, अतात्तविकस्य तात्तिकामावधीरव बाध 


इत्यभिमान अताचिकत्वादेब . ~ सत्वदिरताच्विकखदिव । = ` 
 सत्वप्रतिषेधस्य--सत््वादिप्रतिषेधषूपस्य । सच्वस्य--सत्वदेः । ` 


 अताखिकत्वाच्च -- अतात्िकः्वादेव । तदुपपत्तेः -- सत्त्वादि- ` 
 बाधीपपत्तेः । ताच्तिकामावधीसवं वाधत्वे तत्रं नेलयथंः । उभया- 
 तालतिकत्वात्‌--निषेषद्रयातात्तिकत्वात्‌ । एकेकाताचिकत्वात्‌-- ` 





 एकैकमातरातासिकल्वत्‌--उभयताचिकत्ववदिति। एकत्र षर्मिणी- = 


१५८ 





. स्यादि मिथो विरुद्धयोरकधर्मिंणि तात्तिकतयेवातात्तिकतर्थां र | ५ ५ 


ररि 








५१५५ 


119... ` संव्याख्यायमदवैतसिद्धी - ; ` ` ` घब ~. 


 प्रस्परविरहरूपयोरेकत्रोभयोरताचिकत्वं विषुद्रम्‌; एकर ध 
तन्त्वादां षटततप्रागभियीरुमयारप्यताच्वकलदशेनात्‌ । न 0, 


च प्रतियोगितदत्यन्तामवयोरेवायं नियमः; नियामकाभावा- ` 1 ^ 
` दस्माकमसंप्रतिपतेः । वस्त॒तस्तु-सस्वासच्वयोनं परस्परः ` 
 विरदरूपत्वम्‌ , किंत परस्यरविरहव्याप्यतामात्रम्‌ । न च-ताच्शछ- 
 पारिभाषिकसदपदलक्षण्योक्तै नास्माकमनिष्टमिति--वाच्यम्‌; 
 सखखमवाध्यत्वम्‌, असखं सखेन प्रतीत्यनहेत्वम्‌, वेदुभय- 
` वैलक्षण्यं च तव जगत्यसंप्रतिपन्नमिति कथमिष्टापत्यवकाशः१ 
इष्टापत्तौ च कथं न मतक्षतिः? अत एव व्व॑सानुपलक्षित- ` 


 तदुषलक्षितसन्तायोभित्वसूपनिलत्वानित्यत्वयोः सत्चाहीने सामा- 


| न्याद्‌वमापवदुत्तरावाधराहित्य निल्यत्वम्‌ ; भाकवान्यानन्रात्तमत्व 
चानित्यत्वम्‌, तदुभयाभावः प्रागभाव इ शक्तरूप्यादा ` 


वि्मानत्वं विरुद्धमिति भावः । नियामकाभावात्‌--उक्तनियम- ¦ 
श्राहकतकामावात्‌ । प्रतियोगिसमवायिन्ययन्तामावानजङ्गीकतृमते क्पा- ` 
खदौ माविघटादेरिदमिदानीं षरवन्न वेत्यादि" सचयस्य दशनेन 


 प्रतियोगितदल्यन्तामावयोरप्यताचिकयोरेकत्र विद्यमानं न विरुदः 


(0 मन 


मित्यपि बोद्धयम्‌ । सतत्वमवाध्यत्वमित्यादि | विवेचितमेतन्मि- ` 
भ्यात्वानुमाने । ध्व॑सानुपलक्षितित्यादि । ध्व॑साप्रतियोगिदत्तितविशि- ` 
 सत्तायोगि्वं नित्यम्‌ , ध्व॑सप्रतियोगिवृक्तिविशिष्टसत्तायोभित्वमन- ` 
। छत्वम्‌, तयोः सामान्यादावमाववदिलयथः । उत्तरावधिराहितयय्‌-- ` 
ष्वसप्रतियोगितवम्‌ । भावान्यनिष्रीत्तसच्वस्‌--भावान्या या निन्र- ` 


(कमरा भ 








प्रच्छदः]  अनिवौच्यत्वलक्षगोपपपत्तिः = 118 


सयोः परस्परविरहन्याप्यत्वेऽपि परस्परविरहानात्मकत्वात्‌। ` 
 उक्तनित्यत्वानित्यत्ववत्‌ । ननु--इदं निल्त्वानिद्त्वयोभि- 
 उितयोव्यतिरेकः सामन्ये प्रागमवे वचास्तीत्युक्तमयुक्तम्‌; 
नित्यत्वस्य सामान्यानुगतध्व॑साप्रतियोगित्वरूपत्वात्‌, अनि- ` 
 -त्यत्वस्य च प्रागभावस्यापि प्रतियोग्येव ्वसः, मावस्यैवामावो ` 
निवृत्तिः, अभावस्य तु भाव एवेति स्वीकारात्‌ । ध्वंसोपरक्षि- 
ताञुपरक्षितसत्ताराहिलयसूपपारिभाषिकनिलयस्वानिलयत्वयोरेक्तर- ` 
सामान्यादौ भाववदेकत्र सच्वासच्वे स्यातामिल्यपि स्यादिति- ` 

चेन्न; न हि वये दृष्टान्तमात्रेण सासखयोरेकत्र स्थितिं बूम 


मिथ्याभूते सच्वासचखयोरमावः स्यादित्याहः । रउक्तसच्वा- = ` 


क 


येन ध्व॑ंसोपलक्षिताचुपरक्षितसत्ताराहित्यरूपपारिभाषिकनित्य- 


 तिस्त्मतियोगिलम्‌ । आहुः अस्मदाचायाः । न चेवमिति । एव॑ 


 त्वानित्यत्वयेरेकत्र सामान्यादौ सद्धाबनिदशनेन सत्वाः 
 सत्वयोरेकत्र सशच्येत । क्तु प्रमणिः सिद्धे निषेधः 
सथुचये सामान्यादिव्याव्त्तनित्यत्वानित्यत्वयोनिषेधसथुचयं ` 
दष्टान्तयामः। एवं च सामान्याद्यनुगतत्वदुकतनिव्यत्वानित्य- ` 
 स्वयोर्निषेधसमयुचयस्यादृष्टान्तत्वेऽपि न क्षतिः। अत एवोक्त 
 मध्यस्ते नित्यत्यानित्यत्वयोखिः सचासत्वयोरप्यमावौ न॒ ` 
विरुद्धौ; धमिण एव कचयितत्वेन विरुद्रयोरपि धरमयोरमावा- ` 
दिति । न चैवे कषिपितस्यानित्यत्वाभ्युपगमविरोधः; ताच्वि- 
कानित्यत्वामावेऽपि धमिंसमसत्ताकानि ' त्यत्वसचखेनाभ्युपगमे ` 









1114 |  सव्याख्यायामदरैतसिद्धौ प्रथमं 


 विरोधाभावात्‌। न च-कल्पितव्वहेतो विंुद्वधमाभावशूपसाध्यस्य `  । ध 
च मावामावाभ्यां व्याघात इति--बाच्यम्‌; अताक्तिकरैतु- 
 स॒द्धावेन ताचिकधमाभावस्य साधनेन व्याघातामावात्‌ । अत 
एव स्वरूपतो दुनिरूपस्य न किञ्चिदपि सूपं वास्तवं संभवतीति ` 
 म्राचाञ्क्तिरपि सङ्गच्छते; व्यावहारिकेणेव दुरनिस्पत्वेन हेतना = ` 
 व्यावहारिकवास्तवरूपाभावस्य साधनात्‌ । अत णएव-दुनि- 
 सूपत्वरूपहेतोवांस्तवरूपाभावसाध्यस्य चाताचिकत्वेऽसिद्धि- 
 बाधौ ताचिकत्वे व्याधातं इति- निरस्तम्‌; धर्मिसमसत्ताक- ` 
 हेतुसाभ्यादिसच्ेनासिद्धयादयभावात्‌, ताचिकदेत्वाद्यमावचचन 
व्याघातः} स्स्यतो दुनिरूपत्वं च कल्पितत्वमेव । एतेन-- 


ऽपि। अनि्यतवस्य तात्तविकत्वेनाावसत््वेऽपै । न च कल्पितत्वहेतो- 
रिल्यादि । कल्पितत्वेन दैतुना धमसामान्यस्य तात्त्विकत्वेनामाव 
` साध्यः; तथाच कर्िपितत्वहेतोः' स्वविधयीमूतस्य धमोमावस्य च ` 
धर्मस्य च ताच्तिकलेनामावमाहिकानुितिः । अतस्तस्याः स्वस्मिन्‌ 
स्वोपजीव्यपरामर्शे चापरामाण्यसंपादकत्वेन व्याघात इति भावः । ` 
ताच्तिकं प्रामाण्यं स्वस्मिन्‌ स्वोपजीव्ये च नास्त्येव, किन्तु व्यवहारि 
कू; तदेव चोपर्जव्यम्‌, अतो न तस्या व्याघात इत्याशयेनाह-- ` 
अतात्तिकहेत्विति । तात्तिकधमांभावस्य वमेस्तामान्यस्य ताच्ि- 
कलेनामावस्य । व्यावहारिकवास्तवरूपाभावस्य धम॑सामान्यस्य ` 
 वास्तवतेन व्यावहारिकामावस्य । धर्मिसमानसत्ताकेति । व्याव 
हारिकेत्यथेः । मन्मते हेलादेरत्यन्तामावस्य सावत्रिकत्वा्यावहारिको ` 
 हेतवादिमद्धेद एव पक्षादिङृत्तिरसिद्धयादिरिति भावः । करिपितत्वमे- 
बेति। बाषितसत्त्वासच्वोभयकतवरूपवक्ष्यमाणमिथ्यात्वमेवेतय्थः। एतेन 


व, £ 0 + श 


1. 1 कृस्िप्रतेत्वे हेतोः-क 





ताना न १ 1 





 श्वन्तक.ग. 





परिच्छेदः] | ५  अनिवाच्यत्वरक्षणापपतति 0. 


किमिद सखरूपतो दुविरूपतवं केनापि प्रकारेण दुरनिसूपत्वं वा, 


केनापि दुनिरूपत्वमित्येतदन्यग्रकरिण वा, सच्वासच्वाम्यां वा। ` 
नाद्यः; केनापि प्रकरण दुर्निरूपत्वमित्यनेन प्रकरेण दुनिस्ष- ` 


 त्वाहुनिरूपत्वाम्यां व्याघातात्‌ । अत एव न द्वितीयः; ` 
केनापि प्रकरिण दुनिरूपत्वमियेतदन्यप्रकारेण दुनिखूपत्वस्य ` 


^ प्ताति न ८१०५१०७१ 1 तो ०५ 


केनापि प्रकारेण दुनिरूपतवान्यत्ात्‌, मिथ्यावादिना कल्पितस्य ` 


 इनिरूपत्वा् । न वतीयः; तस्य सदसदैलकषण्यावास्तवत्वहितु- ` 
 त्वादिति-निरस्तम्‌; ठतीयपक्षस्य क्षोदसदत्वाच्च । तथाहि-- ` 


` सच्वासचवाभ्यां दुर्निरूपतवं दि वाधिततद्यकत्वम्‌ › तच धमं 
विशिष्टधम्थताचिकत्वे हेतुः; तथाच सदसदैरक्षण्यमपि धर्म- 


 स्तदताचिकत्वे कथं न हेतुः स्यात्‌ । नचेव-कल्पितस्य 

 इदश्यादृश्यवाभ्याबाध्यदुनिरूपसुनिरपत्वादिबदिभोवोऽपि स्या- ` 
दिति वाच्यम्‌; ताचिकटश्यत्वा्यशेषधरमबहिभावस्य कलिते . 1 
इष्टत्वात्‌ । अतात्िकस्य दर्यत्वदेव्योवहारिक्म्रमाणेः येथा- ` 


॥ | दुगिहूपत्वहदुकस्य धमोमावानुमानस्य सम्भवन । सदसदे | ५ । 


 लक्षण्यावास्तवल्वेत्यादि । सदसच्वाभ्यां दुनिरूपलं स्वाभिकरणस्या- ` 


 वास्तवत्साधकं, न तु स्वसमानाधिकरणस्य सदसदरैरक्षण्यादिधम- ` 
 स्येत्मभिमानः । अताच्विकत्वे हेतुरिति । धमेविरिष्टो षमी 
। बाध्यः," दुनिरूपत्वादिव्यनुमानाद्धिशिष्स्य बाध्यताषद्धिः । अथवा-- ` 


धर्मी बाध्यो? ऽवाध्यत्वेन घरमेसामान्यस्यामाववांश्च, दुर्निख्पत्रा- 


 दित्यनुमाना्स्सद्धिः । वस्तुतो ददयतवादेना वर्मिणां वर्मणां 


 चोक्तदुनिरूपत्वस्य ममक ` 





५ 1 धमविरिष्ठो घमोबाध्यो-कं न पमानाभ्या-क 





द्ेरविशेषात्तेन च बाध्यत्वसिद्धि।श्त्यपि सम्भव- | । | 








11 ` सन्याख्यायामैतसिदधौ २ [प्रथम । 


` यथमङगीकृतस्यैवमप्यविरोधात्‌ । जदश्यत्वादेकं त॒ व्यावहारिकं ` 
नास्त्येव । प्रातिभासिकं चतदप्यङ्गीङ्मे एव । एवंच तार्किक- ` 


ध मते सयोगतदमावयोरिव महमते भदाभेदयारव साः 


बामावयोरप्यविरोध एव । नचैवे--सच्वासच्वयोरपि तद्वः ` 
 देबाविरधः स्यादात--वायच्यम्‌; अताच्वकयारवरध इश ध 
` पत्तेः, निेधस्चयस्यापि ताच्िकस्यानङ्गीकारेण तत्साम्येन = ` 


 विधिसथ्ुचयस्य ताच्वकस्यापादायतुमश्षक्यत्यात्‌ । न च 


८; ताचिकरसेयोगतद भावनिदश्चनबरात्तदापादनीयम्‌ ; द्छन्तेऽपि ` 


= | ` दिना विचारासहत्वम्‌ ; तच न ताव्त्सत्वाचनावकरणत्वस्‌ } 
1 अस्तो बरह्मणश निधंमेकत्वेन तत्रातिन्याप्रैः। नं च-काल्ित- 


मानेन तत्रान्यः । नापि सव्वायल्न्तामावाधिकरण- 


ऽप्यसच्ववत्तदत्यन्तामावस्याप्यभावेन कथंचिदतिव्यासिनिरा- 
सऽपि तच्छब्हमणोनिर्थमेकसेन धमवत्वदिरेवानिवौच्यतवरक्षण- 
त्वरापाताव्‌, निरविंशेषशचत्यापि व्याघातेन धर्ममा्निषेधायोगेन 
` ब्रह्मणि सच्वराहित्ये तदत्यन्ताभावस्य दुबरत्वात्‌ । नपि ` 
 सदुपत्वा्भावः; बह्मणस्सत्वामाये सदपत्याभावेन तत्राति- 
व्यपतिः । नापि सतवादेरित्थमिति निवैक्तमशक्यत्वम्‌ ; ब्रहम 


`  स्ताच्तिकवेनामावस्य । ताकिकमत इत्यादि भमाणरिद्धलशि 
`  दष्टन्तः । तदाप दनीयश्‌ । विधिसमुचयतात्तिकल्वमापादनीयम्‌ 

निर्भरकत्वेन तत्रातिव्या्तेरिति। सावरूपथममिविऽप्यभावरूपधरम- 
 सत्त्वादतिम्याकषिरिति मावः । कथ 





1. नातं जभाववाधनायायन । स्वाद्‌ 


 ताचिकत्वासम्प्रतिपत्तेः । ननु--अनिवौच्यत्वं सत्वास्वा- ` 


स्वाधिकरणत्वं बरह्मण्यपीति--वाच्यम्‌; तस्य जगत्यपि वरिच- 











स्वम्‌, निर्ध्मकब्ह्मणः सत्ववत्तद तयन्ताभावस्याप्यभावरेन तच्छे 


[कनका 





क 


समत 


क 





क. @, 





चिदिति यदुक्तं तस्फुटयति-- 


परिच्छेदः]  अनि्वाच्यतरक्षणोपपत्तिः | [पर - ¦ | 


ण्यपि सत्वस्येत्थमिति निर्वक्तम्क्यत्वात्‌ । नापि स्वा 


दिना प्रमाणगोचर्वम्‌; अखण्डाथेनिष्वेदान्तैकवेचब्रह्न- 
णोऽपि सच्वादिग्रकारकप्रमाणागोचरत्वादिति-- चेन्न; सत्वा- 
दिना विचारासहत्व सत्वादयत्यन्तामावाधिकरणत्वम्‌ 


` चातिव्याति  अह्मणि सत्ववत्तदत्यन्तामवस्याप्यमभवात्‌; ॥ 


अन्यथा निधिरेषतवादिशुतिविरोधापततेः । न च निवि ` 
5 | शषत्यकूपव्‌ सषन्रत्वापसरास्या व्यधिर्न | श्तिरन्यपरा $: विके त २ 


षस्य कल्पितत्वेन तदभावासचखेन तस्सत्वामविन स्याधाता ५ 
भावात्‌ , स्वाप्रगजतदभाववत्‌ । अत एव-- सत्वराहिव्यऽपि 


 तदत्यन्ताभाव आवश्यक--इत्यपास्तम्‌ । नन्वेरव--विशेषवच् 


 धमेवत्य वा अनिवाच्यत्वमस्त्विति- -चेन्न; आस्तां तवबद्यं 
 खुहदुषदेशः; उक्तरक्षणस्य निष्यजनतवात्‌ । यद्वा--स्वादिना = ` 





रित्थमित्यादि । निैक्तमशक्षयसत्वदिकलवमित्यथेः । सव्वामावो ` 
ब्रह्माणि विद्यमानोऽपि मिथ्याल्ाद्भह्लाणि नास्तव्याह--ब्रह्मणि सत्व = 
 बत्तदत्यन्ताभावस्याप्यभावादिति । तथाच वक्ष्यमाणरीत्या धमै ` 
समानसत्ताकाल्यन्तामावो रक्षणमनतिव्याप्तमिंति मावः । समापत्ते-- = 
विञेषस्य कल्पितत्वेनेति । विशेषसामान्यस्य कच्पितवेनेवयथेः। ` 
 तदभावासच्येन विरोषामावरूपस्य विेषस्याप्यसत्त्वेन । तत्सत्वा- = ` 


(0 


(८ भ 


भावेन व्याघातामावात्‌ निर्विरोषलवस्यासत्वेन यो व्याघातस्तस्वा- 
सम्भवात्‌ । विशेषतदभावयरिकन्र कल्पितत्वे दृष्टान्तमाह स्वाति । 
५ ८ अत एव ब्रह्माणि विच्मानस्य सत््वामावादेमिथ्यास्वेन त्रह्ण्यभावादेव ८ 
 तदत्यन्तामावः भर्मिसमानसत्ताकस्तदत्यन्तामावः । आवरयकः ` 





` ब्हमण्यावदेयकः । एवं धर्थिं्मानसत्ताकत्वविरेषणावरयकते । निष्यन्न- ` 


 त्वादिति। न च सत्ता्यमाव्वं ठ 


क 


वर्मिसमान- 








क ६ 118 | ८ स न दो „५ सव्यार्यायामटह्तासड। | 1 | | प्रथम 


विचारासहस्वं सदूपत्वाचभवः । सत्वरूपधमाभावऽपि यथा | 1 





ब्रह्मणः सदरूपत्वं तथोपपादितमधस्तात्‌। अतो न तत्रातिव्यातिः। ` 
न चैव-सदात्मके ब्रह्मणि श्रोतसत्यपदादं लाक्षणिकत्वं न ` 


कि 


 स्यादिति-वावच्यम्‌; सत्वधमेविशिष्टवाचकस्य तस्थ निधर्मे ` 


` लक्षणाया आवस्यकत्वात्‌ । न हि निधैमैकस्वरूपवाचकलवं कस्य- 
चिदपि पदस्यास्ति। नबु-सचादिराहिलयमताच्िकमपि न 


`  तावत््ातिभाधिकम्‌; स्प्य्प्योध्रहवत्यारमाथिकल्वापततेः । ` 


योगात्‌। नापि व्यावहारिकम्‌; जगति व्यावहारिक रूप्ये 


श्रातिमासिकतये चोक्तदोषात्‌, रूप्य व्यावहारिकत्वे च जगति ` 
पारमाथेकल्वापातेनादैतहानिरिति--चे्न; धमिसमसत्ताकस्यैब 
 सच्चादिविरहस्येष्टत्वात्‌ । न च बवाधबोभ्यस्य भ्रान्तिसिद्धेन 


सत्ताकखसम्बन्धेन सत्तामावादेरक्षणत्सम्भवात्‌ । तद्यक्तिसेनामावस्य 


क , क [अ 


लक्षणतेन सत्तादिपरतियोगिकलाधिशेषणवेवथ्यंशङ्कानवकाशात्‌ । वस्तुतो 
मन्मते रक्षणवाक्यस्येतरव्यावृत्ताखण्डाथतया प्रमाणतवस्य वक्ष्यमाण- | 
लवेन वेय््यंशङ्काया नावकाशः । तथोपपादितमिति । सदाकार- ` 


4 भर, 


प्रतीतौ सवानुगतमेकं बह्यव सद्रूपे विषयो, नान्यदननुगतत्वादि- ` 
` ल्यादयक्तमित्यथः । अधस्तात्‌ मिथ्यातवानुमाने । कस्यचिदिति । ` 
आकाशादिपदस्यापि शुद्धव्यक्तौ शक्तिनं सवेसम्मतेति मावः । वयपि 
विशिष्टवाचकप्य शुद्धेऽपि शक्तेस्वात्त्र न रक्षणा । अत एव ` 
प्श्वादिपदस्य लोमवछ्ङ्गट्वच्छक्तस्य लङ्गखवत्वमत्रेण बोषकल ` 
क्षणा विनैव । अत एव चानुकूर्यलशक्तस्याख्यातस्यानुकूरमात्र- 









` बोषकत्वं रक्षणां विनेवेति इुमाज्ञल्यादादुक्तम्‌ , तथापि विशिष्ट- 
` बोधकत््थोत्सर्गिकस्य बाधेन शुद्धबोधकल्वस्थटेऽपि रक्षणेति व्यपदेशो, 


ष [| 


न तु रक्षणेति पूर्वक्तमिहानुसन्धेयम्‌ । इष्टत्वात्‌ रक्षणत्वनेषटत्वात्‌ 








परिच्छेदः] |  अमिर्वीच्यल्रक्षणोपपक्तिः ` 119 


 साध्यायोगः; वाधस्याधिष्ठानमात्रगोचरत्वेन रूप्यवत्तत्सत्च- = ` 
 विरहस्यापि साक्षिसिद्धतया बाधवोध्यत्वामावात्‌ । नचैवं स्च- 
 प्रतीतिषिरोधः; अताचिकस्य तस्याप्यङ्गीकारात्‌ । नवैवं 


बाध्यत्वम्‌, 


 तासिकसत्वविरहस्येव रक्षणत्वपर्यवसानम्‌; तात्विकत्वं चा- ` 





 बाध्यत्वस्यान्यविशेषणत्वेनोषातच्तस्य लक्षये घरमिण्यनन्वयेन तः ` 
 न्मात्रञुपादायेतसेयथ्यस्य वह्ुमशक्यत्वात्‌ । न च-श्रुल्या 
युक्तया च भेद नराङ्कवेता कथ सदसाद्धन्नत्सूष तद्या 


वाऽनिवाच्यं समथ्यंत इति वाच्यम्‌; मा विषीद; अता्विक- 
स्यैव तस्य समथनात्‌। बाध्यत्वं तु भिथ्यात्वनिरूपणसमय ` 


एव निरूपितम्‌ । तस्मान शुक्तिरूप्यप्रपश्साधारणानिर्वाच्यत्व- ` 
 कक्णालुपपर्िः ॥ ५ ८ 


इत्य तासददाकवानवास्यत्वदस्णम्‌ ॥ 





कोम 


¢ 


` बाधवोध्यत्वाभावादिति । ननु--रूप्यं नस्ति रूप्ये सच्चं नस्तीति ` 
बाधबोध्य एव रूप्ये सत्त्वामाव इति--चेद्धान्तोऽसि ; यादशविषय- 
` कत्वेन अममूलाज्ञाननाश्चकत्त्वरूया बाघकता, तादृशस्यैव आन्तिः ` 
 सिद्धवेरक्षण्यं वाच्यम्‌; अन्यथा रूप्यदेरप्युक्तविषयलेन विरोधात्‌ । ` 


` तथाच सत्वामावादिविषयकले नोक्तबाघता, किंत्वधिष्ठानविषयकत्वेनं 





न दोषः । वृक्तुमश्चक्यत्वादिति । धूमप्रागमावि पूमत्वस्येव भिन्न- ` 
| धर्मिकतवेन बाध्य[तखं नेतरवेयथ्येसम्पादकमिति भावः । निरूपितम्‌ । ५ 
। | स्वाश्रयनिषठव्याप्यवृत्यत्यन्तामावप्रतियोगिलादिख्पत्वेन विवेचितम्‌ ॥ 
: सारस्वते रलेश्वन्द्िकाचनद्रमूषणे र ५ 1 । ८ 


\ बाघाविरोधात्‌-ग. = क्लेन-क.ग. श ५ 





` 120  सव्याख्यायामतसिदो ए 
अथाऽवेयाऽऽद्यानवाच्यत्वे प्रत्यक्षानुमान~- 
प्रमाणानिहूपणमब . = | 

र परमाणं च प्रत्यक्षानुमानागमार्थापत्तयः। प्रत्यक्षं तावत्‌ ` 

(मिथ्यैव रजतममात्‌ ` इत्यादि। न च मिथ्याश्ब्दोऽपत्पयायः; | 
 वक्ष्यमाणयुक्तया नृशृङ्गादिसाधारणास्स्य ख्यायमानरूप्यादौ ` 
 वक्तुमरक्यत्वात्‌ । न चेतान्तं कालमसदेव रजतममादिव्यदु- 
भवविरोधः ; अनिवाच्यत्वेकदेशसत्वनव्यतिरेकविषयत्वेनेवोपपत्तेः। | 
 नचेवं (स्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म ' इत्यत्रापि सत्यामित्यस्यासत्चव्य- | 
तिरेकधिषयतयेवोपपात्तिः; बरह्मणि सद्ूषताथाः प्रागुपपादि-ः 
तखन तस्यासच्चव्यतिरेकविषयत्वकल्पनाया अनुचितत्वात्‌ । ` 
तथाच ब्रह्मणि सत्प्रत्ययस्य रूप्येऽसलप्रत्ययस्य च सत्वासत्व 
योबोधकासत्वतत्सत्वास्यां विशेषेण न प्रसङ्गसाम्यम्‌ ॥ 
 अबुमानं च “विमतं सन्वराहितत्े सत्यसच्वराहितत्वे 
सति सखवासच्वरहितम्‌, बाध्यत्वादोपप्रयुक्तमानतवादा, यन्नैवं 
तन्नैवं यथा ब्रह्म । न चाप्रसिद्धविशेषणत्वम्‌; सच्वासचे, 

















नि "ज 





न त 





अथाऽविद्याद्यनिवोच्यते प्रत्यक्षाञ्युमानप्रमाणानेरूपणम्‌, _ ` 

`  म्रत्यक्षाुमानेत्यादि । अभावस्य प्रलक्षत्ववादिनं प्रति ` 
६ ४ प्रलक्षस्युक्तम्‌ । तस्यानुपरुन्धत्ववादिनं प्रति स्मावघटितमिथ्या- ` 
र वेऽनुपरुन्ध्यनुमानाचेव मानं बोध्यम्‌ । ख्यायमानरूप्यादौ । ५ 
। | प्रत्यक्षरूप्यादो । न प्रसङ्गसाम्यामिति । सत्दस्यासत्त्वामाववद्रथकले 
ङक्षणापत्तिः; अबाध्य एव. तच्छक्तेः, असत्पदस्य तु सदन्याथेकतवे 
न रक्षणेल्यपि बोध्यम्‌ । अप्रसिद्धविशेषणत्वम्‌- सत्त्वाभावसमा- 
नाधिकरणस्यासत्त्वाभावस्य सदसच्वरहितत्वांशे विरेषणस्याप्रतिद्धिः । 





भिन्नम्‌, समानाधिक्रृतत्वात्‌ ' इत्यत्रेव सिषाधयिषावहुलेनसिद्र- ` 
 साधनविरहस्योपपादितत्वात्‌ । न च-सत्वासच्याः परस्परः 
 विरदरूपतया साध्यं व्याह 


` रािव्येऽपि सद्रूषतनानिवच्यत्वाभावोपवच्या अथान्तरम्‌; 
स्खरहितस्य प्रपञ्चस्य सदूपतये मानामवेन बाधात्‌ । बऋ्मणि 
च श्ून्यतापत्तिरि सद्रूपे प्रमाणम्‌ । न च--भिमतं 
सदसदात्मकम्‌, बाध्यत्वात्‌, व्यतिरेकेण ब्रह्मवत्‌" इत्यामस- ` 
समानाधिकरणालयन्तामावप्रतियोगिनी--मिथः समानाधिकरणो 
`  यावल्यन्तामावौ तद्तियोगिनी । धमेतवात्‌ घमंदरयत्वात्‌ ` । असचा- = ` 
,  नधिकरणानिष्ठ असदन्यवृत्तिमेदप्रतियोगितावच्छेदकम्‌, सदन्य्वे ` 
सल्यसदन्यत्वे सति सदसदन्यत्‌: बाध्यस्वादित्यनुमाने विेषण- = _ ` 
 प्रसिद्धयथेमिदं बोध्यम्‌ । सिषाधयिषाबलेन एकडेशसिद्धाव्पि समु- 
दितस्यासिद्धम्य िद्धरुदेर्यत्वचरेन । नमु-सद्धदादिषरितसाध्य- = 
| कानुमानव्याधातः, तन्मतं मेदनिरासात्तत्राह -- भेदस्येति । ् 


१ समानाधिकरणा | । 





























१ 


परिच्छेदः] अविद्याऽऽ्यनिवास्थल प्रयक्षानुमानभ्रमाणनिरूपणम्‌ 121 


 समानाधिकरणात्यन्तामावरग्रतियोमिनी, धमेतवाद्रुपरसवत्‌) स- ` 
 चमसखानधिकरणानिष्ठम्‌, असचं वा सचानधिकरणानिष्ठम्‌; 

 धमेत्वाद्रुपवत्‌ ' इति सामान्यतस्तत्सिद्धेः । न चसाध्यकदज्ञः 

 सिद्धया अक्षतः सिद्धसाधनम्‌; ' यणादिकं गुण्यादिना भिन्ना- 





अताचिकतन. - . 
 परस्परविरहानात्मकतेन च समाहितत्वात्‌ । भेदस्य ताच्िक- ` 
स्यैव निरसिष्यमाणत्येन न तेन विरोधः । न च ब्रह्मवत्यख- ` 





1 याति म नोत ु५५य१५११्‌ १५ भ १५, ` 


(4 


1 धयद्पि. मिथ समानायिक्ररणायन्तामाववत््वं न दषटन्तसाधारणमसुगतम्‌, ` ` 
. लयन्ताभावदरयत्वक्पम्‌ ; तथापि सलयत्वमसत्वालन्तामाव- _ ` 
स. `. योमिधस त्वात्‌ , स्पवदिदययनुमनि | 1 
ते, ` ` 9 सदन्यल्वे सति सद्‌ 











इति गपुस्तके अधिक 
न्य 


॥ 122 सम्याल्यायामधत 9 [प्रथमः | | | 


साम्यम्‌; ' विमतमसत्‌, सच्वानधिकरणत्वात्‌ , नृशुङ्गबत्‌' इति = ` 
सत्प्रतिपक्षधति -- वाच्यम्‌ ; स्यातिबाधान्यथानुपपतिरक्षण- 
विपक्ष्वाधकतकस्य वक््यमाणत्वेनाभास्षपसाम्यसस्प्रतिपक्षयोर- 


भावात्‌ । नचासदेव रजतममादिति प्रल्यक्षवाधः ; असदिल्स्य 


` सखाभावविषयकत्वस्योक्तत्वात्‌ , अन्यथा ख्यात्यतुपपत्तेः। अत॒ ` 
एव मिथ्याशब्दोऽप्यसत्पयाय इति-निरस्तम्‌ । न चेवं बऋह्यण्यपि = ` 


 स्वाभवेनासदिति बुद्धिः स्यात्‌; निधर्मके सत्वरूपधमोमाव- 
विषरयकप्रतीतेरिषटतवात्‌ ; तुच्छत्वविषयक्प्रतीतेरापादकामावाव्‌। 
` न चेवमसच्वाभविन जमति सदिति प्रतीत्याप्तिः; इष्टापतेः। 


न च~ नृशुङ्खासत्वबुद्धितो नास्या वैरक्षण्यमनुभूयत इति 
1 वाच्यम्‌; एतावता तस्या अपि सखराहित्यविषयकत्वमस्तु, न त 
 तदुरोधेनेतस्यास्तुच्छत्वविषयकत्वम्‌ ; तुच्छत्वे अत्र॒ बाधक 
स्वात्‌; समानाकार्रतीत्योरपि विचित्रविषयकत्वस्य प्रागेव 
दशचितत्वच्च॥ 


हिदयांशे, रूप्यादावसच्वरादहिव्यांशे, तृतीयचतुथेयोरुभयत्राप्य- 


 ख्यात्यनुपपत्तेः। परलक्षानुपपततः। समानाकारप्रतीत्योः। समानशब्दो- 
 ह्िर्यमानबुद्धयोः । सत्वासत्वधिकल्येष्विति । स्वं तावत्‌ ' सत्ता- ` 
जतिवौ, अथक्रियाकारितवं वा, अवाध्यतवं वा, पामाणिकलं वा, | 
` अद्ूल्यलं वा, ब्रह्मत्वं वा पराङ्गीक्ृतं वा ' इति पूर्वोक्तविकल्पेष्वित्यथेः । 
सत्वरादित्यां्च इति । बाच इत्यमरऽन्वयः । एवमन्यत्रापि । 
` असच्वराहित्यांश्च इवि । सत्ताजातेरथेक्रियाकारिलिस्य चासत्वामाव- 




















७ क, सथ 


यततु--' सत्वासन्वविकव्पष्वाचद्धितीययेोर्जमति सच्वरा- ` 


ष 


८ सेन तथां खूप्यादो बाध इत्यभिमानः । वस्तुतः प्रातीतिकेऽपि तयो 





 न्ययेनोभयत्राप्यसच्वराहित्याे, एवमेवावाध्यत्वशन्यत्वे प्रामा- ` 


 बार्धासद्धसाधनादेः परिहृतत्वात्‌ ॥ 


रुप्ययोः सस्वात्तदमावांशे तदुमयत्र बाध इति भावः । सप्तमे न 
| ५  अंसत्वाभावखूपं स्वमिति पराङ्गीकृतपक्षे उक्तन्यार्यन पत्वः 
।  निषेषे सत्वाभावरूपासच्वमावद्यकमिति न्यायेन । अबाध्यत्व- ` 
 शृन्यत्ये । तृतीयपक्षरूपसत्वस्वामावशि । प्रमाणिकत्वशन्यत्वे ` 
चतुथपक्षरूपसच्वस्याभावांशे । मन्मत इति रेषः । पक्षे जगति। 
पूरथीक्तासत्वम्‌ । पराभ्युपगते सत्त्वेन प्रतीत्यनैतवख्पं वाऽसत्वश । = 


` योगि, असच्वायन्तामावत्वात्‌ , यो यदलन्तामावः स तदल्न्तामाब- = 
वरष्ठालयन्तामावापरतियोगी, यथा घटलस्यालन्तामावोऽवर्खं धटत्रा- = ` 
 सन्तामाववकन 
तस्यं सत्वानधिकरणनिषठमेदप्रतियो 
भावलात्‌ , यो यदलयन्तामावः स तदन 
।  च्छेदकः, यथा निव्यतवामावो नित्यलान 




























 पर्छिदः] अविवाऽऽ्यनि्वाच्यवे प्रयक्षानुमानम्रसाणनिकूयणम्‌ = 123 


सत्वराहित्यांसे, पञ्चमे तूभयत्र सखराहित्याशि, समेऽप्युक्त- = ` 


 णिकत्वशूल्यत्वे च पक्षे बाधाः, पे त्वबाध्यतरूपसच्येनष्यु- =. 
 परपत्या अर्थान्तर ?--उति-- तन्न; पर्वोक्तासच्वमादायांश्षतो ८ 


नु--साध्यप्रसिद्धय्थानुमाने सत्वासच्वे समानाधि- ` 


| । ५ कृरणात्यन्तामावप्रत्यायना न भ॒वतः, परस्पराव्यन्ताभत्ः ५ - 
४ त्वात्‌ । घटत्वाघटत्ववत्‌ ) अपम त्व्‌ सत्वानाधकरणाानष् ण्‌) । | 


(कक 


तत्प्रातवधरूपत्वात्‌ ; यथा जानत्यत्व नत्यततनाषकेरमाक्् 


म त ११. नम मज ०५१०५.१७१०५५०- १००५ 





प्रामाणिकल्वयोः सत्वहूपत्वे तदभावयेोरसत्वरूपयास्तवन्मते प्रपञ्च- ` 


 सन्ासत्ते इत्यादि । सत्वमसत्त्ाल्यन्तामाववनरिष्ठायन्तामावाप्रति- ` 





छाल्यन्तामावप्रतियोगीत्यथैः । असत्वमित्यादि । भस- ` 
गि तानवच्छेदकम्‌ ,  सतत्वाव्यन्ता- | | | 
धेकरणनि मद्‌ द्प्रतियोगितानव- 






















12. ॥ ( सव्यास्यायाग्धैतसिदौ ` ` [रथम 


न एव समपि वधीकृत्य प्रयोक्तव्यमिति सत्प्रतिपक्षता, प्रर 
 स्वरविश्हानात्मकत्वं चोपाधिरिति - चेन्न; सत्वासत्वयोः परः 
स्पराषिरहानात्मकत्वस्योक्तस्वेन हेतोरसिद्धलात्‌; उपाधेः साधः 
 नव्यापकत्वाचच; ख्यातिगाधान्यथादुपपत्या विपक्ष्वाधकतरेण 


` उपाधिस्स्प्रतिपक्षयोरमकाश्चाद्‌ । यतु-निव्यानिलयव्वषटन्ते ` 


थ सधिर्नदकटय दु ्‌ ; तदद्य; परस्म ध्वृश्चाप्रतियोभित्वतत्प- । | 


क च 


 तियोगित्वयोः परस्परविरहरूपयोनित्यानित्यत्वयोः सविध ` 


एवोक्तेः । यत्तु--' धटत्वाषटसे समानाधिकरणा यन्तामावप्र- = ` 
; विचा गनी, धमस्यादुपरसवत्‌ ; कल्पितत्यमकस्पितत्यानाधिकर- 8 
 , णानेष््‌, धमेत्गाद्ुयवत्‌, इति चाभाससाम्यम्‌; सदिठक्षणलास्त- | 


द्िलक्षणत्वकट्यितत्वाकल्पित्यदश्यत्वादृस्यत्वसुनिरूपत्वदुनै 
 स्पत्वादो प्रथमस्य द्विवीयतृतीययोयंथाक्रममसद्रैटक्षण्ये सदै 








च्छेदक इयथः । प्रस्परविरहानात्मकलम्‌ । यदलन्तामाकबनिष्ठा- 


 ल्यन्तामावप्रतियोगि्वं पूबीनुभाने साध्यं तदघ्यन्तामावानासकलम्‌ । 


[क 


 अनवकाक्ञादिति । आवानुमाने मन्मते साध्येवेकंल्यमित्यपि बोध्यम्‌ । ` 
द्वितीयानुमानं ठु न साध्यवेकल्यस्‌ ; नित्यमन्ने नित्यमिन्नभदस्य 
मया स्वीकारात्‌" न हि मन्मते घटे घटलवात्यन्तामाव इव षट- ` 
भेदोऽपि स्वीक्रियते ; तस्य मिथ्यालाघटकलात्‌ ¦ न च--नित्यत्वा- ` 
 नियत्वयेध्व॑सानुपटक्षितोपरक्षिततसत्ारूपलेनेकाश्नयभिनेऽपराश्रयमेद्‌ ~ ` 
समवः, विनारिसद्धित्रे सामान्यादावविनारिसद्धेदसत्वादिति--वाच्य- 
मू; नाशिलानाशित्वयोः पूवं परोक्तयोदृष्टान्ते निवे्चसंभवात्‌ । तस्म 
|  द्वितीयानुमने स्ाध्यविकस्यमिति सूचयस्तत्र साधनविेकल्यं शिष्यग्यु- 


क म (न 


वत्त्यथमाह- यत्वित्यादि | प्रथमस्य सत्त्व सत्वथारुक्तप्रतियागेखानु- | 
मानस्य । यथाश्चुततद्नुमानामिप्रयिणेदम्‌ । विवक्षिते तु तदनुमान नायं 
व्यमिचरः । द्वितीयतृतौययोः अक्त्वानधिकरणानिष्ठखसत्वानवि- 


< तानन ११०५ ८०१ 1 


1 नस्यानि {4 


या ॥ 





परिच्छदः] अचिदयाऽ्यनिवाच्यल्े प्रयक्षासुमनध्रसाणनिषूपण्म्‌ ` 128 


क 


क्षण्ये च त्रिष्वपि ज्ञयस्वव्यवहायत्यादा व्यभिचारेति; तन्न; ॥ 


+ 


“शितिः सकर्तंका, कायत्वात्‌, घटवत्‌ ' इत्यतुभाने “अङ्कः (न) 


# 


 सकतृकः, कायत्वात्‌! इत्याभाससाम्यमङ्रादा व्यमिचारेषायथा 


क ५, (५ 


म दूषः, तया वसल्न्‌ हतुना समानाधद्वरमामत्रप्राद्यायल 


साधयतोमम घटस्याधरत्यादौ साध्यसच्येन व्ययथिचारामावाद्धेती- ` 


 श्रानाभासत्वात्‌ । न हयविरुद्रधरमत्वादिकं तादक्साध्यसच्चे प्रयो- = 
 जकम्‌, किन्तु घमेत्वमात्रम्‌। न हि दर्यत्वादेधमोणां ङ्त्राप्यमप्रा- = 
सम्भवः । तदुक्तम्‌" न हिं स्वस्पतो दुनिरूपस्य क्रिथचिदपिस्प 


वास्तवं सम्भवति" इति । अते एवात्यन्दाभावप्रातियोगिस्वेऽपि 


[भ ५, 


न व्यभिचारः| न चात्मानिष्ठालयन्तामाघप्रातियोभित्वेनाथान्तरम्‌; 


आत्मनो निधमकतवेनात्यन्तामावस्याप्यभावात्‌ ; अनातमनिष्ठ- ` 


त्वेन विरेषणाद्वा। न चै 'कटिषतत्वमकल्पिस्वानधिकरणा- ` 
 नात्मानिष्ठात्यन्ताभावग्रतियोगि, अनात्मनिष्टालयस्तामावम्रति- 


 गितात्‌, अकस्पितत्ववत्‌' इत्याभाससाभ्यम्‌ ; अस्याः प्रसक्तेः ` 


` रिष्टतवात्‌। मिथ्यात्वे यथा भिथ्याखसाधकद्श्यत्थादिरन व्यभि. 
` चारः, तथाऽस्यापि वादिविरेषं व्रत्यकदेशसाधनन साध्यव्रसि- 


 द्विशङ्काऽपि। तथादि-सत्ख्यातिवादिनं प्रति "असष्विलक्षणं ` 


करणानिष्ठलपाध्यकयोरक्ताचुमानयोः। न दोष्‌ इति । तस्य पक्षसमत्वाः ` 
दिति शेषः। अथरोन्तरमिति । सत््वगुन्यनिष्ठालन्तामावम्रतियोगिल ८ 
मादायोक्तानुमनिऽथन्तरभिति मावः । अत्यन्ताभावस्येति । जासनि 
विद्यमानस्यापि शेषः। तथाचासत्वादिशन्ये वतैते तत्समसत्ताको ` 


योऽलन्तामावस्तसरतियोगिलस्य सत्वादौ साध्यत्वाचचाथौन्तरमिति भाव 


+ का 


अस्यापि । अनात्मनिष्ठाल्यन्तामावपतियोगिवहेतीरपि । वादिविरेष- | 
ध मिति । वसुव इत्यदिः । सल्यातिवादिनं प्रप्सत्त्ववादिनम्‌ | 








` 196 सव्याख्यायामधैतसिद्धौ ` ` [प्रथम 


विमतं स॒द्विलक्षणम्‌, वाध्यत्वात्‌, शुक्तिरजतसंसगवत्‌; ` 
 असत्ख्यािवादिनं प्रति सद्विरक्षणं विमतम्‌, असद्विरक्षणम्‌, 
 अपरोक्षधीष्िषयत्वात्‌, घटवत्‌ । पक्षधर्मतावलादनिर्वचनीयत्- ` 


 सिद्धिः। यथाच न सिद्धसाधनन्याधावादेकं तथोक्तमध- 


न 


स्तात्‌ । एं प्रप्चनिषटव्यतिरेकम्रातियोगित्वं, सत्वासतत्वोभय- = 


शन्ति, प्रपश्चानिषठन्यतिरेकम्रातियोगीमा्व्रतित्वात्‌, व्यवहाये- 


= क 


त्वत्‌; सदसदुभयब्रतित्वं॑प्रश्चनिष्ठन्यतिरेकम्रतियोगित्र- ` 
 घत्ति, सत्वासत्वाोभयवदृत्यशेषत्राततेत्वात्‌ , भेदप्रतियोगित्ववत्‌। 


6 असत्ख्यातिवादिन प्रपश्चाठीकखवादिनम्‌ । ‹ नेकदा त्रयाणां विवाद ` 
इति न्यायेन द्वयोरेव विवादादेकैकं प्रयेवानुमानं वाच्यम्‌ । तत्र चाभाव- 
द्वयनिवेशे प्रयोजनामाव इति मावः । सवोन्पयेकमेवानुमानमुच्यताम्‌ ; ` 
तथापि न विरेषणापर्धि 
१ | ; ८ वदिति । प्रपञ्चं सत्वासत््वोमयामाववान्‌ , बाध्यल्वात्‌ , दुक्ेख्प्य- 
1 वदित्याचपि बोध्यम्‌ ॥ + । 





ध ~ ॥ अप्रयोजकत्वमनुक्लतकक्त्या निरासष्यते । तस्मादनुमानसमन्र । (६. 
मानम्‌ ॥ ११ छ 
1 ` ईव्यद्धतासद्धा आनेवाच्यत्वसाधकायुमानम्‌ 


= शि नोभा नि 







ना जकः , , 


विरेषणाप्रसिद्धिरित्याश्येनाह-- एवमिति । प्रतिथोगित्व- ` 


त कि 


तकः सारस्वते रतेश्वन्दिकाचन्द्रभूषणेः । 
दरन्तध्वान्तनाशचायाऽनिवीच्यलानुमेयता ॥ 


इयदैततिद्धिव्याख्यायां युरुवन्धिकायामनिर्वाच्यतसाधकानुमानम्‌ ॥ = ` 





` परिच्छेदः] अविदयाऽऽ्यनिर्ाच्यतवे अर्थाप्तिप्रमागनिरूपणम्‌ = 197 
न 
अभथाभवद्याऽदयानवचनायत्वेऽचपिात्ते- 


२, प्रमाणनिरूपणम्‌ . | 
अर्थापत्तिरपि ख्यातिवाधान्यथानुपपत्यादिरूपा तत्र 





रमाणम्‌ । तथाहि--षरिमतं रुप्यादि सचेन्न बाध्येत, असचेनं | 
प्रतीयेत, बाध्यते प्रतीयतेऽपि, तस्मात्सदसषिखक्षणत्वादानिवच- 
 नीयम्‌। ननु पत्ताजात्यथक्रियाकारित्वादिकमनङ्गीकारपरा- 
इतम्‌ , त्वन्मते व्यभिचारि च। न च व्यवहारदस्राञ्बाध्यत्वमापा- 
द्यम्‌ ; तथा सति "नेह नाना ' इति भरोतनिपेधन व्यबहारदचाया- 


 मबाभ्यस्य जगततोऽनिवेचनीयत्वासिद्धिभरसङ्व्‌ ; योक्तिकवाधस्य 


 व्यवहारद्ायामपि दश्चेनाच अवाध्यत्वसूपं सच्मापा्ा- 
विशिष्टम्‌; प्रमाणिकत्वं तु बह्मनिष्ठनिर्विशेषत्वाद तच्वविदक- ` 


अथाऽविद्याऽऽ्यनिवेचनीयत्वेऽथापत्तिप्रमाणनिरूपणम्‌ 


अथापतेविषयपरिचोधकं तर्कमाह--तथा हीत्यादि । विपय- ` 


 . यानुमाने हेतोः पक्षघमतामाह- बाध्यते प्रतौयतेऽपीति । तस्मात्‌ _ 
`  बाघात्र्यातेश्च | सदसद्विरक्षणत्े हेठरयस्‌ । अनङ्गीकारपराहतम्‌ 
 ृप्यादो मयाञनङ्गीकृततेन खयाऽऽपादकीक(तुमशञक्यम्‌ । व्यभि- = 


। ५ चागति । रूप्यादो प्रपञ्चे चत्यादिः । प्रपञ्चे व्यभिचारामावं चङ्ते-- र क 


नचेति । प्रसङ्गादिति । पपे श्लादिना व्यवहारकाखगाघ्यल- = 
 स्येष्टलेन तदापत्यसम्भवात्सत्तवामावस्य विपयेयानुमानाक्षम्मवेन सत्त्वा- ` 
६ । ॥ भावादिवरितस्यानिवेचगीयत्वस्याशैद्धिपसङ्ग इत भद्विः | थौक्ति । < १ क- । | | ^ 


बाधस्य रकिचिदृद्ये योक्तिकमिथ्यालनिश्चयस्य । व्यवहारदशायां ` 
1  ब्रह्ममिन्तया बाध्य इति । ` ^ 





0 सव्यास्यायामद्वैत ध | 


इति; मेषश्‌; सख॑ ह्यत्र प्रामाणिकम्‌ प्रमाणत्वं च तखा- ` 
 वेदकत्वम्‌ । तच्च लक्षणया शुद्धबह्मबाधक्यदान्तवक्य । नतु 
 निर्विश्चेषत्वादिधमंम्रतिपादके, अतो न तत्र व्याभचरः। न 


 च--स्वतः प्रकाशमाने बरह्मणि चिन्मत्रे वेय््यन प्रमाणाः 
 प्रवृस्या प्रामाणिक्रत्वाबाध्यत्वयोन्याचरिग्रह न स्यात्‌। प्रत्युत 


 जह्मभिन्न एव प्रामाणिकव्वसत्येन तस्य बाध्यत्वेन सह 
 व्याप्चिः स्यादिति--बाच्यम्‌; बरह्मणः स्वप्रकाशत्येऽपि व्यव- 


 हारपरतिवन्धकाज्ञाननिदत्यथं प्रमाणपरवृत्तेः सफ़लत्वात्‌। अत ` 


एव न वाध्यत्मेन सह प्रामाणिकत्वस्य व्यातिः; बह्मणि व्यभि- 


चाराष्वरोधाच्च । न हि तत्वमविदयता वेचमतत्वै नाम। ` 


ननु--रूप्यादिषाधकस्य तत्वविदकत्वे अहैतहानिः; अतत्वा- ` 
बेदक्वे तन्निबन्धनं रूप्यादेरप्रामाणिकत्वं न स्यादिति--वेन्न; 
वबाधकस्यातखवेदकत्वेऽपि स्याद्यप्रामाणिकत्वे प्रयोजकतंव ; 
 बाध्यान्यूनसत्ताकत्वस्यैव बाधकत्वे तन्त्रत्वात्‌ । अत एवातच्वा- 
वेदकव्यावहरिकम्रमाणवाधितस्यापि रूप्यदेरदेतवत्सखतः प्रामा- ` 
 ण्यत्रयुक्तपारमा्थिकत्वमस्तु । न चास्य तत्ववदक्रैतश्चति- ` 
बाधः; तस्या मेदश्च॒तिवत््त्यक्षप्राप्तन्यावहारिकरूप्यनिषेधालु- ` 
` बादितयोपपत्तरिति- निरस्तम्‌; अधिकरणानात्मकत्वपकषे देत- 
`  निषेधस्यापि व्यावहारिकत्वोपपादनाच्च ॥ 1 
(५, ध  तक्त्ववेदक्वेयत्वं बाध्यस्यापीत्यभिमानः । प्रामाणिकत्वं प्रमाणस्य ५ 
`  तासयेविषयत्वम्‌ । तत्त्वविदकत्व--जवाध्यविषयकत्वम्‌ ! । न तु 
 निषिज्ञषत्वादीति। ' केवर निगुणः' इत्यादिश्रतेरवान्तरतास्थेण 
| निरविशेष्वादिबोधकतवं, न तु सुख्यतात्प्यणेति भावः । तच्च भवाध्यम्‌। 
अद्वितवत्‌-द्वैतनिषेववत्‌ । परामाण्येत्यादो देतुमाह-- 
` अतत््ववेदकेत्यादि । तनिषेधस्य वैतनिषधस्य । उपपादनादिति। 





















क क (न 


न त ~~~ "---, 





(~ (८.० 





ति ताता म ००५००४ 


+ विषयत्व-कर. ग 1 


सिद्ध्या ख्या्युक्तययोगः; तस्या अथोपच्यन्तरत्वात्‌ , आकरे 


ड.4 ॥ कनिति जयो 


प्रतीयेतत्यस्यानिवाच्यत्वसाधकाथापत्यन्तराभेप्रायकलस्य वक्ष्यमाण 


 अथपित्यन्तरत्वात्‌--पदसद्धिरक्षणं न चेन्न प्रतीयेतेत्यथौपत्यन्तर- ` 


` व्यक्त इत्यथः । बरैकालिकेति --स्वाभिकरणवृतीत्यादि 


॥ ४ । | ८ ध । | | # » ४). 111. त । (म । | । ध ॥ : । | | र ध न 

























परिच्छेदः] अविदायनिर्वाच्यत्वे अथाप्त्तिप्रमाणनिह्पणप्‌ = 129 = 


केचित्त--सदित्यसत एव विलक्षणमिह विवक्षितम्‌, न 
च --असत एषेत्यवधारणस्य सदसादेरक्षणं न चेदित्यथपयेव- ` 
सानेन प्रतियोग्यम्रसिद्धया अपादकाग्रसिद्धिरिति-- वाच्यम्‌; 
 प्रतियोगिप्रमिद्धेरतुमनेनं प्रागेव साधितत्वात्‌ । न च सदसः 
द्विलक्षं न चेदित्यत्र सत्‌ किमिति पूवेविकल्पप्रसरः, प्रामा- ` 
 णिकत्वसूपसचे दोपानयकाश्चात्‌ । न च वाधेनैवानिर्वाच्यत्व- ` 


एकवोक्तिस्तु प्रयोजनैक्यादिति कण्डतस्तात्पयतथेति-आहुः ॥ 
 यद्मा--अवाध्यत्यमेव स्म्‌; न च तद्योपाच्यवकचि- 
एयम्‌, अवाध्यत्वं हि त्रैकालिकनिषेधाप्रतियोगित्वम्‌ । तेन 
च विषरीतग्रमाषिषयत्वाभाव आपाद्यत इति नापाचवरिष्टयस्‌। 
 व्यवहारस्यापाद्यत्वेन वा नापाचवेशिष्टयम्‌ न च--बाध्य- 





 न्यूनसत्ताकतवस्य वाधकतवामवे तत्रत्वोक्तयोपपादनस्य मिथ्यात्वानुमान- ` 
प्रस्तावे कृततलवादित्यथेः । तथाच द्वैतनिषेधस्येव दूप्यादिनाधकस्या- 
 तत््वावेदकत्वेऽपि बाधकत्वं दृष्टान्तासिद्धिश्ेति मावः ॥ 2 


तिकि) 


केचित्‌--अस्मदीयाः । पर्यवसानेनेति । एतन्मते अचे ` 


| स सं्चन्‌ भाव्यत्त्यरत्रापि सद्‌ सद न्य्व सावकतवस्वावर्‌वकत्वात्सत्व | 1 । ८ 
 सदसद्विरक्षणान्यत््वपयवसितमिति भाः । तस्याः-स्यादयुक्तेः। ` 


` सहकरितकौन्तरपरलवात्‌ । प्रयोजनैक्यात्‌--सदन्यलसिद्रूपफठै- = ` 
आहुरिति । केचिदित्यनेन पूषनिरविष्टाः स्वमतमित्थं 








विपरीतप्रमा--स्वाधिकरणे निभेष्यलप्रमा । व्यवहारस्य अवध्यल- ` 


180  सन्ाख्यायामदैतसिद्धौ - -. : प्रथमं 


५ क 


 सेनैवासब्याततेरपि सिद्ध्या अनिषैचनीयत्वसिद्धिपयेवसानेन = ` 


 केषवैयर्थ्यम्‌, न ्रतीयेतेतयत्र विपर्यये दश्यत्वेनैव सदैरक्षण्य- = 
भिद्या न बाध्येतेत्युक्तिरषप्ययुक्तति-बाच्यम्‌; बाध्यत्वदश्य- 


` त्वयोरेकेकस्य सदसन्यावरयुमयसाधकत्वं यद्यपि संभवति, ` 
` तथाप्येकैकस्य एकैकदेशव्याप्यत्वग्रहदशायायुभयोः साफल्यात्‌, = 
 उभयव्याप्यमप्यकेकमेकदेशसाधकत्वनापन्यस्यतः ब्रलयककसा- = 


५ शष, = १५ 


 धकतवस्य दोषावहत्वामावात्‌ । अथापतद्यं वेतत्‌, एक ` 


 घोक्तिस्त्वसतो बाध्यत्वं सतोऽप्यात्मनो दृश्यत्वमङ्गीड्वेतः ` 
परस्य मते एकैकेनोभयसाधनासंमवनिवन्धना । नडु-न ` 
वब्रान्येतेत्यत्र बाधः क बराधकन्ञानन वन्रात्त रेकालिकिनिषेषो 


4 ^ बी | आद्य इश्पात्तः | द्ताय असादखश्चणत्वपर्षण बाध्यत ध 


प्रमाविषयत्वस्य, श्तिशुरूपरताययेविषयत्वस्येति यावत्‌ । तचेदुक्त- + 
विषयत्वशाकि स्याद्रकलवत्‌, न वचोक्तविषयताशारि, तस्मच्छरति- ` 
0 ८  वाध्यत्वान्न सदिति बाध्यम्‌ । एवं च परर्कायस्य सत्वव्यवहारस्य 
प्रपञ्च सत्त्वेऽपि न क्षतिः| दर्यत्येन-वरत्तिविषयतेन । शुद्धब्रह्मणो 
 वृत््यविषयत्वपक्षे इत्यादि एफैकदेसव्याप्यत्वेति--उक्तव्या- ` 
 चृ््योरेकमात्रं प्रति स्याप्यलवत्यथेः । उपन्यस्यतः प्रति--उपन्या- ` 
सकतृन्मति। असतः--श्क्तिरूप्यादेः । बाध्यत्वम्‌ स्वाधिकरणे 
८ ` निषेध्यत्वम्‌ । इष्टापत्तिरिति | मन्मते खप्यादेवांधानिवत्यंत्वा दिति 
शेषः| असद्विरक्षणत्वपक्षेणेत्यां 
(1 9 ध्यते चेत्यादिषूपं विषयेय मा सुमानपयवसानं तदमाव . इत्यथैः । 






















म इ क 


शष्टापत्तिः; ज्ञाननिवत्यत्वे श्रत्यादिसम्मतेरुक्तत्वात्‌ । दितीयेऽपि 


यादि । असद्विलक्षणत्वसाधनाय यहा- 





 भवनपाद्यस्येव भावात्‌ । नापि वाध्यलम्‌; चक्तिरूप्यादो व्यभि- ` 
 चराप्तेः; तथापि निर्पास्यल निःस्वरूपसवं वा अस्म्‌ । 


 रणमिति तव व्यभिचारः, न च--पारमारथिकत्वाकरिण न्षिधो ` 
न स्वरूपतः प्रपश्चस्येति-पाच्यम्‌; निधमकवहमण्यपि तेन ` 


क्तत्वात्‌ । यस्मिन्नपि पञ्च प्रपश्चस्य स्वस्येण निषेधः, तदा ` 
अग्रतिपन्नोपाधिकत्वे सति स्वरूपेण निषेधप्रतियोभित्वं निस्वरू- ` 
पत्वम्‌ । न चेतत्प्रपश्चेऽस्ति, यन तस्मादसन्न मघतीति षिपये- ` 


£ पातन ििमातत ा  ााािो ०५० 


प्रतिपन्नोपाधिस्थेत्ति | स्वसमानाधिकरणेत्यथे पदव्त्तीति। 
देशकारपेबन्धाभवेन ठच्छत्य न पदवृक्तिविषयत्वम्‌ । शश्विषा- ` 
 णादिपदजन्यो बिकल्पस्तु न पदवृत्तिसपिक्षः ; शाब्दममाविपयेव्येरव ` 
तत््वादिति मावः । प्रतिपन्नोपाधौ स्वाधिकरणे निषे 






























` परिच्छेदः]  अव्रियायनिवच्यले अ्थापत्तिप्रमाणनिरूपणम्‌ 151 


 नासदिरक्षणत्वेन विपयेयापयेवसानमू ; प्रतिपन्नोपाधिस्थनिषेध- 
 अ्रतियोभित्वस्यासत्यसंभवेनासदरैरक्षण्यस्यैव विपयैयपयवसान- ` 
प्रयोजकत्वात्‌ । असंचेदित्यत्रापि यद्चप्यसच्ं न सत्ताजाति- | 
रियम्‌; सत्तादीने सामान्यादौ व्यभिचारात्‌ । य्ा- 
त्मनि व्यभिचारादित्युक्तं परेः, तन्न; तन्मते आत्मनि सत्तायाः 
 सचेनापादकस्यैवामावाते, अस्मन्मते च तत्र दर्यत्वस्यैवा- | 





न च-निरपाख्यत्वं ख्याल्यमावः, तथाचापा्यवैशिष्टयमिति- ` 
वाच्यम्‌; निरूपाख्यत्वस्य पदद््यवरिषयत्वरूपत्यात्‌ । नयु 


शि | ० 


 सरस्वरूपत्व स्वरूपण र्धधब्रातयामलत्वद्र्‌, तच प्रपञ्चसाधाः- 


 स्येण निषेधात्तस्यापि मिथ्यात्वापत्तरिति--चेन्न; मिथ्यात्व- ` 


क्षणे प्रतिपन्नोपाधाधिति विक्ञेपणवरात्तत्र नातिव्याश्निरत्यु- ` 


९. यपयवसान न्‌ स्यात्‌ । नञ न प्रतायतत्यतर परतीतिसामान्य- ^ 


१ ५९. 





पेधांच इ्यादिः। 





` अप्रतिप्नोपाधेकत्वे- सत्वेन भरतीलयनर्देले । कालासबन्धितं 





1००. सव्यास्यायामद्र॑तस्द्धां [प्रथम्‌ 


 विरहस्तावदापाचयते, तदयुक्तम्‌; असननशृङ्गमित्यादिवाक्यादस- 


तोऽपि प्रतीतेः, अन्यथा असदैलक्षण्यज्ञानायोगः, असत्रतीति- 
 निरासायोगश, असत्पदस्य अनथेकत्ये प्रयुक्तपदानां संभूय ` 
` कायकारि्वायोगे बोधत्वाद्धपपत्तिः, असतोऽसच्येनाप्रतीतष- = 
 सद्यवहारादुपपत्तिः, तदुक्तम्‌-- ` ~ 


अधदिटक्षणन्ञप्री ज्ञातव्यमसदेव दहि । 
तस्सादसदस्प्रतीतिथ कथ तेन चिवायेते ॥ 


 इति- चेन्न; प्रतीत्यभवेऽप्यसतोऽसनशषङ्भिति विकल्पमत्रे- ` 


नैव सर्वोपपत्तेः । तदुक्तम्‌ शब्दज्ञानालुपाती वस्तुशून्यो ` 
विकल्प" इति । न च- विकल्प इच्छादिवज्ज्ञानान्यब्रतिर्वा, ` 


(न 


ज्ञानविशेषो वा) आद्ये अनुभवषिरेधप्रतीलययोगो, द्वितीये ` 
अस्तः प्रतीतिरागतव्र । वस्तुशल्य इत्यत्रापि किमपि नोष्टिख । 
तीति वा, असदबेद्टिखतीति वा । आचये अञुमवविरोधः, 
द्वितीये इष्टापत्तिरिति वाच्यम्‌; विकस्पस्य ज्ञानान्यवत्तित्वे 


(+ कक 


बाधकाभावात्‌, शशविषाणमलुभवामीव्यप्रत्ययाच । बस्तुशन्यता ` 


दकद्वयाथः, तेनासति सच्वेन प्रतीतिभरन्तेः स्वीक्ृतघेऽपि न क्षतिः । 


^ 


सर्वोपपत्तेरिति । असद्िरक्षणः प्रपन्च इत्यादि वाक्यादसदंशे 
। विकल्पः, प्रपन्चाचंशे प्रमा, तदुभयावच्छिन्नचितमादाय संमूयका- ` 
रतिम्‌ । अत एवेद रूप्यमित्यादिशब्दासाभाकरादिभिस्तथोच्यते । 
५ ८ | (५ एकैव वा वृत्तिरांरिकविक्पप्रमारूपेति मावः ॥ ५. 


ननु-- परमाणाविपर्ययविकस्पनिद्रा्मतय ' इति पातज्ञरीय- ५ 


सूरस्य ज्ञानविभाजकत्वात्‌ सैस्कारजनकलाच विकल्पोऽपि ज्ञानम्‌ । ` 
अत एव निद्रारूपा सीषु्ी वृत्तिरपि ज्ञानमेव । अथविकल्यस्य ज्ञान 
^ स त्वाभावेऽपि स्वातन्त्रयेण संस्कारजनकलमुपत्य सस्कारजनकबृत्तिविम 





परिच्छेदः) अविद्याद्निवाच्यत्वे अथापत्तिप्रमाणनिरूप० 138 





चं सापार्यधमोनुष्ाखत्वम्‌, अतान कोऽपि द्‌ 


` स्पस्थ ज्ञानत्वे तु तदन्यज्ञानविषयत्राभाव आपाद्यः । छक्ति 


 एप्यादैरसच्ये च ग्रतीतिपिषयत्यं बिकस्पान्यग्रतीतिषिषयस्वं 
 वाञुपपन्नमित्यनिषाच्यत्िष्धिः यद्वा सत्येन प्रतीत्यभाव 


 एवापाघः । ननु--प्रमारूपताद्क्प्रत्ययामावापादनमिष्रमेष । 1 
नं ह्यसतः सत्येन प्रतीतिः केनचित्‌ प्रमोच्यते । नचतच्््रा- 
 न्तिविरदस्तादक्यतीतिसामान्यविरो बाऽप्पाघ्ः; येन पंसा ` 
शरसे शृङ्खाभावो नाबगतस्तस्य गोधृद्धमस्तीति बवक्यादेव 


 शन्तशङ्कमस्तीति वक्यादपि भरान्तिदश्चनात्‌, न है षडधषादि- 
शब्दबदत्र पदाथासुषस्थापकत्वम्‌, न वा ङुण्डमजाजिनमित्या- 


 दद्वदन्वयाबाधकत्वम्‌ ; अयाग्यताज्ञानामवस्य यग्यताप्रमस्य | 
 बाआकराङ्क्षादिसामग्रीसध्रीचौनस्य सात्‌) अन्यथा प्रताल्या्य- 
 भावग्रसङ्ख इति- चेन्न; “इदं रजत ' भिति प्रात्याक्षिकञ्चमवद- च 
 स्थाप्यनिवोच्यविषयत्वात्‌, न च-अस्याप्यनिवाच्यसे स्प्या- 


1 





 जकलपक्े ' सूत्रम्‌, इच्छादीनां चोक्तदृत्िमूखकलेनेक्तविभागप्रदरीने- ` 
नैव निरद्धभ्यसकरवृततीनां ज्ञापनं ज्ञानविमाजकतपक्षेऽपि तुल्यमिति ` 


चेन्न; ज्ञानेनैव विकल्पस्य हेततासंभवे स्वातन्त्रयेण देव॒ते ` 


गौरवात्‌, अन्यथा विपर्थयादीनामपि तदापत्तेः, जानामीति प्रत्ययम्ब॒ 
 विकल्पस्थल्ऽपि तुस्य दत्यस्वरसादाह  विकस्यस्येति । ज्ञानत्वे _ 


 'दीर्धर्मी' रिल्यादिश्रलयुक्तधविाख्यजातिविशेषवचेः । न दहीति। 


 अगरृहीतपदार्थसंबन्धकेति शेषः । न वेति । अवेग्याधकेति खेषः। 


 शाब्दादि्रमस्यारीकविषयत्वसंमशादाई - प्रात्यक्षिकेति तु- ` 





५ ‹ अपदेवेदमग्र आसी ' दिवयादिश्रयवेोक्तवाक्येनाप्यसतः सच्चेन प्रती- = 


पि 






1 विभाजकं स्‌-ग £ विदे 





५. 134 =  सव्याख्यायासतसिददौ ६८ प्रथमः ८. 
 डेदो न स्यादिति--बाच्यम्‌; को छनिधाच्यादनिवाच्यं मेतु 
 मध्यरसितः! यमवमाक्षेषास, कितु निःस्वसूपात्‌ । यथाच 
सेन न निःस्वरूपविषयत्व तथोक्तं प्राच्‌ । न चेवं शशृङ्खाः ` 


` देरनिबाच्यत्वे निःस्वरूपत्वेच्छेदः; ` शशशङ्गमस्तीत्यत्र श्यै 
 शृङ्गारोपेण सशीयत्वारेषेण दा अनियाच्य(तवोविषयत्येऽपि ` 


| | ५५ 4 असनुशङ्क ' मित्यादेवाक्यश्रवणस्मनन्तर विकर्प्यसानाखण्ड- ` | . | 
 शश्चणुङ्गादरनवाच्यानात्मकस्य निःस्वसूपत्वात्‌ । न चत्र निः- ॥ 2 


 स्वरूपत्वादिविकर्पः; उक्तोत्तरस्वात्‌ । न च--*अव्यन्ता- 
सत्यपि ज्ञानम शब्दः करोति ही ' ति त्वन्मते तस्याध्यस्त- ` 
 स्यास्तिस्वस्यानिवोच्यत्येऽपि ` श्चशुङ्खमस ' दिति बाक्यादिव 


 “शकषगृज्गमस्ती ' ति वाक्येऽपि शशषृङ्खशब्देनासत एव प्रतीति- 
रिति--बाच्यम्‌; अस्तित्वस्यानिवोच्यत्वेन राश्षचुङ्गपदाम्यां 
 तदधिष्टानमवश्यं वक्तव्यम्‌; अत्यन्तारचानधिष्ठानमिति न 
 शक्ञशुङ्खषदाभ्यां तदुपस्थितिः । दष्टान्तीकृतवाक्ये तु नानि- 
वबोच्यं किचिदपि प्रतीयत इति नाधिष्ठानङ्गनापेक्षेति वैषम्यात्‌ । 
अल्यन्तासत्यपि ज्ञानमित्यादि त्वस्त्यादिपदासमभिव्याहतश्चश्च- 
 शृङ्खमसदिति बाक्यपरम्‌। न च-' तद्धैक आहुरसदेषेदमग्र 


 तिरास्ताम्‌; तत्राह-- यथा चेति। तथोक्तमिति : सदेवासीदिलया- 
दिना यद्विधीयते तदमाव उक्तशरुल्या विरघायत्त इ्युक्तं मिथ्यात्वानुमाने 
इत्यथः । विवेचितं तदस्मामिस्तत्रैव । अनि्च्यत्वविष्यत्वेऽपीति । 
असति सत्त्वसेवन्धामावेन मन्मते सत्वसंसमैस्यानि्वाच्य एव माना- 
दित्यादिः। न च तद्धैक इत्यादि । परेण पुनः शङ्कितलासुनः 















क 








= (५५०५. 


छ, क, (१ 





` परिच्छेदः] अवियायनि्वाच्यत्वे अर्थापत्तिपरमाणनिरूपणम्‌ = 138 


आसी ' दिति श्रुत्या असतः सचेन प्रतीतिरिति वाच्यम्‌; ` 


लक्षणे । ता्किकास्तु-शशृङ्खादिपदानामपार्थकतैवेति-- ` 
` बदन्ति । नचानन्व्यनिश्वयषेरहदश्चायां ्रघ्रत्तिपयन्ताजुमव- 


विरोधः; अनन्वयनिशयदश्चायामेवाबोधकतोक्तेस्तदिरहदक्ाया- = 

मपि नाखण्डरशशुङ्गादिबोधकत्वम्‌ › कितु सन्मात्रगोचरव्यधि- 

 करणग्रकारकन्ञाने वा सदुपरागेणासद्रोचरज्ञानं बा । केवला- 
 सद्धने सामग्रीविरहात्‌ । तदुक्तं बोद्धाधिकारे-- ' सङ्गतिग्रहणा- ` 


भावात्‌ श्षशङ्गादिपदानामवोधकते ! ति । न च योगिकञ्ब्दा- 
 नामवयवसङ्गत्यातिरेकेण पृथक्सङ्गत्यनपक्षत्वम्‌ ; अवयवशक्ति- 


प्राधान्येन बोधनेऽखण्डासद्वोधनस्याशक्तत्वात्‌ । अवयवानां 


 स्वशक्तयपुरस्कारणप्रल्यायकत्वात्‌ । न हि पाचकादिः पाकादि- 
 मबोधयन्‌ बोधयति । न च ताह शशणुङ्गमसच्छशणुङ्गं नस्ती- = ` 
 त्यादवाक्यानामवोधकत्वम्‌; तेषां शे गृङ्गाभावबोधकत्वात्‌। = ` 
एषा तु बोधकता न शश्शुङ्गपदमात्रे, किंतु नास्वीतिपदसमभि- ` 
व्याहृते । अतो न नास्तीति पौनरुक्तयसूयशङ्कामासाचवकाश्च ` 


इति । यद्वा-अपरोक्षप्रतीत्यभाव आपाधः । न च--यदसत्तन्न 


ह मेनेन मि 


मावः। नन्वेवं--शशशर्गपदाभ्यामपि 


 समाहितमिति बोध्यम्‌ । अपार्थकता वाक्या्थाबोषकलम्‌ । अख ` 
ण्डेति। शशीयत्वादिरूपेणपर्तीयमानेल्थैः । दीकाञ्चन्मते अ्मस्थ्के = ` 


 दुपरक्तप्यासतः सेसगैस्य मानमाश्िवाद--सदुपरागेति । श्शे ` 


 शरङ्गाभावबोधकत्वादिति । रक्षणया श्रज्गपदस्य शशवृतिरथेः, 
 नन्पदस्य श्रु्ञाभावांऽथः, शश्चपद्‌ं चाक्तरुक्षणायां त लयेाहकमिति 4 


क: 


शते शङगामावस्य रक्षणया 





 बोनभवाजा्तीलस्य वैयध्य, तता माद 





मिति नास्ति विशिष्टामावस्यापाद्यस्यासभवः ` 


156 ` सव्याख्यायागरैतसिद्धौ [थमः 
प्रतीयत इति भ्याशषिज्ञानस्य प्रत्यक्षमावर्यकम्‌ , भतथासतोऽपि ` 
्रल्क्षतम्‌ ; ज्ञानज्ञानस्य तद्धिषयविषयथकत्वनियमात्‌, किचि 
 शशृद्धाच्यत्यन्ताभावप्रत्यक्षमविदयकप्‌ ; अन्यथा असतोऽप्य- 
सुद्धि स्यात्‌, तथाच शलशचृङ्गादेः प्रत्यक्षत्वमेवेति-- 
` वाच्यम्‌; साक्षादित्यानिेध्यतयेति चापरोक्षप्रतीतिबिषयग्रिरेष- ` 
णात्‌ । उक्तस्थले च ज्ञानविषयतया निषेध्यतया च विषयत्व- ` 
विरि  - दा- 
 स॒च्येनापरोक्षप्रतीतिषिषयत्वाभाव आपाद्यः । न च-इदं सूप्य- 


`  भिव्यादिभ्रान्त्या अल्यन्तासदेव सखेन प्रतीयत इति- वाच्यम्‌; ` 


` अल्यन्तासतस्तादशम्रतीतिविषयत्वे सामग्रयभावात्‌ । इन्द्रिय- 
 सनिकर्पो टि प्रयक्षे सामान्यसामग्री, न चासति सोऽस्ति । 
` नच प्रातिमासिकत्वपक्ष रूप्यदेः प्रतीतिपूवकारेऽस्येन कथं 
सननिक्षेस्पप्रत्यक्षसामग्रीसभव इति-- वाच्यम्‌, अस्मन्मते. 
ज्ञातैकसति रूप्यादौ साक्ष्यपरोक्षजज्ञननाश्कान्तःकरणदृत्तिप्रयो- ` 
जकसन्निकषादुपथोगात्‌ । न हि तवापीश्वरसाधारणप्र्यक्षमत्रे | 
सन्निकर्षो हेतुः। न च प्रमायां निदुष्टेन्द्रियसन्निक्षो हेतुः, 


2 कन क 


५ 





(र (न 


 नतुभ्मे, सर हि दोषसहितिन्द्रियादेव मविष्यतीति- वाच्यम्‌; ` 
सन्निकर्षो दीन्द्रियवत्सामान्यसामग्री, तदनपेकषस्येन्द्ियस्याजन- 





स्वीकरेऽपि तायरय्राहकलतवेन नास्तीत्यावर्यकमिति मावः । सत्वेना- ` 


परोक्षप्रतीतिषिषयत्वासावः अपरोक्षप्रतीतेः सत्वप्रकारतानिरूपितः ` 
 विशेष्यत्वामावः । व्यापिज्ञानादिविरेषणतय। प्रयक्षविरेष्यतवं तु न 
।  सच्प्रकारतानिरूपितम्‌ ; प्रयक्षान्तरमपि न सच्वेनासद्विषयकम्‌ ; ` 
अनिवच्यष्वेवाचिष्ठानसत्तासंबन्धप्रतीतेः, ` वस्तु्यूल्यो विकल्प !इति 
८ 8 सूत्रेण विकद्पस्य सत्तास्वरूपविषयकत्वनिमेधाच । न वेव--धीमातर 






नक कप 


परिच्छदः] अविदार्यनिवाच्यल अथात्ति्रसाणनिह्वणम्‌ 1 


 कल्वभितयुक्तत्वात्‌ । न च तदि शान्द्योधसामान्यसाम्रचा च, 
 योग्यताज्ञानादेरभावात्कथं परोक्षविकल्पः स्यात्‌ १ अयाग्यता- = 
ज्ञानविरहो हि सामान्यसामग्री, न तु योग्यताज्ञानम्‌; असः 


सगौग्रहसूपायोग्यताज्ञानविरहस्य भिशिषटज्ञाने आवर्यकतात्‌ । ` 


स चासद्रोधके वाक्येऽस्त्यव । न हि शशृह्ेऽसचवं नास्तीति ` 


जानानः चदाुङ्गमसदित्यवगच्छति । एतन्निबन्धन एवापराक्ष | 
प्रतत प्रहेपः । एतेन--सन्मात्राषिपयकापरोक्षज्ञानमतताद्ष- 


यकम्‌, सत्यानाधिकरणविषयकप्रतीतित्वात्‌ ) असद्धिषयकपराक्षः | 
प्रतीतिवत्‌ । न चात्र प्रातिमापसिकसाधारणसदैवक्षायामाशचयाः 1 
सिद्धिः; परमाथसद्िवक्षायां सात्रपदवयथ्यानात ब्य्‌; 
 अअममात्रस्यैवाधिष्ठानीभूतपरमाथसद्विषयतया मात्रपदे चना 


आश्रयासिदधदष्परिहरत्वादिति-निरस्तम्‌; सामग्रीषिरहेण वाधात्‌ 1 
्दत्वस्योपाधित्यात्‌ , धमादिकमपरोक्षप्रतीतिविषयः, प्रतीतिः ` 








~ ` विषयत्वादित्याद्यामाससाम्याच । रिचासता रप्यस्यापरोक्ष- ` 
`  प्रतीतिविषयत्वे शश्रुङ्गदेरप्यपरोकषप्रतीतिविषयत्वं स्यात्‌ ! विः 





 षटितमेवापाचतां, किं परलक्षनिवेशेनति-- वच्यम्‌ ; जतः भल 1 
विषयत्वस्य पराभ्युपगतस्य निरासाय प्रक्षघटितस्यापाचतया प्रतिः 
0 ज्ञानात्‌, सामान्यसामग्री प्रल्क्षसामान्यदतुः प्रातिमासक्रल्वपद' पत्तिः ` - < 
भासिकत्वमतेऽपि सामान्यघर्ावच्छदेनेव प्रमाणदृतरम प्रल्क्षतव च छ 
षलवादौ वा स्वी्ृते सनिकरमजन्यलयकदयकत्वात्‌ › अन्यथ तत्र प्रयक्षस 11 
|  इन्दियजन्यतवादौ वा मानाभावात्‌, स्वविशिषठं प्रति दषाणानव हठ | ८ 
| वेनोप । न चास्तु तथा, तथापि साकिसंबन्धदेव भ्रलक्षता॒ = 
। अमविषयस्येति-वाच्यम्‌ ; खन्मते तस्यासत्वेन साक्षिसवन्धासमवात्‌ | 








।  सदसतोरसंबन्धात्‌ , अन्यथा क्षसदिति नाममा स्यादिति भावः ॥ 


| 138 सन्वारथायाग्वैतविद्धौ [रथम . 
 षामावात्‌, सरेषत्वेऽसचखनव्याकोपात्‌ । ननु-सदषतोः ` 
 सत्तानिःस्वसूपत्वादिनेव वृशृङ्गचशशुङ्गादीनामपि परस्पर वृश॒ङ्ग- ` 
 शशशुङ्खादिशब्देरेव परोक्षप्रतीतिव्यवहारविषयत्वादेविशेषस्यास- 
 ऋखाविरोषिनो इुद्धिसिद्धस्य सेभवः। न च-सर्वसामथ्यैः 
 ददीनस्यास्रतः सता ज्ञानेन कथं संबन्धः! विषयत्वस्य तत्र 
वक्तुमशक्यत्वात्‌, भाति प्रतीयत इत्यादिकतेकमेत्वादिविरोधा- = ` 
 ेति--बाच्यम्‌; अततीतदिः स्परत्यदुमित्यादिविषयत्वादिव- ` 
 दुपपत्तेः, न च- तत्र प्रतीत्यादेरेव विषयत्वम्‌, तावतैव त्र ` 
 विषयताव्यवहार इति वाच्यम्‌; समं ममपीति- चेत्‌, मेवम्‌; ` 
` शशशब्दस्य नरि भ्रमदज्चायां नृशृङ्गशब्देनेव शशणुङ्गशब्देनापि 
नृचृद्गस्य प्रतीयमानत्वेन नृशृङ्गादिशब्दरेव प्रतीयमानत्वदिरपि ` 
प्रस्परविशेषस्य वक्तुमशक्यत्वात्‌ न च-दुशेन्दरियाद्‌ रूप्यसस्का- 
रसाचिव्यवच्छश्णृङ्गसस्कारसाचिव्याभावात्तस्यापरोक्ष भ्रमा 
विषयत्वम्‌, अन्यथा तवाप्यनिवाच्यान्तरमेव तत्र॒ कथं 
 नोत्प्तेति-वाच्यम्‌; संस्कारस्य न तावत्ततो साक्षादुपयोगः; 
` स्णृतित्वापततेः, ंत्व्थेत्यिचिद्वारा, तथाच संस्कारनियामकतापि 


भा ना 


0 


ननु-शक्तिरूप्यादौ रूप्यतवादिविशेष एवापरोक्षतानियाम- ` 
८ 1 8  कोऽस्तु ; तत्राह-- सविशेषत्वं इति । छूप्यादेः सतोऽसत्संबन्धानु- ` 
पपत्तेः, अस द्वि) निविशेषस्तु शशशरक्गादावपीति मावः । शशचशरब्दस्य ` 
नारे ्रमदश्षायां नरि शरशब्दस्य सक्तिजरमदशायाम्‌। अश्क्यता- 
दिति) प्रलक्षटेवुविशेषामावे तात्य बोध्यम्‌ । तेन तत्तद्धीविषवल्वादि- ` 
विदेषसत्त्वेऽपि न क्षतिः। स्म्रतित्वापत्तरिति । प्रत्यभिज्ञायां तु 
 नन्यताकिंकमते स्मृतिरेव हैतुनं संस्कारः; मन्मते तु प्रत्यभिज्ञा 


८ १8 स्पृतिरेति मावः । पूौनुमूतजातीयस्यैव भ्रमोदयादन्वयव्यति- 





# 1 


परिच्छेदः] = अविद्यायनिवाच्यते अथौपत्तिप्रमाणनिषूपणम्‌ = 159 = ` 


1 अआ{नवाच्यतापक्ष एवे न तसाद्रषयतापक्ष । वस्तुतस्त्‌- ध ॥ | $ 
सस्र स्तवववत्ताखकरजतादमाचर्‌ एव प्राथाजकरजतादन्रम । = 


प्रयोजकः समते, स॒ चासदप्यशशरङ्गादिसर्वसाधारण एव, 
तद्‌ विषयत्था्रिद्ेषात्‌ । तथाच कथं स नियामको भवतु! शवं 


नि 0 


 रेकाभ्यां संस्कारो अमे प्रयोजकः, तत्र रजतत्ाचवच्छिनतादास्यादि- ` 
 संबन्धावच्छि्परकारतानिरूपितविकेप्यतासंबन्धेन संस्कारे प्रतितादा- ` 
स्म्यादिना =" रजततवादिकायेखं न तृक्तविशेष्यतासारिमरिमलादिना ॥ 
 गौरवादित्यपि बोध्यम्‌ । यस्य पुष्य रजत्रमो जातस्तस्यासद्रजत- ` 
 स्वख्ये सृ्कारसच्वात्तस्यैव भ्रभान्तेरे तज्लन्ये मानम्‌, न तु श- 


 श्रज्ञादः; समानप्रकारकत्वेन कयेकारणमावसम्बात्‌ । यस्व तु 


प्रथमत एवासद्रजतश्चमस्तस्य तत्र भ्रमे सत्यरजतक्षस्कार एवहेतुः ` 


प्रेण वाच्यः, तत्र यद्यसल्मकारकलवह्यं भ्रमतवं कायैतावच्छेदकम्‌, ` 


तदस्वाविरेषात्‌ शरश््ञादिमोऽपयुक्तसंस्कारेण स्यादिव्याश्येनाह- ` 


 वस्तुतस्त्विति। शशृङ्गादिसवेसाधारणः सवोसद्धमजननयोभ्य 


॥ | |  कभाव्‌ 


` ननु--रजतञ्नमत्वं कायैतावच्छेदकम्‌ , तच्च रजतलावच्छिन्नं यद- ` 
सष्ठ भरकारत्वं तच्छछ्तिं न; येन सर्वासतायुक्तम्रमे मानं 
स्यात्‌, किंतु तदसद्रयक्तिनिष्टोक्तप्रकारताकत्वम्‌ ; तत्राह-तदविष- | (1 

 यसािलेषादिति । यदि तद्वयक्तिषिषयकसम्कारो हेतुः स्यात्तदा ` ` 


|  तद्ववक्तिभ्नमलवेन कत्व रवात्‌; समानविषयकतवेनैवासद्धिषयक- ॥ स | ५ 


` सस्कारभ्रमयीदतुहठमत्वदररनात्‌ ) तद्वयक्तयन्यसल्यविषयकसस्कार ह: 
उत्वे तु कायतावच्छेद्कं सवांसद्रयक्तीनामेकेकन्यक्तिनिवेशे विनिगम- 
भेमविषय इत्यन्न त्या ` 





। न हि रजतत्वेन काचिदेवासद्धयक्तिभ 
भाने गौरवमनुभवविरो- ` 







मानमानेठु शक्यम्‌ । तथाचानन्तासद्वयक्तीन 


1 रजतत्वादिना कायेत्वं 








440 | सव्याख्याग्रम्द्रैतसिद्धौ [प्रथम 


` म्रवृत्तिनिषधत्वान्यथाुपपत्तिरपि प्रमाणम्‌ । इदर्मशस्यासदरू- | | 
प्यात्मना प्रतीतौ सामग्रीषिरहस्योपपादनात्‌ । नचु--अनिर्दसूपे ` 
प्रातिभासिके यदिदंलं भ्यावहारिकिसच्ं च तद्वयं न तावत्सत्‌; ` 
 अदैतव्याकोपात्‌, नाप्यनिर्वाच्यम्‌; तथा सति तस्यासद्रै ` 


 लक्षण्याथे प्रातिभासिकत्वाय सखेन प्रतीत्या भाव्यम्‌ | एवै 


 टठीक्रायामपि इदत्वसत्चयोः सत्वायोगादनिवीच्यत्वे इदंतन ` 


रजतत्वं सद्रनतसाधारणं सद्वा, तदसाधारणमसद्वा । आये सदसतोः 
संबन्धायोगः, अन्त्ये श्चविषाणादिमात्रगतथमेवटितस्यापि तथात्वं 
तदवस्थम्‌, सत्यश्जतसाष।रणरजनततादिप्रकारकेच्छावतां भ्रमविषये 
प्रवृत्तयनुपपततिश्च । प्रधृत्तीति । इदंखादिविशिष्टरूप्याद्धिव्रत्तीत्यथैः । 
प्रतीतौ उपादानपत्यक्षविधया प्रवृततिदिताविति रोषः । सामग्री- 
` विरहस्य सच्निकषाोदेहत्वभावस्य । प्रातिमाश्चके प्रातिभासिक ¦ | ; 
` संखष्टतया प्रतीयमाने शुक्तयायधिष्ठाननिष्ठं यदिदंत्वं व्यावहारिक 
स्वं च तदुक्तसंखष्टर्पेण न सत्‌; बद्वैतहानेः, नानिवच्यि- ` 
 मद्वैरक्षण्यप्रयोजकसप्य सत्त्वेन प्रतीयमानत्वस्यावस्यवाच्यतवेनानव- ` 
 स्थितेः। अन्यथात्वमित्यादि | 


च तदपि सखमनिर्वाच्यं चेत्‌, तस्यापि सखेन प्रतीत्या | 
 माव्यमित्यनवस्था, तथाच तयोरसचं वाच्यम्‌ । तदुक्तम्‌-- ` 
अन्यथात्वमसत्तस्मादध्‌न्तावेव प्रतीयते । | 
सच्छस्यासत एं हि स्वीकार्येव प्रतीतता । 1 
तस्थानिवेचनीयस्वे स्यादेष हयनवस्थितिः ॥ ` इति ॥ 


फ 


„ (न~ -~------------ ~~ -------------------~---- ~ 


` धश्च | अजथ-असद्रजतनिष्टोक्तपकारताकस्वं तथेति-चेन्न ; जतो हि ` 


$. ^ 4. 


ज 






दि । अन्यथात्वं शुक्तयादे रुप्यादि ` 
एषं [है एवं च । सत्वस्यास्त 





परिच्छेदः अविदया्यनिवाच्यत्वे अधापत्तिप्रमाणनिषूषणम्‌ ` 44. ` 


 सप्यावगाहि तदप्रतीतौ ` रृत्ययागात्‌ › सतेन माने च भ 
तास्मन्नपि सत्वादेविकेस्पप्रस्रणानवस्थानादिद्खन्यावहारिक- 


इ (५ 


सत्वयोरसत्वमित्युक्तमिति- चन्न ; तयोरसच्वेऽपरोक्षप्रतीति- ` 


विषयत्व सामग्रयभवादवाधकस्याक्तल्वादानवाच्यत्वमव । न 


च तथा सेन प्रतीत्या माव्यम्‌ ; इष्टापत्तेः । न चैवमनवस्था; ` 
स्वस्य सदिति प्रतीतावतिरिक्तसच्वस्यानपेक्षणात्‌, अन्यथा 


 त्वत्पक्षेऽप्यसति रूप्ये यत्सत्वं प्रतीयते तस्य सच्वायोगात्‌, = 


असच च तथेव प्रतीतौ प्रष््यनुपपात्तिः, सच्येन प्रतीताबन- 
वस्था च स्यात्‌ । न च-सच्वे सत्यासत्वयोरोदासीन्येऽप्य- ` 


सतः स्वेन प्रतीत्या प्रबृत्युपपत्तेरसति अ्रतीतस्य सत्त्वस्य 
 सचेनाप्रतीतावप्यसत्वपिद्धेष नास्माकं काप्यनुपयत्तिः, तव तु 


 रप्यादिस्वस्य सच्वेनाप्रतीतो श्रव्यपपत्तावपि प्रातिभासिकः ` 
व्वादुपपत्तिरिति-बाच्यम्‌; एवं हि तत्सवं स्वस्पतो न सत्‌; 
तच्छत्वा, षिज्ञानतोऽपि न सत्‌, सच्वेनाप्रतीतेः तथाचासति 
कथं तजिबन्धनो व्यवहारः, न च-ग्रतिमासकरे सखे ` 
` स्वरूपतो निवेधप्रतियोभित्वं न स्यात्‌ , पारमाथिकतयेन निषेध- 
`  प्रतियोगिचेऽनवस्थेवेत्यसत्वमेव रूप्यादीनामिति-- वाच्यम्‌; 








जन ज) जज 





एव प्रतीतता अन्तौ स्वीकार्वेत्यथेः। तदयप्रतीतौ इदवाप्रतति। 
 इदंत्वेन रूप्यावमाहि प्रवरृस्ययोगात्‌ सच्ाप्रतीतावपि सद्रिषच्कत- = ` 
ूपप्रामाण्याग्रहेण परघृ्ययागात इदंत्वद्यावहारिक्स्योः 
`  श्युक्तयादिनिष्ठयोरपि रूप्यदिसंघष्टतया प्रतीयमानयोः । असतः ` 


दुक्तिरूप्यादे असत्वसिद्धारि भमप्रकारत्वादिनत्याडि 





तन्निबन्धनः तद्धीददुक व्यव्रह र रः सदाकारानुगतव्यवहार ॥ । 


वि 





^ संव्यास्यायामद्वैतसिद्धौ ~ [प्रथम 


 प्रतीतिकाले सत्वेऽपि स्वरूपतो निषधस्य पारमाथंकत्येन 
निपेधेऽप्यनवस्थापारेहारस्य चोक्तत्वात्‌ । नपि-प्रय- ८ 
 कात्मकत्वेऽदुपपत्या उभयात्मकतवास्त्विति--वाच्यम्‌; दत्ता- = 


 त्रत्वात्‌, भ्रमत्वादुपपत्ेशच । नचानिवोच्यविषयस्ेन यथात्व 
मते भ्रमत्वम्‌; तथा सदसदात्मकत्वे यत्सत्वं तद्विषयत्वेन 
 अरमत्वमस्तु; एवे तहिं 'सचासच रजत ' मित्याकारताया | 


 दुनिवारत्वापत्तेः । न च असदेव रूप्यमिति बाधस्य सदरैलक्षण्य- | ` 


रषयत्ववत्‌ सद्रनतमिति भ्रमस्याप्यसृद्वैरक्षण्यमेव विषयोऽस्त, ` 
तथाच प्रातीतिकमपि सत्वं मास्तविति-- वाच्यम्‌; तथासति 
बाधेन भ्रमविषयसत््वानपहारे वाधकत्वव्यवहारोच्छेदग्रसङ्गात्‌, | 


अगृहीतासत्वस्यापीदं रजतं सदिति प्रतपति । न हि पुनरगरहीतः 
 सच्वस्यासदूप्यमभादिति प्रत्ययः; बाधस्य प्रसक्तेपूेकत्वात्‌ । 
नु-असद्विलक्षणं चेन्न बाध्येत सद्धिलक्षणं चेन्न प्र्तीयेतः 
अतोऽलुपपत््या अनिवोच्यत्वाभाव एव फं न सिभ्येत्‌, नच-- 
`  अबाधाप्रतीत्योलषवात्सच्वास्चे प्रयोजके, न त्वसद्रैलक्षण्यसदव- 
लक्षण्ये; गौरवादिति-बाच्यम्‌, बाधम्रतील्योरेव प्रथमोष- ` 


स्थितयोः प्रयोजकजिज्ञासायामसत््वसत्वयो; प्रयोजकत्वं कल्प्यते, | 


 छाषवात्‌, प्रथमोपस्थितत्वाच, नतु सद्विलक्षणत्वदेः; | 


ज ०५ 


(क 


अति । दत्तोत्तरत्वादिति । विरोधादिनेष्यादिः। च्रमत्वातुप- | 


पत्तेरिति। साद्िष्यकथीः प्रमैव नतु भ्रम इति मावः | दुनिवार्‌ः 





|  से्स्यतीति-- चेन्न; सदसदात्कविषयत्वस्य भरमस्वरूपत्वोक्तिविरो- 





धात्‌ , सत्तवादिप्र्यकोक्तिदोषाणां सत््वादिसमुचयेऽप्यवारणाद्विरोषाच्च | 
 प्रथमोपस्थितयोः--स्वामावषीपूवेसुपस्थितयोः । सेदवेक्षण्यदिरपती- 











परिच्छेदः]  अ्रेयायनिवीच्यतये अथापत्तप्रमाणनिरूपणम्‌ = 148 = 


गौरवात्‌, चरमोपस्थितत्वाचच । तदनन्तरं च भान ' प्रयोजका- ` 


भावदेवाभानोपपत्तौ न प्रयोजकान्तरकर्पना । नृगृङ्गादे- ` 


` रसत्वेऽपि न बाधः, प्रसक्तयमावादिति-चेत्‌, मेवम्‌ ; सच्च ` 
न॒ तावत्परतीतिप्रयोजकम्‌; सूप्यस्योभयमतेऽप्यप्रतीव्यापत्तेः, 


 नाप्यसत्वं बाधप्रयोजकम्‌ ; उभयमतसिद्धासति बाधादशनात्‌, ` 
1 रूप्य चासत्वस्यायाप्यासद्धः, ब्रत्युतसच्वऽनुपपत्तवक््यमाणत्वात्‌ ५ 


गौरवं प्रामाणिकम्‌ । तस्मास्िद्धं ख्यातिवाधान्यथाचुषपत्या 
अनिवाच्यत्वमिति ॥ 
+. इत्यदैतसिद्धौ ख्यातिवाध्यान्यथासधपस्तिः ॥ 


7 17 1 


11 ०००८०१०१ भ ८७०४५५० ०५4 


[कपे 


 त्यादिप्रयोजकलवे सत्वदेः प्रतीतिप्रयोजकलं वाच्यम्‌; तच न 
संमवतीत्याह--मेवमिति । प्रतीतिप्रयोजकम्‌ प्रतीयमानत्वसमन्या- 
 पकम्‌ । अप्रतीत्यापत्तेरिति। न च-प्रतीतिबलस्स्छं साधनीय- 


 मिति-- वाच्यम्‌; परतीतः सत्तव्याप्यल्ासिद्धेः । बाधादर्शनादिति।! ` 
न च--सेद्विरक्षण्यस्य त्वन्मते वाघप्रयोजकत्ववदुपपत्तिरिति-वाच्यम्‌; 


मन्मते सदसदन्यत्वस्थैव बाधप्रयोजकत्वात्‌ । ननूमयसिद्धं सवैमस- ` 
इध्यते, शशो विषाणीत्यादिभ्रमेषु श्विषाणदिरपि बाधात्तत्राह-- ` 
रूप्ये चेति । तथाच बाध्यमत्रिषु रूप्यादिप्वसच्वानिश्वयादसक्त्स्य = ` 
` बावप्रयोकत्वकेर्पनासंमव इति मावः । प्रामाणिकमिति । प्रतीति 


प्रयोजकं सच्चं स्वसमानाधिकरणालन्तमावप्रातियोगिवदिरूपं वाच्यम्‌। ` 
तथाच सखधवात्कारुसबन्धवत्वादिकमसब्याचृत्त तथोच्यतमू । 


` बाधप्रयोजकं स्वसमानाथिकरणालन्तामावप्रतियोगितं कारसबन्धिवं ` 





वा युक्तम्‌; न तु स्ैदेशकाखवृत््यव्यन्ताभावप्रतियोगिव्वं काछासेबन्विं 










| 144  सन्याख्यायमदैतसिद्धौ ` [थमः । 


अथ निषेघप्रतियोगित्वानुपपत्या अनि- 
 वंचनीयत्वल्लमथेनम्‌. 1 
फेचित्त-बाध्यत्यै सत्यसति चाुपपन्नमित्यनिवच्यित्व- ` 


 मिति--आहुः । न च-अतीते तत्कालासति ध्व॑सप्रतियोगिख- 


¢ न 


वत्‌ सवेदा असल्यप्यत्यन्तामवग्रतियोगितवं स्यात्‌, तथाच 


कि ऋ, म क 


बाध्यत्वं नात्यन्तासच्वविरोधीति-- वाच्यम्‌ ; कालान्तरसत्तायाः |. 


क क (न 


` कालान्तरसत्ता प्रत्यलुपयोगेऽपि बिद्यमानतादश्ायामेव षटादौ 


ध्व॑सादिकले षे ध्वंसप्रतियोगित्वम्‌; तदानीं षटा्दनाः 
( र्वा ; गर्वात्‌ कखिक्षबान्धत्वस्यः ब्रह्मण्यपि सत्वाच्च ¦ किञ्च सत्वा 


 बाधयोः सेमवात्‌, कारसेबन्धस्य तत्वे" त्वस्ति तकः; कार्सेव- 
न्धिन एवापरोक्षप्रतीतिषूपपरसक्तंवाधस्य संमवात्‌ । तस्मादस्त्तवस्था- | 
प्रतीतो सत्वस्यावाषे च प्रयोजकत्वं प्रामाणिकम्‌, तदवच्छेदकस्य 
` करसबन्धादेरघुत्वदिति भावः ॥ ५१1 
¢ दृयद्रेतसिद्धिल्वाख्यायां गुरुचन्दिकायां ख्यतिबाधान्यथारुपपात्तिः ॥ 


अथ निषेधप्रतियोगित्नाहुपपतत्या अनिपैचनीयत्वसमथेनम्‌ 


4 काठान्तरसत्ता-ध्वसप्रतियागिखादेष्वंसकार्सत्ताम्‌ तदानीं 





 ध्वंसप्रतियोगितम्‌; (अनित्यो षटोऽस्ती'तिप्रतीतिःनतु 













सत्त्वो प्रतीतिबाधप्रयोजकते तकौमावः ; अनिवाच्यस्याप्यपरोक्षषी- | 


1 ~ 


तर्कैः सारस्वते रलेश्चन्धिकाचन्द्रमूषणेः । 
दुरन्तध्वान्तमङ्गाय ख्यातिबाधान्यथास्थितिः ॥ 








फाठलान्तरसत्ताथाः--ध्वसप्रतियोग्यादेः स्वकारपत्तायाः । 





(क 


सात । 





 षटादोना घेकरणासंबद्धकार्प्य प्रतियोगित्वादाववच्छेद- 


परिच्छदः] निषेधप्रतिथोगित्वालुपपतत्या अनिवंचनीयत्वसमर्थनम्‌ = 145 


 मेवाभावात्‌ । न च ताह षटो न ्वसम्रतियोगीति प्रत्ययःस्यात्‌; 


समं श्रहृतेऽपि । वस्तुतस्तु-ध्वंसकाङेऽपि घटो ध्वस्त इति 
भ्वेसग्रातेयाोभेता पटे प्रतीयत एव । तथाचानागतवतेमाना- 
 तीताबस्थाः कमेणािभौवयेस्तिरोभावयंथानि्वाच्यो षरः काल- 


 त्रयेऽप्यनुस्युत इति नः सिद्धान्तः । एवं च सत्यनिवौच्यत्वमेव ` 
्रतियोभित्वादौ प्रयोजकमिति स्थितम्‌ । नसु--असद्वैरक्षण्या- ` 


न" ५ 


पेक्षया लघुत्वारसत्चमेव प्रतियोगित्वादौ प्रयोजकमस्तु, तथा- 





` 8१ 


0 क 


विषयक्द्धेदस्व च व्याप्यवृततित्दुक्तबुद्धिखमेति भावः। सममिति, 
्वेसप्रतियोगिभेदस्यीक्तपीविषयलास्याद्धमः, अल्यन्तामावविषयक्ल तु 


द्वयोः भमात्वम्‌ । षटस्योषक्तिकारे रपस्येव नाकरि तस्रतियोगि- ` 


| ल्वस्यप्यत्यन्तामावसततवादिति भावः । यतु--स्वाधिकरणक्षणे धटे 


दिना दुषैचः। (4 असुस्यूत इति | 





नयति, किंतु स्वानधिकरणक्षण इति प्रत्ययास््वाश्रयक्षणे षरदिने 


र 


नासपमराति्ायत्वामति-- तत्तुच्छम्‌ ; स्वानमिकरणक्षणे न्यतीत्यत्र हि ॥ 
प्रतियोगित्वे उक्तक्षणावच्छिननत्वं न विषयः; त्था साति त्वन्मते 
८  एततक्षणे नर्यति पदार्थे एतदुतरक्षणे न नयतीति धीः स्यात्‌ ; किंलवा- ` ५ ^ 
स्यातस्योखत्यायर्थकतवाल्वानषिकरणक्षणोदत्तिकनाशपरतियोगितवं षदे ` 
विशेषणम्‌ , तच्च स्वाधिकेरणकारवच्छिन्नतेऽप्यग्यार्हेतम्‌ । न चेवं ` 
 नाशतसरतियोगिखयोरमन्नकालवच्छिन्नयोः संबन्धायाग इति-- ` 
वाच्यम्‌; ष्वंसप्रतियोगिनोस्ताशयोः संबन्धस्य त्वथापि बाच्यतात्‌ । ` 





सयः स्येव 4९ | प्रकृततात्‌ । पररीत्यो प्ण | ध 






यरदानापरिरिि- 





4. ४01. 







प त ताना 


446. ~ सव्याख्यायामद्वेतसिद्धौ भ्मिधमः क | 


चनिवौच्यत्वेऽपिप्रतियोगित्वादिकमलुपपन्नमेबेति-चेत्‌, सखम्‌; ` 


सत्वमेव, यत्किचित्कालावाध्यत्वसूपं तत्र प्रयोजकम्‌, नतु 

` तरिकाराबाध्यत्वूपम्‌, गौरवात्‌। न च तं कथं सति बाध्यत्व- ` 
 मसुपपन्नम्‌; न सन्मात्रे, किंतु परमाथेसतीत्यवेहि । तथाचा- ` 
निबोच्यतापक्षे नानुपपत्तिः । नच तहिं कथमसद्रसक्षण्यप्रति- ` 
 योगितवमसति, कथं वा (नासदासी ' दिति भरौतनिपेषः; 
असत्त्वं तावन्निःस्वरूपत्वम्‌, त्दैलक्षण्यं सत्स्वरूपत्वम्‌, त्च 

` निष्प्रतियोगिकमेव । श्रुत्यर्थोऽपि तदेव । तथाच नास्ति ` 
प्रतियोगित्वग्रतिपत्तिः । न च-शसयङ्खं नास्तीति प्रलल- 


क्षेत एवासति निषधग्रतियोगिखमयुभूयत इति--बाच्यम्‌; ` ५ 


0 


(८८ वाच्यम्‌ ; भ्यावस्थायां जराहरणाचथिनामुपादनस्ये त्वत्‌ । न हि 


(6 


 वख्लदेः सङ्कवितप्रसारितावस्था एककथाथिनेवापादीयन्ते, न वा वखादि- ` 
स्वयं ता नानुस्यूतम्‌; तथाच य आदौ म्रथिण्डीमूत आसीत्‌ 
 पशवाद्धटीमूतः स एवेदानीं भय इति प्रत्ययादवस्थाञ भिन्नास्वपि 
| व्यक्तिस्वरूपमनुगतमव्याहतमिति भावः । किंचित्कारबवाध्यत्वस्प 
2 अवच्छिन्न बाधाऽविषयव्वं, ब्रहमतुच्छयो्यावतेनायावच्छिचान्तम्‌ , 
` ज्ह्याणि बाधाविषयत्वे सा्वैदिकलाच्च कालावच्छिचम्‌ , तच्छे काक ` 
 स्यासंबद्धस्वादपि न तदवच्छिन्नं तदिति मावः। समाधत्ते-- न सन्मात्र 
` इति । बाध्यल्वमनुपन्नमिव्यनुषज्यते । निःस्वरूपत्यं--सत्वेन ` 
प्रतीत्यनरैत्वम्‌ । निष्रतियोगिकमिति । तथा चाद्विरक्ष- ` 
 णादिपदसुक्ताहैत्वख्पेण निषखूढरक्षणया  बोधकमिति मावः । ` 


मुपाइनि कायान्तरार्थिनासुपादानस्ये -क. ग. = 2 किंचित्काकवच्छछिन्ं 








इति समाहितम्‌ ¦ अयेग्ये--ईर, योग्याऽ्ष्टिः योग्यानुष- 
रन्धिः । इतः अनुपटल्विमात्रष्यामाकत्राहकतवे दर्तीद्धिय- 
, मत्रिस्येवामावग्रहणापाति नन्वेव--यचशरङ्ादीनामभावो' न 


तु तदमावसाधकमिति नोक्तप्रतिबन्दि नदिः 14 
 वक्षयते। अयोग्य--शशशृज्गम्‌ । क्र बाध्यते रशरज्ग न्तीत्यनु- 
 मवस्य शे श्रज्गवाधकलत्वम्‌ । श्रङ्गतेन योग्यताऽस्त्यव । ननु-प्यो- 



























परिच्छेदः] निषेधप्रतियौगित्वाङुपपच्या अनिवैवनी्रत्समथनम्‌ ` 14 


 योग्यानुपलब्धिस्तावदभाषग्राहिका; योग्यता च शशङ्गादीनां 
 दोषधटिता वाच्या, तस्यां नालुपलम्भः, असुपरम्मे च 
न सेति योग्याजुपलन्पेरसंभवात्‌ । तदुक्तम्‌-- 


[1 तनमज्जन्‌ 


 योग्याचुपरन्धिः--योग्यस्य प्रतियोगिनोऽनुपर्न्विः । दोष 
 धटिता-यहोपधायकदोषधटिता । तदुक्तमिति । न्यायकुुमाज्जख- ` 
विति शेषः । तदमावविदकप्रमाणसद्धावादित्यस्यामीश्वराभावमहक- ` 
प्रमाणसद्धावादीश्चरो नास्तीत्यथिकायां चतुथविप्रतिपत्तौ-- 
 योम्याऽदृष्टिः कुतोऽयोग्ये प्रतिबन्दिः कुतस्तराम्‌ । 
 क्ायोग्यं बाध्यते श्रृङ्गं कानुमानमनाश्रयम्‌ ॥ 


सिध्येत्त्राह--ग्रतिबन्दिः कृत इति । रराशजञे साषकामावमत्रं न 
द: इश्वरे तु साधकं पञ्चमस्तवके  . ` 





जनधीकरीरयोर्व्यापकयोरभावा्याप्यस्य कृतस्य इन्वरेऽमावोऽ्नुमेयः, ` 
 तत्राह--क्रानुमानभिति। आश्चयस्येश्वरस्य स्वीकारे तु तत्साधक- ` ४ 

| `  मनिर्गव तत्कतेत्वमपिं सिध्यतीति तदथः । नन्वसत्स्याद्युपनीते हषे ` | | ॥ 
 तदनुरेवं तत्राह - 0 1 
. व्यावत्यामाववत्तेव माविकी हि विशेष्यता । 


`  अभावविरहात्मत्वं “ वस्तुन 3 प्रतियोगि गिता ॥ 





1 | ` सव्याश्यायामदरैतसिद्धौ थमः । ए | । 


दृष्टोपलम्भसामभ्र शश्युङ्गादेयोग्यता । 

तस्यां नानुषरम्भोऽस्ति नास्ति सादुपरुम्भने ॥ इति। 
न च-प्रतियोगिसत्वविरोष्ययुपरग्धिरेव तदादिका, ` 
सा च प्रकृतेऽस्त्यवेति- वाच्यम्‌; स्तम्भात्मनि योग्यत्व 


प्रसिद्धया पिशाच उपरम्भापादनं संभवति, शश्शृङ्खास्तित्ं 


न योग्यतया व्याप्तम्‌, यद्रलात्तेन उपलम्भ अपाचेत, तथाच 

नात्र प्रतियोगिसत्वविरोधिन्युपलन्धिः। अत एव पिशचा- ` 
दीनां भेदः भ्र्यक्षः, नाल्यन्तामावः । न च-ृङ्गादिकं 
योग्यतया व्यासमेवेति-वाच्यम्‌; तावता हि भृङ्गाभा 





४ | प्रामाणिकी । शोष्यता--आश्चयता अनुमानेन वाच्या । न वारक 01 


सा. संमवति । अस्तु तहींशस्याशीकस्यामावानृमानं, तत्राह-- 
अभावेति । वस्तुनो न त्वलीकस्य । तथाचानुयोगित्वपरतियोगिले 
नालीकः स्त इति भावः । नन्वयोग्यस्याप्यनुपरञ्व्याऽभावेो गृह्यतां, 
 त्त्राह-दुष्टोपलम्भेत्यादि । दुष्टा दोषसहिता शशश्रङ्गाुपरम्भस्य 
सामग्री कारणकरूटं बासनादिसहितः शब्दादिरिति यावत्‌ । 
योग्यतेति । योग्यस्य प्रतियोगिनोऽनुषरन्धिरेवामावमाहिका वाच्या, 
 अन्यथातीन्दियमात्रस्य सवेत्रामावसिद्धयापततेः; सा च भरकृते नास्तीति 
मावः । प्रतियोभिसत्वपिरोधिनी प्रतियोगिपत््वेनापादनाह्रति- ` 
 योगिका अदुपलन्धिः आरह्यामावस्य प्रतियोग्यनुपरुन्िः। तद्भाहिका- 
|  अमावमात्रम्राहिका । एवकारासूर्वोक्ता नुपखन्विनं तथा ; पिशाचादि- 
भेदस्य स्तम्भादौ मनस्त्वाचत्यन्तामावस्य घटादौ अहे तदमावात्‌ । 
स्तम्भातमनि स्तम्भामिन्ने । स्तम्भो यदि पिशाचः स्यात्तदोप- 
 कभ्येतत्यापादनं संभवति; स्तम्मामिन्नस्योपरुन्धिविषयत्वरूपयोग्यतव- 













(क्का कनक र 


परिच्छेदः] त्वाचुपपत्या अनिर्वचनीयत्वस्तम्थनम्‌ 149 


एव योग्यानुपरब्धिसंमवः, न त्वलीकामवि । एवं च 
शशशृङ्ग नास्तास्युष्टेखन्त्या अपि बुद्धेः शक्े शङ्खाः ` 
माव एव विषयः । गवि शशशृङ्ग नास्तीत्यस्य अपि 


 गवाधेकरणकगुङ्के सदीयत्वाभावो विषयः; अनन्यगतिकतात्‌। ` 


अत एव गोरनन्वयोऽपि नास्ति; शचशृङ्गदरुपस्थितयमा- ` 
वात्‌ न तदमावेग्रह इति ताकिकरीत्यक्तत्वाच । अत एव॒ 
समे पदाथेत्वनिषधस्यासभवात्पदाथः पड्वेत्यत्र॒ङयुष्टि- ` 


व्याख्यानम्‌ । न च-“घटो नास्ती "ति बुद्धेधरटसेसगोभाष 
एव विषयः, न तु घटाभावः; पूष तत्र घटस्य सेन 
 तदल्यन्ताभावस्यामावात्‌, प्राक्मध्वंसाभावयोः प्रतियोगि । 





व्याप्यत्वात्‌ । अत्र यदि शशाङ्गं स्यात्तदा उपरभ्येतेति वु नसः 


मवति; शशशरङगस्योक्तव्याप्यत्वामावादिति समुदायाथः । ननु-- ` 





 , शकाश नास्तीवयेखान्यथानुपपत्या ` शङ्त्वदिरूपेण योग्याः ` 


` नुपरुन्थरेव शशशृङ्गायमावग्राहिका; तत्राह--एवं चति 


अत एव॒ अमरसिद्धस्यामावबुद्धौ विेष्यतया विशेषणतया वा प्रतील- ` 
 संमवदेव । स्मे द्रव्यादिषद्मिते । पदार्थत्वनिषेधस्येति। 
पदार्थाः षडेवेत्यत्र षडित्यस्योदेदयत्े विशेष्यसङ्गतस्थेवकारस्यान्ययोग- = `: 
` ज्यवच्छेदबोधकलव्युसपत्या द्रव्यादिषड़मिनेष्वमवेषु पदाथत्वन्यवच्छेदः ` 
पार्थं एव घनुधेर' इत्यादौ पारथानयेषु षनुषेरलव्यवच्छेद्‌ इवे ` 
बोध्यः। सर चाप्रसिद्धलाह्यधिततवाच्च विशेषणतया बोद्धुमरक्यः। ` 








0 एव । नच ध्व्ादिषिकल्पः; षटानयनालपक्सछयागग्रागमाः- ^ 


 पदाथतभ्यवच्छेदे उक्ताावः प्रतीतो न वा, अपरतीतश्चक्थं निषेधः? ` 
प्रतीतश्रेत्सप्तव पदाथाः । .अथ-- पदार्थेषु सप्तववं नस्तीत्यथं इति-- । 
चेन्न; घरपयादिषु सपतत्वष्य सत्त्वात्‌ । जथ--द्रव्यत्वादिके षडरक्षण- ` 
` योगितया षट्त्वमापाच तत्र सप्तत्वं नास्तीत्यथं इति- चेन्न ; षटुघु 
तस्यष्टत्वादतिरिकतस्याप्रसिद्धलात्‌ । कंच द्रभ्यलादेः परतयेकपरित्याग- 
निषेवे बाधः; गुणादौ द्व्यत्वादित्यागात्‌ ; समुदायपरित्यागनिषेषेऽपि . 
बाधः; एकत्र सञुदायासच्वादिःत्याशङ्कय मावलरावच्छेदेनाद्रव्यतवा 
दयोगससुदायस्य व्यवच्छेदो न तु द्रव्यत्वादिसमुदायस्यायोगव्यवे- 
` च्छेदः.। उक्तायोगसमुदायश्चामविषु प्रसिद्धः । तथाच मावाः षड़वे- ` 
व्ययोगव्यवच्छेदस्य, द्रव्यादिषड्मिन्ने भावत्वन्यवच्छदाद्द्रम्यादय एव 
भावा इत्यन्ययोगम्यवच्छेदस्य वा प्रृते बोघ इति लीखावल्यां व्याख्या- 
तम्‌ । असमावितत्वादिति । षयो नास्तीव्यादो षटसामान्यस्य ध्वंसः ` 
प्रागमावो-वा विषयो वाच्यः; तत्रा्यो महाप्रल्यान्यकारुष्वप्रसिद्धः, 
द्वितीयस्तु सर्वदेति मावः। यपि षरसंयोगादिसामन्यस्य ध्वंसः ` 
 आगमावोवा न महापरस्यान्यकरे प्रसिद्धः; तथापि षटसंयोगा 
यावन्तः प्रसेकं त्पाकषियोगिकाः ससरगामावा उक्तधीविषया इत्याशये- 





र | 159.  । .. ` सन्याख्यायामद्वैतसिद्धो [प्रथम 


 काठेऽतभावितत्वा त्‌, भेदस्य घटपसरणानपसरणयास्तुल्य- ` ^ ( | 
त्वात्‌, संसर्गोऽपि न ता्विकः; प्रतियोगिनि पूमेबदध्वंसा- 
नुपपत्तेः, किंत्वसन्‌ संसगे इति- वाच्यम्‌ ; उक्तमत्रोदय- 
 नाचार्थैः--यन्निबन्धना हि यत्प्रतीतिः तद्‌ मावनिबन्धंनेव तद्‌- ` 
 भावप्रतीतिः । इह च वटास्तित्वप्रतीतिः संयोगनिषन्धना, तद- 
मावग्रतीतिः संयोगामावानिबन्धनेव । स च सयोगसाचिक 





















(9), ५५, ५ 


~ 





 नाह--षृरानयनादित्यादि । अनुमक्स्यादरेऽमावकूटमपि न विषयः. 


1 वनान्य. कद्व 















परिच्छेदः] निषिधश्रतियोगित्वानुपपन्त्या अनिर्वचनीयत्वसमर्थनम्‌ 151 


बस्य घटेऽपसारिते संयोगध्वंसस्य स्वात्‌ । न हि घटेऽन्यत्र | 
नीते तदेशे षटसंयोगोऽस्ति, येन प्रागमावादिव्याहन्येत। 
तथाच संसमेप्रतियोगिकाभावस्ीकारेऽपि नसत्तियोगिका- ` 
 भावसिद्धिः । वस्तुतस्तु- घटग्रतियोगिकत्वेनेवाभावस्यायुभवा- ` 
न्नायं संयोगप्रतियोगिको भवितुमहति । एवं च सति 
 काविरेषसंसमग्यत्यन्ताभावो बा उत्पादविनाश्चरस्तुरीयः ` 
 संसगांभावो वा भूतलादिसंयुक्तस्य धटस्य विशेषणाभाव- 
 श्रयुक्तविशिष्टामावो वा अङ्खीकरणीयः । न -च--अत्रा्ये 
ध्वेसादेरुच्छेदः । कपालेऽपि बटान्यकारसंसर्भिणेवा्य- . 
न्ताभावेन तद्रयवहारोपपत्तरिति वाच्यम्‌; “दण्डी गौरः 
रतीति विलक्षणव्यवहारत्रये द्रव्यगुणकर्माणि विरक्षणानि ` 
हतयंथा, तथात्रापि नास्ति नष्टो भविष्यतीति विलक्षणन्यव- 
`  हारत्रयस्येकेनात्यन्ताभावेनोपपादयितुमक्यत्वाद्विरक्षणाभाव- 





१ किंतु सामान्याभाव इ्यारयेनाह--एवं चति । विरशेषससमी ध ॑ 
कारविरेषावच्छिन्नाश्रयताकः । मूते संयोगेन घो नस्तील्यादौ 
` मूतालादिसेयुक्तषटाचयमावो मूतखदो विषय ई्याशयेनाह-भूतलादीति। ` 
1 अद्य इति । तृतीये तततद्विशेषणसंसगामावङ्ूटस्य मानमिद्युक्त तदुष- ` 
प्रततिः तद्ठयक्तष्वेसमादयिवेति न तदन्यथासिद्धिः; द्वितीये ठु ` (८ 
|  यचयप्युसपत्यादिमता सामान्यामविन तद्वथक्तिमरतियोगिकनाकस्यान्यथा- 
सिद्धिः, तथाप्यत्त एवेत्यादिना तस्य समाघेयतवात्‌ आच एव समथ- . | 
`  विशेषसंसगश्वत्यादेः कथनीयलवाच्वाय इत्येवोक्तम्‌ ( । घटा ध न्यकाङेति। = ` 





= 0 सव्यास्यायामद्वेतसिद्धौ ध [रथम 


्रयसिद्धिः) समयविरेषसंसर्गश्च तत्समयावच्छिन्नं स्वरूपमेव ` 
सयोगध्वंसदिवां । न च-संयोगादिष्वसादिनेवावश्यकेन 
ताह प्रतीत्युपपत्तिरिति--बाच्यम्‌ ; घटग्रतियोगिकत्वेनानुमवा- 


 यपपत्तरुक्तत्वात्‌ । न च--कपलेऽपि षटध्वंसादिः सेबन्ध- ` 
 स्थानीयोऽस्तु, एवात्यन्तामावो व्यवहारयविति-- ` 


वाच्यम्‌; विलक्षणव्यवहारत्रयानुपपच्या दच्तोत्तरत्वात्‌ व 
एव द्वितीयदतीयपश्चावपि क्षोदक्षम ; घटग्रतियोगिकत्वालुमव- ` 

स्यान्यथोपपाद पित॒मश्चक्यत्वात्‌ । एतेन--दण्डसत्वेऽपि पुरूषा- ` 
 सत्त्वादण्व्यभावदशेनादस्तु तत्र विशिष्टाभावः, नचात्र संयोग- 


सते सेयोग्यभावो दृष्टः, तथाच न विशिषटस्यामावः, किंतु 


` वि्ेषणस्थेवेति- निरस्तम्‌; संयोगिप्रतियोगिकत्वेनालुमवात्‌। 


श्यन्यदिति मावः । स्वरूपं मूतकाचाश्रयरूपमाश्रयखम्‌ । तत्तदधि- 
करणस्य स्वस्मिन्‌ सबन्धत्वासमवादाह--सेयोगध्वसादिर्वेत्ति। ` 





किनननोनि ` । ` 





आदिना संयोगप्रागभावसङ्गहः । तथाच धटस्य संयोगनाशो्तरं पुन- 
 नेयने नास्तीति भ्यवहारानापत्तिः; तत्तस्सेयोगप्रागमावकालीनतत्तत्स- ` 
` योगध्वेसस्थेव संबन्धत्वात्‌ । संयोगिप्रतियोगिकत्वेनेति । यतराषि- 


। | < ॥ करण प्रतियोगि न सयक्तं तत्र नान्य पक्ष इति बोध्यम्‌ । यत्त॒-घशे छ 
, नास्तीति धीने संयोगमात्रस्यामावं गृहाति किंतु मूतलादिषटपयोगस्य; =. 


५ तथाच यत्र॒ घटो नास्ति तन्न सेयोगोऽसन्रेवेति त्न; यत्र 
 .  कादाित्तो धरसयोगस्तत्रोक्तसंयोगः सन्नेव । अन्यत्रोक्तधीस्थ- ` 


केऽपि न दोषः । यन्निबन्धनेत्याचाचायेक्तेद्यैयमथेः । प्रतिवेोग्यनु ` 
योगिनोर्येन संबन्धेन पेण चामावविषयकधी विषयत्वं ॑तेन संबन्धेन 
 स्पेण चामावधीविषयत्वम्‌; तथाच प्रतियोग्यनुयोगितावच्छेदक- 
| पेण प्रसिद्धिरमाबलुद्धयापेश्षयते, न तु तदधिकरणीयतत्ततसंमन्ध- 


क 
















परिच्छेदः] ` श्रलर्थाप्युपर्ा 9.1 158 व 





(कक 


संविदेव हि भगवती बस्तूपगमे शरणमिति । तस्मान्निषधप्रति 
 योगिखान्यथादुपपत्याप्यनिर्वाच्यतल्सिद्धिः॥ ` 
अ ` इ्यदवैतसिद्धौ निषिधपतियेगित्वाडुपपत्या 

| | | अनिवेचनीयत्वसमथनम्‌ ॥ 


॥ द 2 1 


| 1 | अथ ब्रुत्ययपच्युवपात्तः | ५ 
 . (नासदासीन्नो सदासी 'दित्यादिश्रुतयोऽप्यनिवाच्यत्वे ` 
| प्रमाणम्‌ । न चात्र सदसच्छब्दौ पञ्चभूतपरो, ° न सत्तन्नास- 
|  इुच्यत' इत्यादौ भूते प्रयोगात्‌, “यदन्यद्वायोरन्तरिकषाचैतत्स- ` 
| इबुरन्तरिकष चेत्यस "दिति शतेथेति- वाच्यम्‌, भरषिदपत्वे ` 











विशिष्टपरतियोगितावच्छेदकरूयेण । उक्तं हि ‹ सद्धयामभावो निरूप्यत ` 
` इति। एवं च घटसंयोगित्वमूतल्तलाभ्यां सतोः प्रादिः श्हृतेऽ्येव॥ = ` 

तककः सारस्वते रलेश्वन्दिकाचन्द्रमूषणे ५ 

दुरन्तध्वान्तभङ्ञाय अनुपपन्ना निषेध्यता ॥ 






इलयदैतसिद्धिन्याख्यायां गुर्चन्दिकायां निषिषधप्रतियोगि- = ` 
त्वाचुपपत्त्यानिवेचनीयत्वेस्मधनम्‌ ॥ ` ` | 1 1 





& | 154 सब्यारूयायामद्वैतसिद्धौ [रथम 


 समवत्यप्रसिद्धपरताया अयुक्तत्वात्‌, न हि भूते सदसच्छब्दौ 
असिद्धौ, किंतु पारमाथिकापारमा्थक्योरेव । न च "नास 
दासी 'दित्यत्राप्रासिद्रपतिषधापत्तिः; नो सदासी दित्नेन | 


आनीदवातं स्वधया तदेकं तस्माद्धान्यन्न परः किंचनास । 


आसीत्तमसा गूढममेऽभकेते सरकं स्वेमा इदम्‌ । तुच्छेनास्वपिहितं ` 
रेतः प्रथमं यदासी 'दिलयादीत्यथेः । पारमार्थिकयोरिति । महेषु ` 


 श्ाखीयप्रभिद्धिमात्रम्‌, सत्याखीकयोस्तु॒ शस्या लोकिकी 


प्रसिद्धिरिति तयो्बेख्वत्त्वस्‌ । अत एव माधवीयभाष्ये व्या्यातम्‌ । ` 


प्रख्ये स्थितं जगक्ारणस्वरूपमाह--नासदासीदिव्यादि । तदानी ` 
प्रख्ये, असत्‌-निरूपख्यम्‌ , नासीत्‌ तादृशस्य कारणत्वासंभवात्‌ । 
नपि षत्‌ सत्वेन निवाच्यमाीत्‌ , सद्रपस्य तद्विरुक्षणजगत्परिणा- 


मिलवासेमवात्‌ । तथां चानिबीच्यमासीदित्यथेः। नासीद्रन इति। ` 
रजांसि रोक इति यास्कः, एकवचनं तु सामान्यपेकषम्‌ । व्योमादे- ` 
 ह्यमाणतवात्तदन्यरोकस्तदानीं नासीदिलर्थैः। तथा व्योम अन्तरिक्षः 
देकः प्रः परत्तादुपरि धुरोकादिसव्यरोकान्तं च तदा नासीत्‌ । ` 
एवं चतुदशसुवनगमं ब्रह्माण्डं निषिध्य तदावारकतेन पुराणप्रसिद्धानि ` 
भूतानि निषेषति--करिमावरीव इति। आ्रणोतेयङ्छगन्ताच्छन्दति ` 
शटि तिपि सूपमावर्रीव इति। किंमावरणीये कमे मूतजातमावृणोतु ` 


(|  आवरणीयामावादावारकभूतान्यपि न तदानीमासचित्यर्थः । इह कुत्र ` 
देशे स्थित्वा मूतमावृणुयात्तादशदेश्ोऽपि तदा नेव्यथः ! कस्य 
1. शमेन रामण कस्य भाय आ्रृणुयात्‌ , मोक्तरांऽप्युपाधिमना- 


स्यात्तदा नासन्नित्यथैः। "आपो वा इदमग्रे सकिलमासी 'दि्यादि. 








रस्यति अम्भः किमासीदिति । भरल्ये 














` सै जगत्तदा आरीत्‌ अस्ते 


 प्ररिच्छेदः| | ।  - श्रुयथापत्त्युपपत्ति इ 15 | 


संहता म्युःस्यात्तत्राह-न. मृत्युरिति । तर्चगृतं जीवनं स्यात्तत्राह ` 





अमृतमिति । न राच्या इति । तथा राव्या अन्हश्च प्रकेतः ` 


प्रज्ञानं नासीत्‌ चन्द्रसूयांमावात्‌ । आनीदित्यादि । तत्‌ सवैवेदान्त- ` 
प्रसिद्धं जहम आ्नीत्‌ जीवितवत्‌ । ननु -केथं ब्रह्मणो जीवनम्‌; ` 
 प्राणासंबन्धात्‌, तत्राह --अवातमिति । आसीदित्यथेकमानीदि- 
 व्युक्तमिति भावः । स्वधया मायया सितम्‌ | स्वस्मिन्धायंत इति 
स्वधा । स्वघेत्यनेन सहाथेकतृतीयया च मायाया इश्वरानाश्रित्वमी- 


धरक्षणानपक्षस्वं च साङ्खयाक्त वायते । एकं अद्वितीय सवदा द्वितीय 


शूल्यम्‌ । एवं च स्वधासाहिवयोक्तिव्यवहारतो न परमाथत इति ` 
बोध्यम्‌ । ननु --स्ववासहितं ब्रह्म यदि तदानीमस्ति तहिं नरज 
 इत्याचयसङ्गतम्‌ ; न हि मायातोऽन्यद्रजञदिकम्‌ ; तत्राह-तस्माः 
द्धान्यदित्यादि। तस्मस्स्विवायुक्तव्रह्मण)ञन्यद्रजञआदि परः खष्टिः | 
कारे जायमानं नास तदानी न वभूव । हशब्देनोक्तब्रह्मान्यस्थानिः = ` 
| रबाच्यस्य जगतः प्रसिद्धि ोतयति । ननु--यदि तदा जगन्नासीक्थं 
तर्हिं जनिक्रियाकर्वृत्वम्‌ £ कारका्ेशेषस्य कतात्‌, निमित्तस्यव 
| कारकत्वात्‌ , पूवैवर्तिन एव निमित्तवातत्राह-तम आसीत्तमसा 
1 गूढमग्रे इति । तमसा अन्वकारबद्वावरूपणात्मसंबन्ध्वरूपावार | 
।  केणाज्ञानेन | गूढं - संस्काररूपापतत्या स्ववशीकृतम्‌ । तमः अकज्ञाना- ` | 
। मिनन जगत्तदानीमप्यासीदिव्यथैः । तथाचाविभावः स्थूलतापत्तिखूप 
।  उदत्तिः, संस्कारावस्थैव नाश्च इति भावः । पएतेनासत्काथैवादिनो = ` 
। निरस्ताः । ननु--तमसा गूढं तम इति विरुद्धम्‌ ; तत्राह-अग्रकेतं ` 
।  अप्ज्ञायमानं कार्यकारणयोरत्यन्तमेदामावात्तमसोऽत्यन्तमेदे मानश्ूल्य- = ` 
 मि्य्थः। अत एव सिरं कारणीमूततमपि सङ्गतम्‌, तादात्म्याः ` 
तोरौणादिक इरुच्पत्ययः । 








बहुलं छन्दसी 'तीडमवे ` 





156 ` सव्यारूयायाम््ैतसिद्धौ ` थमः ` 


 सद्धिन्नत्वे उक्ते असत्वस्यापि प्रसक्तेः। न च तदानीमित्यस्य ` 


ब्रेय््य॑म्‌ ; ^ नाप्तीद्रनो नो व्योमेति रजोनिषेधादाबेव 


तदन्वयात्‌ । न हि रजःग्रभृतीनां सवदा अनस्तित्वम्‌ । ह 


 “ इद्ड्याभ्य ' इति तिरेपे ‹ तिप्यनस्ते ' रिति दकारामावः । यद्रा 


 सकिकमिति छक्तोपमा ; यथा नीरं क्षीशयुक्तमेकतापन्नं तथा कारणगतं 


 जगदिलयथः । तुच्छेन सद्विरक्षणेन । अपिहितं निगूढम्‌ । एकं 
 संस्कारख्पैकावस्थापन्नम्‌ । आयु आसमन्ताद्भवनयुक्तं यजगदासीत्त्त- ` 
परस इश्वरालोचनस्य महिना स्थ॒लविचित्ररूपेणाजायत जआविवेभूव | - ` 
अथवा अपिहितं आवृतम्‌ । एकं उद्वितीयम्‌ । आशु विभु संस्कारः 
त्तापन्नजगदण्नुस्यतं यद्भह्य जसीदिल्य्थः ॥ ह 
. प्रसक्तेरिति । सद्धितरवेनैव सवेदेशकारनिषठाभावपरातियोगित्र- ` 


` हृपासत््वस्यानुमानसंभवादिति भावः । न चैवं-शाक्चमूरकमा्ियुक्तस्य 


शज्ेण विकस्पापत्तिरिति--वाच्यम्‌ ; ` अननुषठेये विकल्षा- ` 


| संभवात्‌ । नद्य घटो न घट इत्यादौ विकल्पः संमवति, विरो- ` 
धात्‌ । वैयभ्यमिति। नासदासीदिलयत्रान्वये इत्यादिः । रजोनिषेधा- ` 
दाविव न त्वसदादिनिवेबे । वस्तुरस्तदानी सद्धिनमासीदिलरथकनो- ` 
सदासीदितिवाकष्य तदार्नमिसद्धिनमासीदि्य्थकनासदितिवाक्ययोः तम॒ 
आसीदित्यनेनेकवाक्यतया सदसद्धिन्नं तम जसीदित्यथैपर्यवसान- ` 


 संमवात्तदेकवाक्यताथेमेव नासदित्यादौ तदानीमित्यस्यान्वयावश्यक- ` 
|  च्वात्‌, नजः परयुदासार्थकतवास्वीकरे तु सन्नासीदिलयत्र बाध एव ` 
सत आत्मनः सदा सत्त्वात्‌ । जथाऽऽनीदवातमित्यायेकवाक्यतया आाला- 
न्यत्सन्नासीदित्यथे इति-- चेत्र; प्रतियोग्यपराशदधेः, सदसङद्धित्रतस्य 


 प्ुदासपक्ष एव शाब्दलेनोपसहारमत्रेण * अभियं चतुधा करोति ' 


क 











1 














| सके आसीदित्यस्यान्वयेऽविद्याय 





परिच्छेदः) श्रुखथौपच््युपपत्ति त. 16 


नच “नो सदासी" दिल्नेनेव रजःश्रभृतिनिषेधे सिद्धे परथ- | 

 ङनिषेधानुपपत्तिः; (नो सदासी ' दित्यत्र सच्छब्दस्य प्रमाथे- ` 
 सत्परत्वेन व्यावहारिकसतो रजःप्रभृतेनिषेधस्य ततः प्रा्रय- ` 
भावात्‌, “आनीदवातं स्वधया तदेकमि'ति वाक्यरोषा- 

 इडणोऽप्यनिवोच्यत्वग्रसङ्गः, 'तम आसीदि!ति बाक्याद- 


(पुरोडाशे चतुधौ करोती'त्यनयोरिव विवक्षिताथसिद्धेश्च । अन्यथा हि ` 
सदसतोः प्रतिषेधसहङ्ृतेन तम॒ आसीदित्यनेन तमसः सदसद्धि्- 
 त्वमार्थिकं स्यान्न शाब्दम्‌ | किंच तदानीमित्यस्य सदसस्मातिषेषा- 
|  नन्वयेः आधथिकमपि तन्न स्यात्‌; न हि कदाचित्तस्रातिषधसहङृता 
।  कदाचिद्वियमानतेन तमउक्तिस्तमसः सदसदन्यत्वं विनाऽनुपपन्ना । ` 
 तस्मास्सदसान्ेषेधपक्ष तदानीमित्यस्य तदन्वयावदयकतवेऽप्युक्तयुक्तया = ` 
स पक्षो न युक्तः; किंतु सदसद्धिचमासीदिति पयुदास श। ` 
। तत्र च तदानीमिलयस्यान्वयेऽप्यदोष इत्याशयेन रजोनिषेषादा- 
। वैव तदन्वयादिव्युक्तम्‌ । रजआदिनिषेव एव तदन्वयो न तु ` 
|  सदसाननषेषे; तस्य प्रकृते नञभेत्वामावादिति भावः । अत | 
| एव सद्धि्रवे उक्ते इदयुक्तम्‌ । नयोक्तं इति तत्रार्थः । 
।  व्याव्रहारिकिसतः सत्त्वेन व्यवहायेस्य । एतेन परातिमासिकस्यापि 
|  परथगुक्तयापत्तिरिति परोक्तमपास्तम्‌; रजथादिपदस्य प्रातिभासिकादि- ` 
| षरितलोकपरतेन व्याख्यातत्वात्‌ । शङ्कते--आनीदित्यादि । यथा ` 
| तम आसीदित्यादिवाक्यशेषेणोपसंहारादविचायास्तदासककायेसामा- ` 
। म्यस्य च सदसदन्यत्वं रभ्यते ; तमःपदस्याविचयातमकोथकलादव्वि- ` 
मपि तदन्वयात्‌ , अथाततस्यां सत्व- ` 








` 158 सन्याख्यायामधेतसिद्धौ [अधमः 
विद्याया खेति चेत्‌, शरुत्यन्तराविरोधाय सदेकं ब्रह्म सदासीन्न ` 


 सदसद्िरक्षणमित्यथेपयेवसानात्‌ ॥ 


¢ च 


`  इव्यद्धेतसिद्धौ नाखदासीदिव्यादिश्चल्यथोपत्तिः ॥ 


अथासत्छ्यातमङ्गः. 


 तस्मादनिवोच्यख्यातिरेव प्रमाणसंभवात्‌, न त्वत्त 
 इन्यथाख्यातिः; प्रमाणविरहात्‌। न चासद्धानेऽषदेव रजतमभा- 
दिति प्रत्यक्षं मानम्‌; अनन्तरोक्तवाधकेन सदैरक्षण्यविषय- 
कत्वात्‌, न चेदं प्रत्यक्षमपि, त्वयापि बयसदात्मनः सतः 


[ क» कक. प 


ब्रह्मणोऽपि सदसदन्यस्वं स्यादिति भावः । चेदिति। नेति 
शेषः | तेन पयैत्रसानादिति हेतोर्नासङ्गतिः । श्वत्यन्तरेति । “सदव ` 


1 इति मावः ॥ 


` सोम्येदमग्र आसीत्‌ ' ' सवय ज्ञानमनन्त ' मिव्ादील्थेः । न सदसद्ि- ` 
लक्षणमिति । ` नासदासीन्नो सदासीत्म आसीद! त्यनेन सद- 
सद्धिलक्षणस्य व्यवहारतः परख्ये सच्चोक्तावप्यासीदित्यत्र व्यिमनिक- ` 
। पदेन ‹ एकमवाद्धिताय ` ` अत्मा वा इदमक एवाय अपी दित्ययिक- ध ध 





 वाक्यतापत्नेन सदसद्िरक्षणस्य द्वितीयसामान्यस्यामावस्तदानीं रूभ्यत॒ ` 


तकः सारस्वते रलेधन्द्िकाचन्द्रमूषणे; । 
दुरन्तध्वान्तनाश्चाय नासदित्यादिसङ्गतिः ॥ 0 
इदय्रैतसिद्धिव्याख्यायां गुरुचन्दिकायां नासदासौदिखदिश्रुखयथपत्तिः ॥ ` ` 























| ` षरेच्छेदः] |  असत्छ्यातिभङ्गः ` 169: 


।  ग्रत्यक्षत्वमङ्गीक्रियते। न चात्र पूंकारीनभानषिषये रजतेऽ- 
स्वमिति ज्ञानमसदात्मना सद्विषयीकरोति। न च विमत- ` 
भसत्‌, सत्वानाधेकरणत्वात्‌, शश्गुङ्खवत्‌, विमता अप्रमा 
 असदिषयिणौ, सत््वानधिकरणविषयकत्वात्‌ , सन्मात्रापिषयकते 
सति समिषयकत्वात्‌, नृशृङ्गमसादेत्यादिवाक्याजन्यपरोक्षव- ` 

।  दित्यजुमानं तत्र मानम्‌ । पूर्वोक्तयुक्तया तत्र बाधात्‌, प्रथमाचु- 

। माने सब्दैकसमधिगम्यत्वस्य द्वितीयतृतीययोः परोक्षत्वस्यो- ` 
।  पाधित्वाच्च । रिंचासत्ख्याल्यङ्गीकारेण वबोद्धमतप्रवेशापत्तिः। 
। न च सदुपरागो विशेषः; तथाप्यसतल्यात्यापततेस्तदवस्थ- 
। त्वात्‌। न च-ताकिंकेरप्यस्ततः संसगेस्य भानाङ्गीकारेण ` 
|  तेषामप्येवमापाचयेतेति-- वाच्यम्‌ ; तथाङ्गीकारे तेषामपि तथेव । 
( अङ्गीक्रियत्‌ इति । अन्यथा शशश्रङ्गमसदित्यपि प्रत्यक्षम्ञाक्रियतेति ` 

|  शेषः। सद्विषयीकरोतीति। न च इर्दलविशिष्टस्य सतोऽसदा- 
। | लकतया पर्क्षं मानमिति-वाच्यम्‌ ; ` सदन्यलस्येव तत्र भानमिदलु- | 
|  क्तवात्‌ । पूर्वोक्तयुक्तथा---असतः प्रलक्षतवाचसंमवयुक्तया । ` 
।  परोक्षत्वस्य--परोक्षधीतवस्य । ननु -- आचप्योपि्शक्गादौ साध्या- = ` 
| व्यापकत्वम्‌ ; तस्य स्वज्ञानानुब्यवस्ायविषयत्वात्‌, द्वितीयस्यापि ` 
।  स्वज्ञानानुभ्यवसाये साध्याव्यापकल्वमिति--चेच ; राब्दान्यज्ञानं प्रति ` 
|  साक्षादनिेष्यलेनाविषयलवस्य प्रथमोपाधिखात्‌, अप्रमाया अस- ` 
।  इन्यत्वादिविषयकतवमादाय सद्विषयकलतपयेवसानवारणाय साक्षाद्‌ 
।  सद्धिष्रकेलस्यैव साध्यीका्थेतया द्वितीयस्यापि साध्यव्यापकलात्‌, 
|  पक्षषमौवच्छित्तयथाश्ुतसाध्यव्यापकतवस्यानपायाचच । यत्ु-प्रथमो- ` 


ताणि कोति 








क~ 004. ष  सव्याख्यायाम्द्वैतसिदधौ 1 [मधम ध 
वस्तुतस्तु- तेषामपि सत्ससभभान एव निभेरता, शक्तिस्प्यं 
तक्तादातम्यं चेत्यतोऽन्यस्य रजतभ्रमेऽविषयत्वात्‌› तेषां च सत्य- 

त्वात्‌ । न च तहिं भरमत्वासुषपत्तिः; व्यधिकरणप्रकारकत्वेन 


क 


त्वात्‌ । न च-रजतप्रतियोगिकरस॑सगस्य शुक्तयनिष्ठत्वा- ` ` 


 दसत्स॑सगेभानं बिना व्यधिकरणप्रकारत्वमेव न स्यादिति-- ` 
वाच्यम्‌; तत्किमायुष्मन्नसत्वसमेः छक्तिनिष्ठः, येन तद्विषयत्वं 


 व्यधिकरणप्रकारकत्वायाङ्खीङसपे । तस्माद्धासमानपैरिष्टयप्रति- ` 


योगित्वं न प्रकारत्वम्‌, कितु ज्ञानविषययोः स्वसूयसंबन्ध- 


 परोक्प्रतीतेस्स्वयाङ्गीकारेण तवाप्यसत्ख्याल्यापत्तिः; तत्र हिन 


विशेषः । स च स्वरूपसंबन्धः सन्वा संसर्गो मासतामसन्वा । ` 
उभयथापि समान एव । म च शशशृङ्गमसदित्यादिवाक्यैरसलयपि . 





प्रतीतिः, किंतु बिक्पमात्रमित्युक्तत्वात्‌। तस्मा्ासर्ख्यातिः॥ ` 
इत्यसत्ख्यातिभङ्ः ॥ १ 





॥णाराकयकनाकावाताकक काकाातातावककाा 0 \ 
07 


 साध्यन्याप्यल्स्योपाधितवाधटकलवात्‌ । निर्भरताज्ञापनाय ताकिंकोक्त- ` 





` माह--्युक्तिरूप्यमित्यादि । असन्धा मिथ्या वा । समानः तद- ` 


 भाववद्विशेष्यतानिरूपितप्रकारताकतशूपस्य व्यधिकरणपकारकलस्य ` 


| निर्बाहकतया तुल्यः । वस्तुतो भासमानस्य वैशिष्टयस्य प्रतिः ` 
योगित्वं मास्तु प्रकारत्वम्‌ । वैरिष्टथस्य भासमानं प्रतियोगिलं 1 ध 


क च, क 


1 ठु स्यादेव शुक्तथा दिनिष्ठवेशिष्टयप्रतियो भित्वस्य रूप्याद्ा मनसम्‌ 


 वादिव्यादि विवेचितं सामान्यरक्षणासण्डने । तत्र हीति । हि ¦ 
शब्दांऽवधारणे; नैव प्रतीतिरिव्य्थः ॥ १ 0 


4 : | इ्यद्वत।साद्न्यास्याया युर्चान््रकायामसत्ख्यातभङ्गः ॥ 


म क 


तर्कैः सारस्वते सतेश्वन्दिकाचन्द्रमषणेः । 
दुरन्तध्वान्तमङ्गाय असत्स्यातिनिराकृति 



















^ -पच््दम . ( -. : अन्ववाख्यतिि 161. 
| `  अयान्ययाख्यातिभङ्गः 


। नाप्यन्यत्र स्थितस्य रूप्यस्य भानादन्यथाख्यातिः; 
अत्यन्तास्षत इवान्यत्र सतोऽप्यपरोक्षप्रतीति्रयोजकसन्निकषा- = 
 उपपततस्तुल्यत्वात्‌ । न च संस्कारस्मृतिदोषाणां प्रत्यासत्तिः | 
त्वम्‌; रजतप्रत्यक्षमात्रे रजतसंयोगत्वेन कारणत्वावधारणात्‌, ` 

 सननिकपान्तरसच्वेऽपि तदभावे रजतग्रल्क्षोत्पत्तवंक्तमच्क्य- | 
त्वात्‌ । नच रोक्रिकप्रमास्पगप्रल्यक्ष एव तस्थ कारणत्वम्‌; | 
अस्य विभागस्य स्वकषिष्यानेव प्रत्युचेतत्वात्‌ , गौरघकरत्वत्‌, 


स 


अथान्यथाख्यातिभङ्कः 


$ क 


` संस्कारस्य्रतिदोषाणामिति । इदं रुप्यमित्यादिभमो रूप्या- ` 
रे उपनयसन्निकषैजन्य इति प्राश्चः--संस्कारस्योपनयतवे तजन्य- ` 
` प्र्यक्ष्य स्मृतित्वायापत्या स्पृतिरेषोषनयो न संस्कार इति वदन्ति । ` 
नव्यास्तु --उपनयप्रयोज्यस्य विषयत्वस्य लोकिकलासंमवादिदं रूप्यं 
|  सक्षक्तरोमीति प्रत्यानुपयततेदोषाणामेव भमीयलोकिकविषयते निया 
|  मकतमित्याहुः । प्रत्यक्षमात्रे इति । द्रम्यनिष्ठविषयतया प्लक्षः 
| सामान्ये इन्द्रियसंमोगस्य दैतुत्वकल्यनायां सधवाहोकिकविषयतया = 
| पर्क्षे इन्दियसंयोगोऽलैकिकविषयततया प्रयक्षे उपनयादिरैतुरिति 
 कल्यनानवकाशात्‌ ‹ रमि चन्दन ' मित्यादौ (सोरम स्मरामी ' लेव 
प्रत्ययादुपनयादिहेतुखे मानाभावाच्च ` लोकि ` 

















। 4. रणो 


1/0 4  सन्याख्यायमद्रैतसिद्धौ [प्रथम 4 


= निविकव्पकसाधारण्यामावाच्च । रजतेन्द्रियसन्निक्षजस्य रजते ` 


 एेजततवध्रकारकन्ञानस्य भ्रमत्ायुपपत्तेः। (इमे रङ्रजते' इति 


भ्रमे षिचमानोऽपि रजतसिकर्षो जनको न मवति, अनुमिता ` 


रिव क्चिद्िचमानोऽपि बिषयः । अथालुमितेविषयजन्यत्रे ` 


।  ्रत्यक्षत्वापत्तिः, अर्तातिऽनागते च विषये अनुमितिं स्यादिति 
 पाधकम्‌ , रजतप्रत्यक्षस्य रजतसनिकषेजन्यत्वे प्रमात्वापत्तिः, ` 


 असननिकपं च तत्प्रत्यक्षं ने स्यादिति बाधकं प्रकृतेऽपि तस्यम्‌ । ` 
यदि तु दोषमहिश्ना रजतसन्निकषेस्य रङ्क्ञानांशे जनकत्वम्‌, ` 


 रङ्गसंननिकर्स्य च रजत्ञानांशे, तदा रजतज्ञानं तत्सननि- ` 


कषणे इन्दरियसंयोगोखतत्या च्चुषादुखत्तिसंमवादिति मावः । अनि्वै- ` 
चमीयल्यातौ विचारितमेतदस्माभिः । ननु ~ प्रयक्षघ्रमसामान्ये सानै- ` 
` कषोनुपपत्तिरिति यदुक्तम्‌, तन्न युक्तम्‌ ; “इमे रङ्गरजते ' इति रङ्ग- . 
स्जतयो रजतरङ्प्रकारके भ्रमे सचिकषेसंभवात्‌ , तत्राह--रजतेन्दरि 
` येति । रजते रजतत्वप्रकारकेति । यथा रजते रजतं प्रकार- ` 
स्तथा रजतमपि स्वरिस्तादस्मयिन प्रकारोऽस्तु; नतु रङ्गे एवेति 





(कि 







0 


 ज्ञापनायेदमुक्तम्‌ । अ्रमत्वालुपपत्तेरिति । रजतसननिकभैस्य तादा- ` 
स्मयेन रजतप्रमायां हेतोः स्वात्‌ अरममात्रलानुपपततेरुक्तपरमालापततेः। ` 
 रजतप्रत्यषस्य रङ्गे रजतप्रकारकम्तयक्षस्य । असन्निकरष इदं रजत- ५ 
मित्यादिजरमस्थलीये रजतासन्निकवे । दोषरमदिश्ना दोषसहकृतत्वन । ` 
0  रङ्गन्ञानांशे तादात्म्येन रङ्गप्रकारकन्ञानांशे । रजतज्ञानं तादा- ५ 


` ल्येन रजतपभकारकन्ञानांये । एवकारः शेषः । रजतादिसनिकभैसत््ेऽपि ` 
` न रजतादिप्रकारकप्रमा, दोषेणेव तद्मतिबन्धात्‌, किन्तु धमींन्दिव- 














 सचिकर्सहङृतवोषवसाद्रनतादिपरकारकभम इत्यर्थः । रजतन्ञानांशे 
त रजतप्रकारकभ्रमांशे । तत्सान्निकषाजनकत्वात्‌ रजतसतिकषेस्या- | 





परिच्छेदः आव्रियकरजतोतल्युपपतिः ` 10 


वृत््याःमकमनिवेचनीयत्वादित्यन्यत्र षिस्तरः ॥ 
{.-- इत्यन्यथास्यातिभङ्गः॥ 


वि 1 





 अथधावेद्यकरजतोत्पस्युपपात्त 
2 तचानिवेचनीयमज्ञानोपादानकम्‌, तचज्ञनेन नाश्य 
च | नन्र्व--' रूप्ययुत्पन्न नष्टं च ' ति धेप्रसङ्गः, तेकरिकि- ` 


{ 

५ 

1 

1 

{ 

॥ 

॥ 

॥ 

| 

1; 

( 

(0 

‡ ॥ ॥ 
1 
न, 
॥ 

५ 
11: 
| 

0 
{} 
ति) 
(1 
1 
(0 
| 










।  कषीजन्यत्वाप्तरमाच्चामाववतरलयक्षतयाभाबोऽपि स्यात्‌। तस्मा- ` ५ 
| दिम इत्यवेन्द्रियजन्यम्‌, रङ्गरजते इति तु स्म्ृतिरूपमविद्या- ` 


 जनकलात्‌ । प्रत्यक्षत्वामाबोऽपीति । दोषस्य प्त्यकष्देवुता व॒ ` 





ध  प्रद्युक्ताते वोध्यम्‌ | प्रमास्ामान्ये मनस उपदान वाच्चचुरादिसाे 1 










| तस्मादित्यादि ॥ 
कैः सारस्वतैः--अन्यथाख्यातिभञ्जनम्‌ ॥ 


इ्यद्वैतसिद्धिव्यास्ययां गुख्वन्द्रिकायामन्यथाख्यातिभङ्ग 


णेति ६१२6१२०५" 





 कषेसहक्ृतस्य मनस एव वचाद्चुषादिपरमोपधायकतवात्‌ म्रमसामान्येऽ- ` 
 वियैवोपादानम्‌ । तत्तदोषसंस्कारादिसदछृतायास्तस्या एव अमविशे- ` 
| षोपधायकलम्‌ । तथा च अमालकवृततशवा्चुषादिष्पते मानामावः | = 
अधिष्ठानचा्चुषे भ्रमस्य तादाल्याध्यासाचाक्षुषादिविषयाषिष्ठाने (न) 
।  रजतादेस्तादास्म्याध्यासाच् रजतं पद्यामीषयादिपरत्यय इत्याशयेनाह-- ` 





तस्यैव विनिगमकत्वाद्‌, । न च तहवैत्पादा्धिकरणे 


^ तात ७ अगा म्मा ०१००१ भ 


 धिष्नि प्रयेतुपुचितमिति वे ; यद्रपविशिष्टस्यरोप्यता तस्येवाधि- ` 


` 164  ; सव्यास्यायामद्रैतपिद्धौ [प्रथम 


वि (न १ (^ ॐ क 


 निपेधप्रतीतिश् न स्यादिति-चेन्न; उत्पादविनालचभ्रतीतिरियं ` ५ 
 आन्तिसिमये आपाद्यते, बाधसमये वा । नाचः; पूर्वोत्यन्ना- ` 
` विनष्टञयुक्तयभिन्नतया प्रहस्यैव तत्र प्रतिबन्धकत्वात्‌, विरोधि- ` 
 ज्ञानाञुदयेन सूप्यस्याषिनाशाचच । न हितीयः; अल्यन्ताभाव- 


कन अ क 


 ग्रहस्यैव प्रतियोगिग्रह इय तदुत्पादविनारग्रदेऽपि प्रतिवन्धक- 
स्वात्‌ । न हि इबापि कृदाप्यत्यन्तामावाधिकरणत्वेन प्रतीते 

` उत्पादषिनाश्चम्रतीतिरस्ति । न च-- त्रयाणां सत्वे कथमल्यन्ता- ` 
भाषबुद्धया विनाजबुद्धिप्रतिबन्धः१ बिनाचबुद्यवात्यन्ताः 
 मवदुद्धिः किमिति न प्रतिबध्यत? नियामकामावादिति-- 
बाच्यम्‌; एख्बेनाव्यन्ताभावधीसामग्रया एष॒ बल्वत्वेन = 


0 ह 





 अथाविदध्यकरजतोत्पतच्युपपत्तिः 0 
विनिगमकस्वात्‌ । ननु--समारोप्यधमे उलादादिरारोपा 


ष्ठाने धीः, उत्पादादिकं तु मिथ्यात्वादिकमिवावृतखान्न रूप्यदो 
| गृह्यते, अन्यथा तदभ्युपगतमसत्वं रूप्यादौ कुत गृह्यते 
विचारदज्चायां तु प्रमाणष्च्ोखदादिकं गृह्यत एव । एतेन--क्पा- ` 
सदौ बटादेनौरकारेऽयन्तामावस्येव नाशस्याप्यनुभवान्नाशबुद्धावल्य- ` 
 न्तामावुद्धः' प्रतिबन्धकत्वं न कतम्‌ , अन्यथानुपपत्त्या अरमस्थक | 


एव तत्कल्पनं तु न युक्तम्‌ ; अन्यथानुपपत्त्या अरमस्यासद्धिषयकतं ` 
सदुपरागेणासताऽपि प्रत्यक्षसवमित्यस्थेव . युक्तत्वादित्य द्--परास्तम्‌ ; 







नि 


- नाशबुद्धावलन्ताभावस्येव ना्स्याप्यलुभवानाशबुद्ावलन्तामावघुद्ः 











। 4. 


इ 6 


` पचच्छिदः]  आकियकरजतोसत्युपपत्ति त 0 


।  अल्यन्ताभावः कथम्‌ ! प्रतीति्ुपरमस्व। यया अपरोक्षप्रतीत्याः ` 
।  घन्यथाजुपपत्या सिद्धोत्पादादिकस्य चरकालिकिनिषेधप्रतियो- 

योगित्वं विषयीक्रियते । यद्रा-न स्वरूपेण त्रेकाठिकनिषेषप्रति- ` 
योगित्वम्‌, किंतु पारमाथिकतवाकारेण। न च-पारमाथिकल- = 
स्यापि प्रतिमास्रसमये प्रतीतत्वन न त्रैकाकिकनिषेधप्रतियोगित्वं ` 


क (न 


जया ० ० ( जा ०५.०५५ 7 ण ७०० ण ध त त 



















दिबुद्धिपरतिबन्धकत्वसक्तम्‌, न तु दाहादौ मण्यादसि वास्तवं प्रति- | 
बन्धकत्वम्‌ । अते एवं न हि कुत्राषत्याचपि तदमिप्रायकमिति ` 


[+ त 


। 9. क 





वाच्यम्‌; तथाचासङ्गतिरित्याशङ्कय निषेधति-न च पारमार्थिकः ` 


५ । त्वस्येति । अन्यत्रहृत्तीति । अन्यत्र्यन्ययम्‌ ; तेनान्यत्र वृक्तियस्य 








 निपेध्यतवेन ; कितु तदवच्छेदकलेनेतयः 


। सेमवतति, रजतप्रतियोभिवेनाञुमवविरोधत्रेति- वाच्यम्‌ ; प्र ` 
तीतिकारप्रतीतं पारमाथिकत्यमपि प्रातीतिकमवेति न तन्नि 
` पिध्यते, किंतवन्यत्र बृच्येवेति तेनाकारेण रजतस्येव निषेध 


|  सदुपरागेणासद्धानस्याप्यसंमवेन अमविषयस्य प्रत्यक्षतवायोग्यल्वदिराव- | 
उयकत्वेऽपि तदूहकसाम्रयनवतारादेव तदम्रहात्‌ । एवं चोक्तानव- ` 
रकाडीनाया अ्यन्ताभावबुद्धेनांशादिवुद्धयनुखत्तिव्याप्यत्वेन नाशा- ` 







५ अत्यन्तामाबः कथमिति । अघलन्तामावस्य परतियोगिनेव = ` 
ध्वसप्ागभाव।भ्याभपि सह नैकेकारवच्छेदेन सामानाधिकरण्वः 
भिल्यभिमानः । नोक्ताथः प्रामाणिकः; प्रसीतिविरोषादित्याश्येन ` 
समाधत्त प्रतीतिमिति । पारमाथिकत्वेन रूप्यं नाम्तीत्याकारक- ` 
बाधस्य रुप्यनिषेधाविषयकवेन रूप्ये पारमा्थिकल्रनिषेषविषयकत्वं ` 







10 |  सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ प्रथम 


इति न त्प्रतियोगित्वेऽनुभवविरोधोऽपि । ननु--यद्यपि प्र- ` ५ 


 सक्तज्ञानम्‌; सा च स्मृतिरूपा पारमायकत्वस्यास्त्यव) ध 
तथापि निषेध्यताप्रयाजकपारमाथिकत्वाकारण प्रातेभासेकस्य 


 प्रसक्तेनोस्तीति- चेन्न; व्यधिकरणधमोवच्छिन्नप्रतियोगिको 
 द्यथमभावः, तत्प्रतीतौ च न विचिष्टप्रसक्तिरुदेश्या; प्रलक- 


 प्रसक्छ्यैव तत््तीत्युपपत्तेः । निविकस्पकादभावप्रतीतिरि- 


पतत्येव परिहरणीया । यद्वा -- लोकिकपरमा्थरनतस्यैव तत्र॒ ` 


$ कि (6 


 त्रैकालिकनिषेधः । न च तहि "नेह ननि'ति निषेधायापि 


` ताचिकम्रपश्वान्तरोररीकारायत्तिः; नेह नानेति निषेधस्थले 
किंचनेति पदसन्दंशात्‌ प्रतीयमानसर्वंनिषेधस्यावर्यकतया नि- ` 
 पेध्यत्वेन प्रपञ्चान्तरकल्यनाया गौरवकरत्वात्‌, प्रकृते तु 
स्वत्वेन प्रतियोग्यसुष्टेखादापणस्थरूप्यनिषेधस्य इदम्यावर्यक- 





॥ न नभ" ८ 


न विशिष्टप्रक्तिरिति। यद्रपवि्चिष्टस्य प्रतियोगित्वर्षप्तद्पविशिष्टत्य 


[१ क + 6 


५ भ, इ 


| प्रसक्तिरपक्ष्यते, प्यधिकरणरूपविषिष्टस्य तु न प्रतियोगिखधीरितिन 


तस्व भरसक्तयपेक्षेति मावः ॥ 


नन्वेवं --पतियोगिनि पारमाथिकत्ववैरिष्टयामाने उक्तामाव- ` 


उद्धेविशिष्ठैरिष्टयघीलवामावासपारमाथिकत्वनिरविकल्पोत्तरमप्युक्तामाव- 
धीः स्यात्त्राह--निर्विंकर्पकादिति । अभावप्रतीतिः। उक्ताः 
 भावघीः। इष्टापस्येति । विशेषणतावच्छेदकमकारकक्ञानस्य हैतुत्े 


 मानाभावात्समानपिकरणरूपावच्छित्ाभावधीरपि निर्विकल्पकोत्तरं स्वी- 


क्रियते | तद्ेतुलवस्य प्रामाणिकते तु सेव तथा न स्वीक्रियते । उक्ता- 
 मावेधिवस्तथाऽस्वीकारे तु न किंचिन्मानमिति भावः! प्रतीयमान- 









 निषेधस्येति । निषेध घेकरणे प्रतीयमानं यततन्निषेधस्येतय्थ 





= 


तत्प्रसक्तेः संभवात्‌ । एतेन--अधीस्थ पारमाथिकत्वमवब- 





ध न 





कष, क 


अत एव न बुद्धिपूवेकतदारोपोऽपि । अन्यथाख्यातेः साम- 

।  ग्रचभिनासत्ख्यातिवत्‌ प्रागेव निरासादारोपस्य विशेषाद- ` 
|  शेनजन्यत्वेन बुद्धिपूषेकत्वानुपपत्ते् । किंचाभावप्रसक्तिरेव ` 
 सरानाभासयोः ्रसक्तिवच्या, सा चायुपपन्ना; उभयोरेक- ` 













 स्यापणरूप्येण प्रातीतिकस्य सामान्यस्यामवे तद ग्वृत्य- 






न्येन प्रत्यासत्या आपणरूप्ये ज्ञानं न त्रम 





^ नमामि ामततणतसननतानतोतलानतमा 


। ध परिच्छद 1 ` आवि्यकरजतेघपच्युपपत्ति | | | 16 ५ ५ 


अनवच्छेदकस्याभासस्य धीस्तु निपेधधीहेतुरिति- ` 
परास्तम्‌ । न च--आरोपपूविंकेव निपेधधीः, तस्यानारोपा- 
 क्कथं तदमवग्रत्यय इति- वाच्यम्‌; आरोपस्य हेतुतायां 
मानाभावेन प्रतियोगिस्मरणाधिकरणानुभवादिनैव तदुपपत्तेः । 


तत्प्रसक्तेः । नु-(आमास इत्यग्रस्क्त) रजतस्वाकारेणामा- 


सामान्यामावात्‌, फलबलेन व्याप्तिग्रहे सामान्यस्य प्रल्या- 
` सत्तित्वेऽप्यन्यत्रातिप्रसङ्कन तदभावचेति--चेन्ने; शुक्तिरूप्य- ` 


।  षपतत्या तदुमयसामान्यस्थैकस्यावश्यकत्वात्‌ । तेन सामा- ` 





[क 









 कपारमार्थिकत्वस्य । निषेधधीषेतुरिति । इत्युक्तमि 





'इलयुक्तमिति-क.ग, = र 


 अप्रतीतिपेधेति । निषेधाधिकरणेऽपरतीतस्य निष्यः । अर्घीस्थं- ` 
1 ध 1 परतियगिप्रसक्तावप्रकार अवच्छेदकं निषेध्यतावच्छेदकम्‌ ॥ ध | | 
रेषः । . (1 






10 ८ सव्याख्यायमद्रैतसिद्धौ ` [प्रथम 


प्रतियोगिताघच्छेदकम्रकारकं ज्ञानं प्रातियोग्यापषयकमप्यभाव- ` 


 प्रतीत्यपयक्तं संव॒त्तमिति। अतो न सामान्यप्रत्यासात्तेनिबन्ध- 


ध 


नातिग्रसङ्गावकाक्चः । यत्त व्याप्तिग्रहे सामान्यप्रत्यासत्तिमङ्ग- 


(4 १५ 


 कृल्यातिप्रसङ्खेनान्यत्र तदनङ्गीकरणम्‌, तदाशीविषषखेऽङ्करिं 
निवेश्य ब्रुथिकाद्धयनाटनम्‌ । म्रसमयत्वन व्याप्ति पाराच्छ- ` 


 न्दन्‌ सर्वज्ञः स्यादिति व्यास्तिग्रह एवातिग्रसङ्गस्य प्राचीनै- । 


` रक्तत्वात्‌। इदं च यथाश्रुतम्राचीनग्रन्थानुसारेणोक्तम्‌। अन्योन्याः ` 


 भावंमादाय तु लोकिकपरमाथरजतस्य निषेध्यतव प्राग्व्याख्यात 








 स्याबहारिकजातीयार्थिपरव्िः । प्रतियोगितावच्छेदकम्रकारकं ज्ञाने ` 
रूप्यस्वादिरूपणासासीभूतरूप्यदिप्रताक्तेः । प्रतियीग्यावेषयक खकि- = ` 
कपरमा्थरूप्यादिषूपप्रतियोग्यविषयकम्‌ । प्राचीनग्रन्थेति । ौक्षेक- 


 परमाथरजतनिषेष्यताबोधकतत्वपदीपिकादिवक्येत्यथः । व्याख्यात- 
भिति । इदं हूप्यामिति अमे प्रातीतिकषूप्ये व्यावहरिकषूप्यामेदाव- 


[प पक 


(क क 


गाहनेन नेदं रूप्यमिति बाधोऽपि तयोर्भेदमवगाहते ; समानविभाक्तेक- = ` 
` नामाथयोः प्रतियोग्यनुयोभिभवि मेदस्येव मानादित्यादि व्याख्यातम्‌| 


तथाचोभयोरेकजात्यभवेऽपि प्रातीतिके व्यावहारिकजातीयारथपरृिरप- ` 
र ` पद्यते, तत्र व्यावहारकतादास््यार्‌पादति भावः ॥ | 1 
यत्तु--उभयानुगतसामान्ये प्रातीतिकं न वा, आचे व्यवहारि ` 





क 


कस्य रूप्यत्वं व्यावहरिकं न स्थात्‌ , द्वि तिकस्य प्यं ` 
व्यावहारिकं स्यात्‌; न चेष्टापत्तिः; इदं रूप्यमिति घीविषयसामान्ये 
रूप्यत्वं नास्तीति बाधविरोधादिति--तच्; रूप्यपकारकम्रमस्थरे 
उक्तबाधस्यास्वैकारात्‌, स्वीकरि आधेयतासेबन्धनोक्तविषयस्याभावो ` 
रूप्यते मातीत्यदेषात्‌ । ननु- व्यावहारिकस्य सूप्यत्वदिः प्रमाण- 






नासंमवः, अमस्थके तत्र तस्याः स्वीकारस्तु न सभ 











अप्रतीतेः, इदमशारुविद्धतया प्रतीतरङ्गलिनिर्देशाचलाच्ररबन्ध- 
नादितश्वेदमंस्ञ एव सत्यविकाराषिरोधन मिथ्याविकारात्मना ` 





 दानत्वं विना न षते; निमित्तनाशस्य कार्थेनारं प्रत्यग्र 
|  भोजकत्वात्‌ । उपादेये उपादानाङुवेधनियमामावात्‌ । ! स्यं 





नरच्छेदः। `  आविदयकरजतोध्पच्युपपत्ति 10 । 


न विस्मतैव्यम्‌। नच सोपादानत्वे सक्वैकतापत्तिः; इष्यपत्तेः। ` 
। ननु-- एवमपि रूप्यस्य कथमज्ञानगुपादानम्‌ १ तदनुषिद्रतया = 


| यिवतेत इत्यङ्गीक्रियतामिति- चेन्न ; शक्तज्ञानस्य तादः ` 
| न्वयव्यतिरेकाभ्यां कारणत्वमावश्यकमित्युपादानमपि तदेवास्तु; ` 
|  तत्करपनाया एवाम्यर्हितत्वाद , उपादानान्तराक पिच 
| छक्तिज्ञानमक्ञानं नाशयदृप्यमपि नाशयति । तच तदुपा- 


| पटः! (कपालं षट ' इत्यप्रतीतेः, कथंचिदुमरधस्य जडत्वा- = ` 
















[1 111 1 त 1 व, 1 न न तज ति म णनि 


र ५ 


संस्कारस्य परमं सत्वेन शूप्यतवाचे स्पृतिरूपैव बृा्तिरिति ध्येयम्‌ ॥ 


[जः 


विनिगमकामावादुपादानववेनातिरिक्तमज्ञानं कर्प्यत इत्यादि पूवे 


वति; भ्रमोखतेः पय॑ सन्निकपांचसंमवादिति-- चेन्न; मन्मते हि ` 
_ छप्यत्वदिजतव्यावहारिकव्यक्तिसंखषटतयेव प्रमाणवेचलनियमेन प्रा 
` तीतिकनव्यक्तिसंसष्टतया साक्षिमात्रवेयता । अथवा--रूप्यवािद्पेण 


। इष्टापत्तेरिति । अधिष्ठानपकारतेन हेतुववत्तद्रित एव कतर ` 
` लवम्‌ ; कार्यानुङ्करस्योपादानप्रकाशस्येव हि लाघवेन कवरलरूप्वम्‌, ` 
` अनुद्ररताविशेषोपादानान्नतिपरसङ्गः, न तूपादानगोचरज्ञानेच्छङ्ृतिः ` 
मच्वस्य; तथास्वरीक्षीशवरे तदस्तीति भावः । अभ्याहतत्वात्‌। = ` 
। आश्रयतेनान्तरङ्त्वात्‌ । इदमंशस्य मनसो दोषस्य वोपादानलमिल्यत्न = ` ५ 





170  सन्याख्यायामद्वैतसिद्धौ [प्रथमः | | 


 दिनात्रापि संभवात्‌ । अज्ञानावच्छेदकतया इदमेशे इदममशा- ` 


 युविद्धतया प्रतीतिरेव तदनुविद्धत्था प्रतीतिः । कायेकारण- ` 


` योरभेदादङ्गणिनिरदैशादि कमप्युपपद्यते । न च-परोश््ञानस्या- 


प्यज्ञाननाशकतया शरैत्यानुमित्या अज्ञाने नाशते पीतभ्रमानु- ` 
द्यः स्यात्‌, उपादानामधादिति-- बाल्यम्‌ ; विषयगताज्ञाः ` 


नस्य पराक्षव्ृच्याऽनाश्चात्‌ । न चापरोक्षवब्रच्तरज्ञाननाश्कताया- 


मपि ` घटोऽयमिति साक्षात्कृते पटोऽयमिति वाक्याभासाद्ध- ` 
 मानु्पत्तिप्रसङ्गः । न त्र ‹ बह्िना सिश्चती 'त्यत्रवान्वयति- ` 


क 


 रोध्युपास्थतिरस्ति, येनेष्टापत्तिरवकाशमासादयेदिति- वाच्यम्‌; ` 


यदा हि घटसं परत्वविरुद्रतयाऽवगतम्‌, तदा हि तदशन 


0 क क 


विरोधेदश्ेनमेवेति कथं नेष्टापत्यवकाश्चः १ यदा बटत्वस्य ` 


८  कपाङ धदपादानामेत्यजानतां यथा कपाङ षट इति न कीः, तथाऽ 4 


कि 


 ज्ञानरुपादानमित्यजानतो रूप्यमज्ञानमिति न धीः । नचाज्ञाने साक्षः 
मास्ये तादत्म्यिन रूप्यदिः सच्वात्तयोस्तादाल्मयं साक्षिणा गृद्यतामिति- ` 
` वाच्यम्‌ ; अननुमबबरेनैव तस्यावृततकल्पनासमाणवृच्येव तद्वहा- ` 
सुरोवकतितादासमयस्याज्ञानतादास्याभावव्याप्यलरेन गृहीतस्य ब्रहाष्ठो- ` 
¢ कानां तद्वहास्तभवच । विंचारकारे तु यद्रप्यममात्तदाषेचेति ्रहू- | ( 
स्विष्ट एवेति मावः । अभेदादिति । इदमः कारणीमूतचिदवच्छे- ` 
दकत्वा्तत्रेति ेषः । अनाश्चादिति । नु --शेततवाज्ञाने सति श्वेत ` 
शङ्कार्थपरवृत्तिनं स्यदिति- चेन्न स्यदेव ; न हि श्वेतलवाम्रलक्षे ्वत- ` 
त्वमकारिका पवृत्तिः, भिति शङ्खतादिपरकारिका प्रवृत्तिः| यदिच ` 
तत्र शवेतखप्रकारिका प्रवृत्तिरिति सशपथं बरवीषि, तदासत््वापादका- | 
` ज्ञानाभाव एव प्रवतेकोऽस्तु । पटस्वाषेरुद्धतया पटलाभावव्याप्यतया | ` 
तदनं इदंत्वविशिष्टं तद्शनन्‌ । विरों विरोधि षि धे अयं पट इति अ्रमविरोधि। ` 





प्रश्चछेदः]  अवियकरजतेाल्युपपत्तिः 14 | 





श्रम इति न काप्यनुपयात्तेः। न च-साक्िवेदयाज्ञानसुखादा 
| ज्ञानामावस्वदुःखाभावत्वारोपौ न स्याताम्‌, अज्ञानसूपीपादा । 

| नाभावादिति- वाच्यम्‌ ; दुःखामावभिनरत्वेन ज्ञानामावभिन्ः ` 
| त्वेन दुःखत्वविरुद्धमेवत्तयाऽज्ञानस्वविरुद्रघमैतया वा अधिः ` 





| पटत्वविरुद्रतया न ज्ञानं तदा टलज्ञानेन तदङ्ञाननधिऽपि ` 
 पटत्वविरुद्रतया अनज्ञातवि्चेषाज्ञानस्य सचात्तदुपादानक एव 


| षछानक्ञानं ्मनिवतैकम्‌ । तच विरोधमेदादि न साम्यम्‌, 


 कत्वतुपन्धिगम्यम्‌ । तथाच तदज्ञानमेव भ्रमोपादानम्‌ । न॒ 
| च-परोक्षाध्यासो न परोक्षज्ञानेन निवर्तेत, तस्याज्ञानानिव ` 


"५ (१५ 


| तैकत्वादिति वाच्यम्‌ ; परोकषाध्यासे हि प्रमातृगताज्ञानमवा 






` रूप्यं टृष्टाऽथिष्ठानत्छन्ञानं विना निडत्तस्य पुंसोऽज्ञाननिव्रत्य ` 
भवेन रूप्यतज्ज्ञानयोरष्यापरेणामयोरानेवृ्या रूप्यधीसाम 


1  पादानम्‌ । तच्च परोश्ृज्ञानेनापि सवतेत इत्युक्तत्वात्‌ । | 7 | 1 9 


च्यम्‌ ; रूप्यं तद्धीशोत्पन्े ताव ` 


|  इदीच्यज्ञानेन उपादाने विकेते | उपादानस्य निवृत्तिः पर 


| न भवति ; अथिष्ठानत्वज्ञानाभावात्‌ । रुप्यबुद्धबन्तरोत्पतत 


पारा ००८००००० 


| दुभ्खत्वविरुद्रधमेवत्तया दुःखलषरिति यो दुःखामावलक््कि 
| दुःखामावल्वामावव्याप्यलेन गृहीतः सुखतवादिरूपो धर्मस्तदा । = 
|  अथवा--दुःखलं दुःदेतुलं तद्रूपो यो दुःखामावल्वाभावन्याप्यतव। ॥ 
| गृहीतो धमः तद्वत्तया । अज्ञानसवविरुद्धधर्मवत्तया ज्ञानामावलामाव 


° सविषयत्वाखण्डज्ञनत्वादिनेव 








व्याप्यतया गृहीतं यदखण्डमन्ञानत्वं तद्र्तया । न साक्चिगम्यमिति । ` 
साक्षिभास्यमज्ञानं न तक्तविरुद्धवम 4 





ॐ 


172 सन्ध्य यमदवितसिद्धौ ` प्रथमः ` 


स्त्विदमाकारान्तःकरणचरत्तिसद्धविनानत्पन्नाधिष्ठानतच्साक्षा- ` 


तकारस्य भवत्येव । तदभावे तद्धिकम्बादेव विलम्ब इति न 


काप्यनुपपत्तिः । तथाच सवेप्रत्ययानां स्वमोचरश्रत्वास्रतीति- ` 9 | 
काठे रजतस्य विद्यमानता सिद्धा । न चैवं -तात्िकत्वमपि ` 


सिद्धयेत्‌, तस्यापि प्रातीतिकत्वादिति-- वाच्यम्‌; अपरोक्ष 


प्रतीत्या तावञ्रिकालाबाध्यत्वरूपं ताचिकत्य॑विषयीक्तुं न ` 
` शक्यत इत्युक्तत्वात्‌ । परोकषम्र्तीत्या विषयीकृतमपि ताच्विक- 
त प्रातीतिकमेव $ कालान्तरवाधेन पनरताचिकतस्य सभ- 





7 


 योग्यलान्न साक्िग्राह्यता | स्थूलावस्थाङ्पेण पुनरूतपत्तिवक्ष्यमाणसमग्रचा = ` 


नानुपपन्ना । एतेनविख्यो यदि ध्वेसस्तदा पुनर्त्यत्तिनं स्यात्‌ , यदि ` ध 


 तिरोषानं तदा रूप्यादौ तदरसमवः; पिश्ाचादेरेव तत्समवादिल्वः ` 
पास्तम्‌ । स्वगोचरशुरत्वात्‌ बाधादिमानान्तराविरोषेन स्वविशेष्ये ` 
स्वविशषणन्यवस्थापकत्वात्‌ ॥ ॥ 


प्रतीतिकाल इति। ननु-प्रतीत्यभावकार्ऽपि वटादिखि शक्तिः ` 
 रूप्यादिरपि वतताम्‌; घटादाविव तत्राप्यसञ्वातवाधे प्रतीत्यमावकारेत्तरं ` 
तदेवेदमिति प्रल्यभिज्ञानादिति-चेन्न; दोषदिशुल्यपुरषस्यापि संस्कारः ` 

 साहितसाक्षिणा प्रत्यमिज्ञापत्तेः। न च--दोषादिदहैत्वमविनाविचाब्रच्य- 


पर क न 


८ भावानोक्तापत्तिरिति- वाच्यम्‌ ; आगन्तुकदोषादिकं विनापि स्म्रल्या- ५ 
`  दिूपाविधावृ्युखत्त्या रूप्यादविव दोषदर्हतुतात्‌ , रूप्यत्रमोत्रं 
 रङ्गञरमकाठे रूप्याम्रहणेन रुप्यनारस्यवश्यकलाच्च ¦ न च तत्र ` 
स्वरूपगोचराविचादृत्तिवेोत्तरविधाघृत्या नदयति, न तु रुूप्यमिति-- 


` वाच्यम्‌; सुखदुःखादितदाकाखृतिरूपयोम॑नःपरिणामयोरु्तरेण मनः- ` 


परिणामेनेव रूप्यतदाकारवततिरूपयोरविचापरिणामयोरुत्तराविचापरिणा- ` 


क न ण 





| ` स्वर्पागो-क. स्वरप्य-ख 4. 








|. परच्छेदः] ` श्रमस्य व्रततिद्रयोपपत्तिः 18 


| वात्‌ । तस्मादधिष्ठानशिऽन्तकरणब्राततिः, अध्यस्तांशे चाषि- 





 ब्यब्ाततिः। तस्यां च तादात्म्यस्य भानान्नाख्यातिमतप्रवश्ः ॥ ` 


 इत्यातिद्यकरजतात्पस्यपपानत्तः ॥ 


३, द 1 


अय न्रमस्य वृत्तिहयपपात्त ४ 
मनु एवामद मश्चस्यप्यव्यस्तत्वनद्‌सावं ात्सकम्‌ ; 


रात्मकं च स्यादिति--चेन; इदंत्वस्याध्यस्तत्वेऽपि नेदमिति 


| मेन ना्यत्वात्‌ , एवं रूप्यादितद्धमयोरबाधितयोरतरेण मनःपरिणा- ` 
मेनापि नासो खषवात्‌ ; पवाविद्यापरिणामत्वनागन्तुकदाष्रयुक्ता- = ` 
 विद्यापरेणामत्वेन वोत्तरघीनादयतवादिव्युक्तत्वादिति । तथाचाचिष्ठान- 







{1  सद्रपसंबन्ध एव गृह्यते, तत्त॒ तात्तिकत्वाभावसाधकम्‌, यत्तु स्वकरे 
|  सत्त्राहकं कालत्रये निथ्यात्वामावमवदयं गृह्णातीति तन्मानामावादिना = 
| प्रयुक्तम्‌ । तस्यां मनोृत्तौ । तादात्म्यस्य--जविबदररि- ` 
(1: ` तादास्म्यस्य ॥ ५ 


तकैः सारस्वते सतेश्वन्दिकाचन्दरमुषणे 
दुरन्तध्वान्तभङ्गाय रूप्याचज्ञानसंभवम्‌ ॥ 


| इलदधतसिडधिव्याख्यायां गरचन्दिकायास। वि्करजतोतपच्युगपत्तिः ॥ == ` 


जया, (मम मिति कन 





| अथ श्रमस्य बुत्तिद्रयापपत्ति । । ५. | < ॥ ४ ५; 





एवं अध्यस्तस्य मनोवृत्तिविषयाधिष्ठानसपिक्ष्े। 


 इदमेशस्य इदंतस्य । अध्यस्तत्वेन संख्टरूयेणाध्यस्तत्वेन । 









1  सन्याख्यायामद्रैतसिद्धौ ` ` :: थमः ९ 


ब्नात्मकम्‌; इद॑स्वा्धिष्ठानस्य स्वप्रकाशत्वात्‌ । न हि वयै ` 
 सवत्राध्यासे द्यत्मकतां ब्रूमः, अपित्वन्तःकरणव्रत्तिसनव्यपेक्षा- 


 धिष्ठानप्रकाञे । अत एव नेदं रूप्यमिति तरवात्मकम्‌, स्वरे तु 
 चतुरात्मकत्वशङ्का सवेथानुषयन्ना; इदंरूप्ययोरप्यध्यसनीयस्वात्‌, ` 


 अविदयावच्छिन्नचैतन्यरूपाधिष्ठानस्य स्वप्रकाशत्वात्‌ चे 


रप्यज्ञानस्याचाश्ुषत्वे ' रूप्यं पश्यामी' ति चाश्षुषत्वानुमववि- 
रोधः; चाषुषेदवर्यवच्छिनचेततन्यस्थाविद्यापरिणामत्वेन चा्षु- 


 प्त्वोपचारात्‌, अनुमवत्वमात्रानुभव एव॒ आत्मानं पयामी- 


 स्यष्टेखदशेनाचच । ननु -रूप्यज्ञानस्याविदयाढत्तित्वेन प्राति- ` 


1.4  भादकतया प्रातमासावक्यमावेनान्यस्तावषयज्ञानस्य चाध्य- ` । 


इदंत्वाद्यधिष्ठानस्य -- संख्टेदलं ` प्रत्याधारस्य रूप्यावच्तिचैत- 
न्यस्य | स्वप्रकाशत्वात्‌ मनात्रत्तिविषयानालसकत्वात्‌ । दयात्मक्ता 
मनोगृत््यधेचाव्ृहिविषयाभ्यामाधारारोप्याभ्यां घटिताम्‌ । सम्यपेक्षा- 
धिष्ठानप्रकाे सव्यपेक्लोऽधिष्ठानपकाशो यस्य तादृराभ्रभे । यत्रादौ ` 





।  रुप्यग्रमः पृश्वा्त्र वेत्रीयत्वादिञ्मः तत्र रूप्यं चेत्रीयमिति व्यास- ` 
केऽपि यत्र युगपत्तादशञरमस्त्रैकेव अविचावृतिरिति न द्रयात्कं ` 
ज्ञानम्‌ । मनोवृत्तिरूपाविष्ठानधीजन्यभ्रमे तु व्रतिद्यात्मकलतवमाव- 
 स्यकोमिति भावः । स्वत्ने तु चतुरिति । यत्रादाविदमिति शुक्तिषीः 
पृश्ा्त्र रूप्यमिति धीः, तादृशत्वे बृतिदवयात्कम्‌ । यत्र तु युग- 
` पदिद प्यं चाध्यस्तं तत्र स्वप्रे तदुमयगोचरैकेव वृत्तिः, अविचावच्छित्- 


 चिद्रपाषिष्ठानमोचराप्यविदावृ्तिरन्या, तथाच पूर्वस्थके त्रयालके 
ज्ञानम्‌, द्वितीयस्थले तु द्वासकम्‌, चतुरातमकत्वं विदं रूप्य-. 
भिल्यादिश्वमस्य न संभवतीति मावः। स्वश्रकार्त्वात्‌ पूवैजाता 
1 विदाव्र्तिविषयत्वात्‌ ॥ ` 







| परिच्छदः] भ्रमस्य वृत्तद्रयोपपत्तिः ४ (9.५ 





 स्तत्वनिथमेनाविदयादृत्तेरप्यविद्यादृत्तिप्रतिविभ्बितचेतन्यवे्तम्‌, ` 
| एवंतस्यापि तस्थाषीत्यनवस्थितिरिति-चेत्‌,सत्यमेतत्‌ ।नपुनरन- 


[मरि पि 1 


|  सतु--इदमंशधिष्ठानस्य प्रकाशः स्वतः, इदमेकशावच्छिनस्य ` 
( 2 तु वृक्तिकृत इति सकता स्पष्टा । एव स्वये इदमंशस्यावाधिन 
| त्दशे इृततिरुकृष्टा, रूप्यस्य तु बाधन तदंशे इृत्तिरपङृष्टा, चिन्मात्रे (५ 
|  स्वरय॑भकारोऽविधयावच्छिन्नचिति चाविधादृतिरिति चतुरात्मकता स्पष्टेति- ` 
| तत्तुच्छम्‌; स्वपरकारचितमादाय द्वयाल्कतादेर्त्वात्‌ । जआचाये- ` 
|  दृष्यप्ङ्तभरन्थे हीदं रूप्यमिति ज्ञानं त्रचात्मकम्‌ , स्वम तच्चतुरात्मकं ` 

| स्यादिलयुक्तम्‌ । तत्र स्वप्रकाराचितमादाय स्वम प्चतुरात्कत्वमापचेत । ` 
|  तस्मादाधारारोप्ययोृ्िद्रया्लीकरि इदमिलयत्रेव तयोवर्तिद्रयापादनं ` 
 तत्राभिमितम्‌ ; तच्च न संभवति; इदंूपारोप्यस्य रजतावच्छि्ि- ` 
 चिदरूपाघारस्य वैकस्यामवियावृत्तो विषयत्वात्‌ । न च रजतग्रमं ` 
` प्रतदिज्ञानस्यवदंलभ्नमं भ्रति रजतज्ञानस्यापि हेतुत्वादविदयाव्ृत्िद्रय- 
|  मावश्यकातति--वाच्यम्‌ ; ` न ह्यारोपे आधारावच्छेदकसामान्यज्ञानं ` 
| दहदः, पूरव रजतज्ञानं विनापीदं रजतमिति अमोदयात्‌, किंलारोप- ` 
 हेखविाविषयावच्छेदकस्य सामान्यरूपेण ज्ञानम्‌; विशेषरूपेणेव 
|  तस्यादृततवात्‌ , इदंसवारोपं मतीव रजतं नोक्तविषयावच्छेदकम्‌ । ` 
|  तस्मादिदंत्संसर्गरजतयेोरेकस्यामविचावृत्तौ इदमाकारमनेदृरिहेुरितीदं ` 
| रजतमिति भ्रमे द्वयाकारे व्याकारत्वापादनं मोल्यदेव । स्वम उकृष्टा- ` 
|  पष्ृ्वृतिद्रयोक्तिरपि तथेव ; स्वृ सवैमिदमादि मिथ्येति प्शचा- ` 
|  इषिनावाधितविषयकल्वरूपोरकरषासेमवात्‌ । तथाच त्त्रैकैवाक्चि- ` 
|  वृतिरिदंूप्योमयविषयकेति ध्येयम्‌ ॥ ^ ८ 


॥ 11 त प “ ० १ तात नद त ८ 
10 1 त ण 











= 1स्क्प्रे चतुरात्मकत्वस्याभिप्रतते इदं रूप्यमिति जाग्रति ज्ञानेऽपि 
तुक ग इदत्व-क. ग 1 . ८. 





च, 


176 ` `  सन्याख्यायामदैतसिद्धौ  : [प्रथम 


वस्था; अविद्याब्रा्तिप्रातिभास्के चैतन्येऽविचयाचत्तः स्वत एषो- 
 पाधथित्वेन वृच्यन्तरानपेक्षत्वात्‌ । नयु--अन्ञानस्य रूप्याकार- ` 
 ज्ञानात्मना परिणामे रूप्यमिति प्रतीतेज्ञानगताकारेणेवोपयत्ता- ` 
 वतीतविषयकन्ञानन्यायेन बोपपत्तं स्प्यसूपाविद्यापारेणाम- ` 
कल्पना न युक्तति- चे; ज्ञानाकारेणेव सविषयकतवे साकार- 


 वादप्रसङ्गात्‌ । अतीतविषयवटदुपादनेऽप्यपरोक्षत्वाटुपपततेरुक्त- ` 


लात्‌ । न च दोषाणां खा्रय एवातिशयहेतुत्येन चक्ुर्मत- 
दषिजन्या चमः केयमचाष्घुवः स्यात्‌ १ अन्यथा तचा गृहीते अ 
शङ्क चष्चुषा गृहीते सूप्यसादृश्ये च निमीङितचक्चुषोऽपि पीत- 





[ति ति 





¢ वृततेमास्यत्वसंभवान्न वृ्यन्तरापक्षेति मावः । 


चोपाधिसमिव्यन्योन्याश्रय इति तच्छोभतेः न दयुपाविलपिद्धि- ४ | 
सपेक्ष स्वं त्रमः; येनोपाधिखस्वेऽन्यन्यिमाश्रयतः । किन्तु ` 
यया वृत्या संबद्धा चिद्धापिका तस्या विच्मानवे सति व्यावर्त 
कलवरूपमुपाधिकस्वमिति । उक्तत्वादिति । अपरोकषत्वं न ज्ञानगतोऽ- 


[ वक 


सष्डाविशेषः; साकारवादापततेः, अनावृतचिस्संबन्धस्यैव सुखादाव- ` 
` परोक्षखरूपतया क्डष्तच्वात्‌। अन्यथा विरक्षणच्रृत्तिविषयलवस्य सुखादौ | 
` कल्पने गोरादुक्तसेबन्धेनेगोपपततौ ज्ञानगतापरोक्षतवरूपालण्ड्घमे माना- = ` 
 मावादेव्यायक्तमिति मावः; स्वाश्रये स्वाश्रयजन्ये। अतिश्चय- ` 


: 1 हेतुत्वेन अमत्वादिदूपातिशयप्रयांजकत्वन । तवचा गृहीते शङ्क 






1 मान्नयः--गं = ध | ॥ १ म 


प्रतिभासके चैतन्य इति । चैतन्यमेव भतिमासकं वृततस्त॒ = 








` पच्छदः] श्रमस्य वृ्तद्रयोपपक्तिः 111 


 सरमरूप्य्रमयोरायत्तेरिति-बाच्यम्‌; दोषाणां स्वाश्रय एवाति- 
शयजनकत्वमेल्यस्थवासिद्धनियामकामावात्‌ । न चोच्छाति- 





 अ्रसङ्गात्‌ । संबन्धश्च स्वाश्रयजन्यज्ञानविषयत्वरूपः । स चन 


 अ्रङ्ञो नियामकः; स्वसंबन्धिनि कायजनकत्वाङ्खाकारेणानति- ` | 


` तदेति संस्कारविषयग्रादीन्द्रियजन्याधिषठानज्ञानस्यापरोक्षघ्रमदहे- = 
| र | 1 | | ठल्वा्लचा | गृहीते । तद्‌ मक्त सायं गहात्वा चक्षुनिमीलन- 1 


(काकैः पकी 


| विरोधः, नचाध्यस्तेनामेदेन विषययेरेकतापन्नताज्ज्ञानयो- 


स्थे इदंदृत्तिसद्धावे प्रमाणाभावेन नातिप्रसङ्ापादनं शक्यम्‌ । | ^ 
` -तत्सत्वे इृ्पत्तिरेव । नन्येवं--दृत्तिमेदे . ज्ञानैक्यातुमव- 


गृहीते सादरे इदं रूप्यमिति अमस्य निमीङितचश्चुष्के जपततशेतय्थः। 


।  रप्यसाइरयचाश्चुषस्य जनकतासंबन्धेन संयोगसंबन्धेन वाऽऽश्रयश्चष्चुः। = 
















[षेकरष 


श) (न 


{~ 








| संबन्धेन दोषस्य हैतुत्वसमवस्तत्राह- संस्कारविषयग्राही 0 


कता 4 1 





| तदजन्येऽपि ज्ञाने अरमल्युक्तचष्ुषपरयोज्यं स्यादिति मावः । नियाम- ` 

| कामावादिति। यथानुमवं कायेजनकलवं करप्यत इति मावः । सचन 

|  तदेति। पित्तदोषाश्रयचश्चजेन्यज्ञानविशेष्यतवसंबन्धश्च लच्त्रेण शङ्ख 
|  अहणकाठे नास्तीत्यथेः । ननु --धर्मीद्धियसन्निकषे प्पेन्धियभ्रमदेवुः; 
| अन्यथा शङ्खादेो रूपाचविषयकच्ुषायसंमवात्‌ , शतरूपदिश्च ीतत्वा- = 
|  दिञ्नमस्थके ग्रहणामावात्‌ , पीतत्वादिज्नमपूवं शङ्खादिचा्चुषाचसंभवात्‌, = 
नचपीतरूपशङ्कयोरवेशिष्टयमगरहत्तदुभयविषयकचाश्चुषं अमपूवं जायताम्‌; = 
| अत एव द्रव्यत्वःरूपाणां निर्विकल्पकं ताकिकादिसमतमिति-वाच्यम्‌; = ` 
| तावतापि नियमेन भ्रमपूवेसुक्तचाश्चुषोयत्तो मानामावात्‌ , बुगपदेव 
 तादृशचाष्चुषभ्रमयोः सभवात्‌, तथा च स्वाश्रयजन्य्ञानविषयता- = ` 
ति । संस्का क 1 





178  सव्याख्यायमद्वैतसिद्ौ [थमः 


रेक्ययुपचयेत इति--बाच्यम्‌; एवमेकत्वग्रतिपादक्प्रयोगसम- ` 
 भनेऽप्यनुभवविरोधस्यापरिहारादिति-- चेच ; षिषययोरमेदा- 
भ्यास्ं ज्ञानयरप्यमेदाध्याप्च इत्यस्योपचारश्ब्दाथत्वननुभव- 
विरोधाभावात्‌ । न च-ताहै धारावाहिकङ्ञनेष्येक्याध्यासा- 
पात्ति, विषयेक्यज्ञानस्यारोपनिदानस्य सन्वादिति-- वाच्यम्‌; ` 
आरोपस्य कारणानापाद्यत्वात्‌ । न च-विषयेक्यस्य ज्ञानक्या- 
 ध्यास्षनिमित्तत्वं न दष्टमिति- वाच्यम्‌; पूर्बक्तयुक्तया ज्ञान- 
भेद सिद्धेऽपू्कल्पनायामपि दोषाभावात्‌ । यद्वा-यथेदमश्चा- 
 वच्छिन्नयैतन्यगताविद्यापरिणामत्वादुप्यामिदंत्वेन भाति, तथेद्‌- ` 
` माकारान्तःकरणब़त्यवच्छिन्नचेतन्यगताषिद्यापरिणामत्वेनसूप्य- 
ज्ञानमिदंज्ञानत्वेन भाति । न च वहं बाधक्ादविषय- ` 
योर ज्ञानयोरपि मेद्धीग्रसङ्गः; विषयमेदग्रहज्ञानमेद्रहः ` 
 योर्भिन्सामग्रीकत्येनापादनस्याशक्यत्वात्‌ । केचित्न--प्रम- ` 
परोक्षप्नमे इन्द्रियजन्याथिष्ठानज्ञानस्यानेयमादपरोक्षमरमेदयुक्तम्‌ । कार- ` 
 मानापाद्यत्वादिति । यज्ञातीयं करणं यल्नातीयारोपे कचदषठं 
 तल्नातीयात्सरवस्मा्तज्ञातीयस्यानापाचत्वादिल्यथं फल्वखहोषाणां = 
1 वििष्येव हेतुलमिति भावः । अशक्यत्वादेति। ननु-कदावि- ` 
ज्जञानयोरपि मेदो गरृ्येत; सवेदा तत्र सामम्रयमावस्य वक्तुमशक्यः ` 
ल्वादिति--चेत्‌, गृह्यत एव ज्ञानयोः कार्थकारणत्वादेविचारके ` 
भेदः; तयोः कायकारणत्वानङ्गीकारपक्षे तु मनोऽविधयोरेकवृतिरूपः ` 
|  परिणामश्वश्चुष्परतिषूपः सुरभि चन्दनमित्याकारपरिणाम इव चा्ुषा- ` 
बुमिततिरूपः प्रवतो वहिमानित्यादिपरिणाम इव वेत्यपि कक्तं ` 
शक्यते । न चैवं--रूप्यदिरपि चाश्चुावेषयत्वे सन्निकपकारणव्वादौ ` 
व्यभिचार ईति-- वाच्यम्‌ ; विषयतासंबन्धेन चाक्चुष्वावच्छित्नाभि- ` 












परिच्छेदः] भ्रमस्य वृ्तद्वयोषपत्तिः = 119 
| काले विषयेक्यग्रहनियमवन्न ज्ञानक्यग्रहानियमः; तं विनापि 
| ्रृत्यादुपपतेः, तथाच बाधके न तदनेकयग्रहनियमोऽ- 

| पीति -- आदः । न च--इदंवृते शीतैकससेन तदवच्छिन्न- 


| चेतन्यगताज्ञानमेव नास्तीति -- वाच्यम्‌ ; इतेः साक्षि 







वेसेन यदपि तद्रोचराज्ञानं नास्ति; तथापि तदवच्छिन्न- 
| चेतन्ये श्ुक्त्यवच्छिन्नगोचराज्ञानसच्ात्‌ । तथावेदंबृत्ति- ` 


| राश्रयावच्छेदिका न तु विषयावच्छेदिकति वस्तुस्थपिः । ९ 










अत एव- -श्युक्तितत्वं जानत इदं¶ृततितच्छं चाजानतो रूप्यानि- 





1  करणताया खध्याद्‌[वनङ् करत्‌, अन्वय सारमाद्वाप ञ्यमिचार्‌पतत | 


अत एव मणिङ्ताप्युक्तम्‌-- प्रामाकरस्तु मितिमत्रांशे सवं ज्ञानं 


| इृत्तावपि तदज्ञानानुदृततिपरसङ्ग इति-- निरस्तम्‌ ; शक्तितच्वा- ` 


शक्षतकार ' इति । न ज्ञानैक्यग्रहनियम इति । यथा 'निदाबदूल- 
देहस्य गङ्गाहदसवाङ्गणमज्ने तत्तदवयवावच्छिच्चपुखानां समानजा- = 


| तीयानां समकालीनानां न मेद्रहः; तथा परृतेऽपीति मावः । 
| नियमोऽपीति । अथैतत्त्व्यवस्थापकोऽपै बाधो रमक्ञाने ययेरि 
| क्यमारोपितं माति, तयोरभेदमवगाहते । ज्ञानयोरक्यस्य अमाविषयल्वे 
| तु तयोर्भेदं नावगाहते । वस्तुतीऽथतत्वव्यवस्थापकत्वं अममूखनज्ञान 2 








षयविषयकत्वं न ठु यावदुक्तावेषय।वषयकतवम्‌ ; ज{शिकेवधि तद- १ 


| भावात्‌ । न वा भ्रमे ययेरैषयारोपस्तयोरभेदविषयकलम्‌ ; तत एव । = 







.. तथाच भ्रमस्य ज्ञानयोरेक्यविषयकत्वेऽपे न क्षपिरिति ध्येयम्‌ ॥ 








| लसा सतनयन 


त्ीति। उक्तमेदाज्ञानानुदसीत्यथेः । तदनुदरतो च रुप्यज्ञानस्याप्यनु- ` 





नन्विदं वृत्तक्लतेकसच्वेऽप तस्यां रजताकारदतिमेदस्यज्ञात- ` 
स्येव कुतो न सिद्धान्त्यते ह तत्राह- = 
एवेति । इदं धृ्तितत्वं इदो सूप्यवृते्मेदम्‌ । तदज्ञानानुवरू- ` 





180 = सन्याख्यायमद्धेतसिद्धौ  प्रिथमः 


` ज्ञानस्यैवोभयपरिणामितात्‌, इदर्म्स्तदाकारइृत्तिशैतद्रयमा- ` 
 श्रयमात्रावच्छेदकमिस्युक्तत्वात्‌ । न चेवमप्यवाधितन्ञानेकष्या- ` 


 तुमवाधिरोधः ; अध्यस्तन सहेन्द्रयासंप्रयोगस्थैव बाधकत्वात्‌। ` 


न च सन्निकर्षः प्रमासासग्री; करणानां प्राप्यकारित्वनियमेन ` 


वृह््यापत्तिरिति भावः। वप्तुत उपादानीमूतोक्ताज्ञानानुच्छेदेन रजतज्ञान- ` 


 स्यानुच्छदेऽप्युत्तरज्ञागेन ने्रत्तिसमभवादनिव्रत्तवपि सुखदिनोर तद्धास- 
कचित्सत्तवे घुखं साक्षात्करोमीत्यस्यव छप्यनाचे तज्जानसत्त्वेऽपि श्प्ये 


।  साक्षात्करोमीत्यस्य त्यवहारत्यासंमवान्नानुपपत्तिः; परं तु एकप्येवाज्ञानस्य ॥ 
` हप्यतज्जानोपादानसवे खधवात्तदेव युक्तमिति व्ययम्‌ । अआश्रय- ` 
मात्रवच्छेदकमिति । इदं छप्यमिदं ' रूप्यज्ञानमिति द्वयाकारानु- 


मवादज्ञानमूलकभ्मबिरेष्यतावच्छेदकरूपावच्छिन्नसेवाज्ञानाधारावच्छे- 
(1  दकरूपलवादकस्याज्ञानस्य द्वयमाश्रयतविच्छदकम्‌ । बदवाच्छना हि 4 


चितमज्ञानमाश्रयति तदवच्छिन्नं तां तत्परिमाणोऽपि, तदाश्रयताव- 


| ` च्छेदकमेव तदंशे विरेष्यतावच्छेदकम्‌ । अथेव--दइदं ज्ञानं ` 


५  दूप्यमित्यपि भरमाकारः स्यादिति- चेन्न; इदं ज्ञानं न रूप्य | 
` मिति बाषसत्त्वात्समानविषयकसंस्काररूपस्य हेतोरभावात्‌ इदमादि- ` 
८  निष्ठप्र्यासत्या दोषविशेषाणां रूप्यादिहेतुखादिदमादावेव श्ष्या- ` 


बयुखत्या इदं ज्ञाने तदापत्यसंभवात्‌ । तादात्म्संबन्धेनाविदयापरि- ` 
णामरूपं ज्ञानं प्रत्यतिधाविषयविषयकनज्ञानतेन तादात्म्येन हेतुः 
 तादुक्तज्ञानरूपे इदं ज्ञान एव॒ तादास्म्यन रप्यादिज्ञानातयादः । ` 


असंप्रयोगस्य असंयोगपतिसथानस्य । अध्यस्तम्‌ , इन्द्रियजन्य ` 
 ज्ञानाविषयः, इन्दियासनिङ्ृष्टतवादित्याचनुमानं बाधकमिति मावः 










५५५ 


छ भिदं कनक श ध 





| = परच्छेदः] ध श्रमस्य व्ृ्तद्रयोपपत्तिः 8 181... 4] 


| स रनकषस्यापि सामनन्यस्वामग्रत्वात्‌ | न्‌ हि दण छिदा दार- | ध | क ध 
| विगुक्तकुडरेणेत्यन्यत्र विस्तरः । यत्तु-शुक्तिरेव बिवर्तीधिष्ठान- ` 


| मस्तु, न चेतन्यमिति-तन्न; अधिष्ठानस्य म्रमजनकाज्ञान- ` 
| 5 विषयत्वेन तदषछारपततया सत्यत्वार्चयमात्‌ , शक्तश्च मभ्या- 
| त्वात्‌। यद्वा--अविद्याृत्ेन ज्ञानत्वम्‌, अतो ज्ञनिक्यधीः; 











| ज्ञानत्वस्थाज्ञाननिवतेकमात्रदृत्तित्वात्‌ । न चैवं धाराबाहनस्थके 


 द्वितीयादिक्ञाने ज्ञानत्वं न स्यादिति- वाच्यम्‌; तस्यापि 


|  तत्तत्कारबिरिष्पराहकतयेनागृहीतग्राहकतयाजज्ञाननिवर्वकत्वात्‌ । ` 


|  वस्तुतस्तु--याबान्ति ज्ञानानि ताबन्त्यज्ञानानीति व्यवहित- ` 
| ज्ञानेनेवाव्यवहिवज्ञानेनाप्यज्ञाननिवतंनादिति न काप्यनुपपत्तिः ` 








|  परोक्षस्थेऽपि प्रमाठ्गताज्ञाननिबरत्तरसतयेवेति तत्र जानामीति ` 


तया अज्ञानाप्रयुक्ततया । नियमादिति । व्स्व॒तः शुक्त्यादेः 


। स्तलज्ञानविषयवेऽपे न परोक्तदूषणावकाशः । अनादौ परमते ` 
|  विषयत्वस्येव सन्मते विषयितस्यापि कादाचित्कस्य संभवादिति ष्येयम्‌। = 


(न 


|  भिथ्यात्वादिति । शक्तयवच्छि्ननिद्रप तु यपि मिथ्या, तथापि 







रिति । वस्तुतोऽज्ञाननिवृत्तिस्वरूपयोग्यत्वं प्रमास्व^पयैवसितम्‌ 








| नाज्ञानविषयः; चिन्मेत्रनिष्ठायामज्ञनविषयतायां शुक्तयादेरूपाधित्वात्‌।. ` । र 1 
| न च-ग्यावल्यैविषयताकाखान्यापकत्वमुपाधिते विषरकमिति-- वाच्यम्‌, = 
|  व्यादृतिषीकारुम्यापकल्वस्येवोपाधितवे तत्रत्वात्‌ । न काषप्यलुपपत्ति- ` 





अत एवेदमाकारदृततरज्ञानानिवर्तकलेऽपि न क्षतिरिति ध्येयम्‌ । ` 


५ 182: ˆ` सव्याख्यायामप्रैतसिद्धो ४. `  [ग्रथम 


 मप्रत्ययः। तेन सहामेदग्रहात्परोक्चप्रमेऽपि जानामीति प्रलययः। 
नच विवरणेऽन्तःकरणपरिणामे ज्ञानत्वापचारादिदबत्तरपिज्ञान- ` 
 त्वोक्तो पिवरणबिराधः $ तस्य प्रकाश्चतनिवन्धनज्ञानपदग्रयोग- 
 विषयत्वमिलयेतत्परत्वात्‌, न त्वज्ञाननिवतंकत्वनिबन्धनज्ञान- ` 
 पदग्रयोगोऽप्योपचारेक इति तस्याथेः । तथाचाविद्याबत्तौ यत्र॒ 
 ज्ञानपदप्रयोगस्तत्रोपचारैक एव । न च--अविदयावृत्तरज्ञानतरेन 
 ज्ञानस्योत्सभिकं प्रामाण्यमिति विरुष्येत, निरपवादनियमस्थैव = 
| संभवादिति वाच्यम्‌; इच्छाजनकवृत्तिमात्रस्य ज्ञानत्वमभि- ` 
 ्रत्योत्स्त्वोक्तः । यद्वा -- वृत्तिभेदेऽपीदंरूप्ययोरिदरमश्ाव- ` 
 च्छिन्चेतन्यप्रकारयत्वेन फटेक्याज्ज्ञनेक्यधीः । न च-परोक्ष-ः 
भ्रमेऽपरोकषिकरसचेतन्यरूपफरेक्यामावात्कथं तन्निबन्धनज्ञनै- ` 
1 नक्षति: | तेन सह-- तादचक्ञानन सह । अमञ्पात्यपिञ्चन्दादपराक्षि- ` 
व अमेऽप्यधिष्ठानसामान्यज्ञानमिदग्रहाजानामीति षीति सूचिम्‌ । इत्थं ` 
च श्रमे ज्ञानत्वानज्गीकारो विचारदशायामपि ज्ञनिक्यबुद्धयुपपादनयिति ` 
बोध्यम्‌ । प्रकाशत्वेति । असच्वापादकाज्ञानदूत्यचिद्रपलेलय्थः । ` 
अ्रयोगविषयत्वमिति । ओपचारिकमिति देषः । अक्ञानतेन ` 
 ज्ञानान्यतेन । इच्छाजनकेति । सुखादावपि वृत्तिमङ्गीषयदसुक्तम्‌ । 
तत्र तदनज्गीकारे त्सत््वापादकाज्ञानविषयतावच्छेदकल्वस्थेवेच्छाविष- ` 
यताप्रयोजकल्वाचावियावृततेरच्छाप्रयोजकत्वम्‌ । परंतु ज्ञानस्यौतसभिक- = ` 
भिल्यादौ ज्ञानपदमुक्तानवच्छेदकत्वाश्रयविषयक) चित्परमिति ध्येयम्‌ । ` 
फरैक्यादिति । आवरणनाश्चरूपफलविशिष्टलेनेदमंशावच्छिन्नविदेव ` 
फं न तु रूप्यावच्च्छन्ना । तथाचोक्तफरस्यैक्यात्तदवच्छिन्नयोबत्ति- 
 ज्ञानयोरेषयव्यवहार इति मावः ॥ 5 


॥ न भ न ता सता त्न 














`  . 1 विषयक-कृ.ग 



















` प्रच्छ | ` अमस्थवत्तिद्रयमरपत्तिः ` 1 ध ५ 


।  क्यानुभव इति-- वाच्यम्‌; तत्र फरेक्यमप्युपचर्य ज्ञानैक्योप- 
| चार ई्येषं विशेषात्‌ । ननु-- तन्मते यथाक्रमामेदंरूप्या- ` ५ 
 कारान्तःकरणव्रत्यपेयावब्ततिप्रातिषोभ्बिताभ्यां वा, तदमिन्य- 
| क्ताभ्या वा, इदमश्वच्छन्नतदनवच्छन्नाम्यामिदमच्चसूप्या- 
| +  धिष्ठानचेतन्याम्यां वा, वेद्यत्वेनाबच्छिन्रफलस्य मेदात्कथं फठे- = ` 
| क्यम्‌? अनवच्छिन्नफरीभूतचिन्मात्रामेदस्य सवत्र समानत्वात्‌। = 
` न हीदमशेऽपि तदवच्छिन्नमेव चतन्यश्रपादानम्‌ ; आत्माश्रयात्‌ म 
| नवा रूप्ये इदमश्चानवच्छिन्नयुपादानम्‌; इदं रूप्यमितिप्रतीः 
।  त्यहुपपत्तरिति- चेन्न; अविद्यावर्तिस्तावन्नाज्ञाननाष्चेका, कि 
क त्वन्तःकरणवृत्तिरिदमाकारा । तथाच तदभिव्यक्तचैतन्यमेव । 1 ५ 
|  रप्यममिन्यनक्तीति फरैकयसंमवात्‌ । न दयवच्छेदकमेदेन ` 
 . फकलभद्‌ः, कितु व्यञ्जकभदेन । तथाच परमाथेसचेतन्यमधि- ८ 
एठानमध्यस्तज्ञानस्य । तच द्विषं व्यावहारिकसत्रातिमासिक-ः 





५ 





५... तदभिग्यक्ताभ्यां वृतिह्तावरणनाशविशिष्टाभ्याम्‌ । वृततेशचि- ` 
क दुपरागाभते प्रथमः क्षः । आवरणनाश्थते वु द्वितीयः पक्षः । अथ-- = ` 
।  मनोऽवच्छित्नचितो जीवत्वपक्षे विषयचेतन्यमनाव्तमेव ; जीवस्य ` 
|  विषयचेतन्येनामेदानमि्यक्तयैव वृत्यमावकाले विषयाद्र्त्ात्‌ , तवक्ष- = ` 
|  मरिल्याह--इदरमरेति । चैतन्याभ्यामिति । इदमंशूप्यकार- = ` 
| `  वृतति्ृतप्रमात्रभेदापन्नाभ्यामिति शेषः । दृष्यग्रन्थे यचि मध्यमो | 
५ वाकारो ना्ति, तथापि पक्षत्रयसंमवात्स उक्तः । अभिन्यनक्तीति। ` ५ 
` इदमंशेऽज्ञानास्वीकारपक्षेऽपरीदमाकारवृततदरव्यलाचाकारकल्वसंमवेन द्व्य. = ` 
 ल्वादिविरिष्टंशेऽज्ञाननाशकलं बोध्यम्‌ । व्यज्ञकमेदेन चअक्ञान- 
 नाशक्ृतिभेदेन । मनोद्ततिमेदे तक्छृतस्याज्ञाननाशस्यापि मेदात्तद्वि- 
 शिष्टिद्रषफरमेद इति मावः । तच्च उ . 









164 सव्याश्यायमद्वैतसिद्धौ ` प्रथमः; ` 


सचेति तदुक्तम्‌-'प्रारव्यावहारिकसच्बिषयत्वास्रत्यक्षं नाग- ` 


क्न 


 मवाधक'मिति । परमाथेसकच्वमादाय त्रिविधं सत्वम्‌ ॥ 
` इत्यद्वेतसिसिद्धां मस्य चत्िद्धयोपपत्तिः॥ 


भाजो भदान व्रतम कवक 


० क, ` 


अर्य सान्न वध्यः वषत्ति 


ननु-एवं सक्छत्रैविध्यविभागो नोपपद्यते, प्रातिमासिका- ` 


 दष्यपकृष्टस्य स्वाभरूप्यस्य व्यावदहारिकाद्प्युतकृष्टाया अविव्ा- 


निवृत्तेः सद्भावादिति चेन्न; स्वाम प्रातिभासिकनिङ्ृष्टत्वे ह 
प्रमाणाभावात्‌ । तथाहि प्रातिभासिकं हि प्रतिभासमत्र- 


स्म्‌, तच स्वमरजागरयोः समानम्‌ । नदु-जागरेऽधि्ठान- ` 
1 | | तावच्छेदकेद मशचस्याधिकसत्ताकेत्वम्‌ , स्वयकाठे तस्यापि प्राति- | 





4:  भासिकत्वमिव्येव निद्ष्टत्वमिति- चेन; स्वे दीदमो नाधि- ` 4 





नमातिमतिं त ् ~~~ १ , (1 
॥ 


 छानतावनच्छेदकत्वम्‌ , तुर्यवदारोप्यत्वात्‌ । तत्राधिष्ठानमि्ा- ` 


कैः सारस्वते रलेश्चन्टिकाचन्द्रभूषणेः । 
दुरन्तध्वान्तभङ्गाय भ्रमे वृत्तिद्रुय मतम्‌ ॥ 


1 इद्तसिद्धिम्याख्यायां गुरुचन्दिकायां भ्रमस्य व््तद्रयोपपत्तिः ॥ = 


॥ [1 


अथ सत्तत्रैविध्योपपत्तिः 
`  आरोप्यत्वाद्िति । यतु-स्वामेदमेशस्याधिष्ठानतानवःच्छेद- : | 
 कतवेऽपि बाध्यत्वामवाह्वाध्यरूप्यादुद्कष्टत्वामिते भङ्ृते विवक्षितमिति 


ता नक न ५ न 





प णमु मण कावना ० 


1 ‡ नताव-क. ग. १1 ५ 








` परिच्छेद ] | सत्ताब्रेविष्योपपत्ते 2 188 


 वच्छिन्नमेव चैतन्यमिति वक्ष्यते । अविधयानिवृत्तः पञ्चम 





४) 


 प्रकारतापक्षे संसारकारीनसच्वस्यैवायं विभाग इति न न्यूनता । 


 यद्ा--अविदयानवृत्तः सत्चवामावन सत्वविभाग न तदस 0. 


 निबन्धनो दोषः । वस्तुतस्तु--अबिद्यानिवृ्तिबरहयस्वरूपा अनि 


। वैचनीया वेति न विभागन्यूनता च--विभागस्य ` 1 
। ताचिकत्वेऽसिद्धान्तः, अताचचिकत्वे त्रिविधत्वं गतमेवेति-- 
। वाच्यम्‌; ब्रह्मातिरिक्तमताच्िकमिति वदतो बिभागातच्िक- 


त्वस्यषटत्वात्‌ । न च तहिं ताचिक्तरविष्यहानिः; का हि तरद" 
। प्यस्य ताखिकत्वं ब्रवीति १ रितु व्यावहारिकत्वमेव । नच 





| अत एवोषपदितं मण्डनमनुरुष्याह -- अनिवेचनीया वेति । 
अविचायास्तु स्वकालीनकाथै प्रदयुपादानत्वमिव्यदयक्तम्‌ । . इषटत्वाः ` 


तानामा णणण 





 तततच्छम्‌ ; जाभ्रत्काेऽपि शुक्तिषूप्यादुक्तत्कषस्यदमशं सत्वेन जन्र- 
` च्छुक्तिषटप्ययिक्षया स्वा्रुक्तिरप्यस्य तावताप्यपकषोपरतिपादनेन पृः = ` 

 तानुषयोगात्‌ । न हि जामद्धमबाधकेनेदमेशः स्वख्येण बाध्यते, 
किंतु संचष्टतया; तथा बाध्यलं तु स्वा्नदमंशेऽपि वाच्यम्‌ , अन्यथा 
|  जाग्धमेऽपीदमेशे तन्न स्यादविशेषात्‌ । किंच स्वाभिदरमशः कथ- ` 
| माध्यः? ` स्वसदृष्टं सवे निथये ' लनुभवात्‌ › बहि स्थ्येद्मश्स्य = ` 
(1.  सन्निकषमावेनापरोक्ष्यानुपपत्त्या रूप्यदिवत्तस्य प्युलच्यावरयक्लेना- ` 
|  विचकलवनिश्चयाच्च । संसारेति । मुक्त काटीनब्रहमसत्तव सङ्दोक्तिस्त॒ ` 
। शोभते; तस्य संसारकारेऽपि सत्त्वेन सङ्गहानपायात्‌ । सत्वाभवे- ५५. 


नेति । न च तस्यास्तुच्छत्वापत्तिः ; उत्यादिमच्वत्‌ । ब्ह्म- । 
स्वरूपेति । ज्ञानसाध्यत्वं तु नाशमात्रस्याधिकरणस्वरूपतवम्‌ ;  _ ` 





186.  सव्याख्यायम्द्रेतसिद्धौ प्रधमः | 


` ताचिकस्य ब्रह्मणोऽताखिकाच्छुक्तिरूप्याद्याधाधिगम्यस्य षिभा- 


गस्य कथमताचिकत्वमिति- वाच्यम्‌ ; बाधबोष्यत्वं न 
 ताख्विकलवे प्रयोजकम्‌, किंत्ववाध्यत्वम्‌ ; तच न ब्रह्माति- ` 
 रिक्तश्तति, नेह नानेत्यादिना बाधात्‌ । न च त्रिषिधसच्वाङ्गीः 
करे ब्रह्मैव सदिति स्वमतविरोधः ; तस्य परमाथेसह्हैवेयेत- ` 
त्परत्वात्‌ । एतेन -- विश्वमिथ्यात्वतरह्लनिविंशेषत्वादावप्यवं ` 


८५८०" 


 सदितरद्यं सद्विरक्षणमेव सत्येन भाति, बाधविरम्बाविखम्बाभ्यां 


०५५१५००५. ५५० १००५ वि 


तद्धेद इत्यभित्रतम्‌, उत बा सच्वस्येवावान्तरमेद्‌ इति । नाचः; ` 
त्वन्मते रूप्याभवि सूप्यधारिव स्वाभवि सत्वबुद्धेरयागात्‌। 


` कदाचेदपि सखामावे तुच्छवदुत्पच्या्ययोगात्‌, व्यावहारिक 

 म्रातिभासिकादथंमतविरेषाभावेन तत्राऽ्थक्रियदेः श्रुतीनां तद्वि 
` षृयत्वेनं प्रामाण्यस्य चायुक्ल्यापातात्‌ । प्रत्युत नभोनैस्यश्रम- 
हैतोखिथंभ्रान्तहेतुत्वेनाप्रामाण्यनिश्चय एव स्यात्‌ । नान्त्यः; ` 
आरोपितानारोपितसाधारणसामान्यधमामावात्‌, व्यावहारिक- 


^ ५५ 





०००००0०० 


त्तिक इति--वाच्यम्‌ ; जच्छायमित्यादिसमभिव्याहारात्‌ अस्थू 
`  मित्यादेः स्थूखघन्तामाववदधकत्वादखण्डाथकत्वाच नेह ना- 
~; परेति एतद्वाक्यस्याथोन्तरवणेन तु शतधा दूषितम्‌ । 


 तच्छवदिति। कायमात्रस्येति रेषः। प्रातिभासिकादिल्यादि। 
व्यावहारिकविषयकक्ञानस्य प्रातीतिकक्ञानपिक्षयार्थगतस्य विंेषस्या- ` 
भविन व्यवहारिकज्ञानादेवाथक्रियाविशेषः । मिथ्यामूतव्यावहारकि 
| विषयत्वेऽप ' ज्योतिष्टोमादिश्चतीनां प्रामाणिकेत्वमिदययुक्तमिति भावः| | 
` अयुक्त्यायतात्‌ अयुक्तवापातात्‌ ।` र 








^ 


अप्रामण्यायश्चय दाति ( 
विषयक्रत्वप्-क्. म्‌ छ 1 

















कार्यतावच्छेदकलासमवासमाणन्यापार 
भवात्‌, नव्याक्तेविकशेषसबान्धित्वेनैव 
गौरवात्‌, तद्यक्तितवादिनाप्युमयानुगतजातिः प्रमाणवेयखनियमाच्च ` 






व न 


।  प्र्च्छदः]  सतता्रैषिध्ये।पपत्ति 2 + 18. 


क क (र 


स्यानारोपितविशचेषस्वे इष्टापत्तेधेति- चेन्न ; द्वितीयपक्षस्येव क्षोद- ` 
कषमत्वात्‌ । तथाहि-अवाध्यत्वरूपमारोपितानारोषितयोः सामा- 

न्यम्‌ । अन्यदा बाध्येऽपि खकालवाध्यत्वमात्रेणारोपितेऽपि 
तस्य सभवात्‌, आरोपितानारपितयोरेकसामान्यामवि प्रब्या- 

 धयुपपत्तरुक्तत्वात्‌ । अत एवोक्तम्‌- । 


अकाश्चदा सत्यता तावद्का 
प्रत्यञ्छत्रे सत्यता काचदन्या । 
तत्सपकत्सव्यता तत्र चान्या 


` ब्युत्पन्नोऽयं सल्यशब्दस्तु तत्र ” ॥ इति ॥ र 
यथा प्रातिभासिकरजते ज्ञातेकसदेकं रजतत्वम्‌, लोकिकि- 
। परमाथेरजते चाज्ञातसदपरं रजतत्वम्‌, तदुभयाुगतं चारोपि- 1 





(कतत 


|  व्यावहारिकज्ञानस्याक्तश्चतीनां चेत्यनुषज्यते । अनारोपितविशेष्ते ` 

।  प्रातिमासिकव्यातृत्तस्यानारोपितविंशेषस्याश्रयते । अवाध्यत्वरूपं बाघ- ` 
| विषय्वसामान्याभावरूपम्‌ । स्वकाटाबाध्यत्वमत्रेण स्वकाठव- ` 
` च्छिननेने बाधविषयलसामान्यामावेन । मात्रपदादनवच्छिन्नस्याक्तभा- | ५ 
वस्य व्यवच्छेदः । वृतीयाथस्यामेदस्य तस्येलयत्नान्वयः । प्रवृत्या्य- ` 


$^ 6 


तुपपत्तरिति। येन हि रजतत्वादिसामान्येन विशिष्टं पूवसुपर्न्धं 
। तकारकप्रवत्तभमस्थरेऽप्यनुमवरिद्धाया उपपादनाय तस्कारकतवे ५ 
1  अमस्यावद्ये वाच्यम्‌ ; तथा चावाध्यखप्रकारकपवृत्तयेऽवाध््रतपरका- ` : ~ ५ ध 
(१  . रकत्वमपि तस्यावद्यकामिदयन्यथाख्यातिद्षणाद्धमावेषयऽवाध्यत्वादिसा- ॥ 4 


[पि क 


| मान्यसिद्धिरिति माव ्ञातेकसदिति । उमयानुगतजतिदोषिदि- 
विना प्रातीतिकरजते मानसं 
माणव्चतल्नियम इति कल्पने 





क क 


` ज्ञातेकसद्रजतत्वा्ावर्यकाभिति भावः । अज्ञातसदपरमिति । साक्षि- 








` 186  . सब्याख्यायामदरैतसिद्धौ ह, [प्रथम 
५ तानारापतस्चाधारण स्जतत्व रजतशब्दाङस्बनस्‌ , एवमाकशदा- क | | 


|  वारोपितेका सत्यता, चिदात्मनि चानारोपिताऽपरा, तदुभय- ` ॥ 
साधारणी चान्या व्याबहारकौ सत्यता सत्यश्चब्दाङम्बनामिति 


भविः । सद्रशषत्वऽप व्यावहारकस्य प्रपञ्स्य नानार्यप्त- 


विषम्‌; येनेष्टापत्तिरवका्मासादयेत्‌, सच्वस्यानारोपित- 


> (५, 


। ५.  स्ात्मकृतामावात्‌। सखराङ्गीकारादेव नोत्पत्यादिविरोधोऽपि । = 
न च-- स्वरूपेण बाध्यत्वं प्रपञ्चेऽपि नास्ति; तुच्छत्वप्रसङ्गाद्‌, ` 





~ 


` पारमा्थिकत्वाकारेण बाध्यत्वं निधर्मकतया बह्मण्यप्यस्तीति 


कथे कदाचिद्धाध्यत्वमादाय व्याबहारिकत्वादिस्थितिरिति-- 
वाच्यम्‌; मिथ्यालसूपसाच्यनिरुक्ताषेवास्य दत्तोत्तरत्वात्‌ । | 
यत्तु-सप्रकारकफस्थेच ज्ञानस्य प्रपश्चवाधकल्वं वक्तव्यम्‌ ; निर 
कारकत्वे बाधकत्वायागात्‌, तथाच स प्रकारस्ताच्िक एव 


मात्रवेचस्य रजतव्वदिः प्रमाणवेचत्वानुमूयमानलानुपपत्तेः प्रात्तीतिक- 
 साघारणजात्या व्यावहारिकस्य हेतुलादिस्वीकारे प्रातीतिकरजतादितो 


£ (न 


व्यावहारिकिरजतकायविरेषापततेश्च साक्षिमातरवे्यभिननुक्तकार्यहेतुताव- 
च्छेदकं रजतत्वाघावयकमिति भावः । उमयानुगतत्वे मानमाह-- ` 


क क क 


` रजतश्ब्दारम्बनमिति । रजतादिशब्दस्य प्रातीतिकंऽपि प्रयागादु- 
क्तजात्योः प्रयोगनिमित्तसे नानाथेतस्यापततेः रजताकारोभयानुगत्प्रतीते- = ` 
दैषव्रिषादिरूपका्यमयोजकतवस्योभया ` निष्ठस्योक्तसामान्यास्यां प्रे |. 
कदृत्तिभ्यामवच्छेततुमशक्यत्वाज्चोभयानुगतरजतल्वाचावश्यकामिति मावः । ` 
य््वेकसामान्ये प्रातीतिकव्यावहारिकसंबन्धो विरुद्ध इति, तत्न ; विरोधे 
` बीजाभावात्‌, ब्रहमहरययोरवाध्यस्वादिसामान्यस्येव तादात्म्यादिसेवन्धस्येव 
बे तस्याविरोधात्‌ । दत्तोत्तरत्वादिति। अमावरूपधरमस्य अह्मणि 












परिच्छेदः]  सततत्रविध्योपपत्तिः ` 189 


` स्यात्‌--इति, तन्न ; खवरूपोपरक्षणोयलाक्षितस्वरूपविषयकव्या- =` 


` व्रत्ताकारज्ञानस्येव निष्प्रकारकत्वेऽपि बाधकखमित्यस्यापिप्र भः = 
ठ वाक्तत्वात्‌ । स्वरूपापलक्षणानबन्धनव्याबत्ताकारत्वञजप यथा | ^ 
 नाखण्डाथत्वक्षतिः, तदप्युक्तमधस्तात्‌ । नञु-व्यावहारिकिम्राति- 
भासिकयोवाध्यत्वाविशेषे फिंनिवन्धनो मेदः, न तावन्मायि- = 





|  संभवासस्वरूपत्वेन निषेध्यत्वमादाय मिथ्यालरक्षणसंमवादिल्याचक्तम्‌ । ` र 


प्रागेवेति । यत्र घमान्तरमुषपरुक्षयते तत्रैव सप्रकारकलनियमो यथा ` 


कक्रिवन्त इत्यादबुत्तणत्वाड; यत्ने तु व्याक्तस्वरूपडुपर्क््यत तत्न 


मः तयः यथाऽऽकाशादिपदजन्यनिविंकल्पापभ्थित। व्यक्तिस्वरूपमात्र 
 इपरक्ष्यत इव्याच्ुक्तम्‌ ॥ ` ४ 


यततु-प्रातीतिकमात्रदृत्तिरजतलवादौ मानामावः; दोषादीनां 


सामानाधिकरण्यसंबन्धेन स्वविशरिषठं प्रेव हेतुखसंमवात्‌ , प्रातीतिक- ` 
 व्याक्तेसंबन्धिलेन भातीतिकत्वस्योभयानुगतजातो संमवेन प्रमाणविचि- ` 
त्वसंमवाच्च । किंवोक्तमानवरेन रजतत्वादितरविष्येऽप्याकाशादिमत्र- ` 
मतसत्यतायां मानाभाव इति, तच्च ; स्वविशिष्टवस्य नित्यसाषारणवेन = ` 
दोषादिजन्यतानवच्छदकल्वात्‌ । न च --तततद्रयक्तिलमेव तत्तजन्यता- = ` 
वच्छेदकमस्त्विति-बाच्यम्‌ ; चिरमनुवतंमानेन तत्तदोषेण जानितरजता- ` 
दिव्यक्त्मान्तरेण विख्येऽपि पुना रजतव्यक्तयन्तरोतपादात्त्तदयक्तिखेन = ` 
`  तत्कायेत्वे गोरवात्‌ । निव्यपाधारण्यवारणाय कलिकसवन्धोऽपि वैशि- ` 








छयघरकतया निवेशय इति चेन्न ; कालिकसंबन्धेन षटलादिमद्य- ` = ८ 





 शादिमात्रगतसल्यतायां तु ‹ सल्यस्य सव्य प्राणा वै सव्यं तेषामेष सत्य " 









(४ दिसमाना ८ ततत्वन जन्य्तमिदाय विनिगमनाविरहात्‌ - ` ५८ 
कंर्प्येन प्रातीतिकमात्रगतसामान्येन विनिगमनाविरदाभावात्‌ , आका- ` 


190... `: सन्याख्थायामदरैतसिद्धौ `: ` (रमः 


| कत्वाविचकत्वाम्यां भदः; मायापिद्थोरमेदात्‌, अर्थगतविशे- 


 षामावे तदयोगाच् । नाप्यथेक्रियाकारित्वाकारतवाभ्यां विशेष 


स्वाप्रषरादौ स्वास्जरहरणाद्यथक्रियादश्ननात्‌ । न चाथ 


क क 


` क्रियायां व्यावहारिकत्वं बिेषणम्‌ ; अन्योन्याश्रयात्‌, स्वाम्रा- ` 


 नालिङ्गनादो प्रतिभासि व्यावहारिकयुखजनकफेऽतिव्यपेशध। । 
नापि ब्रहमज्ञानवाध्यत्वतद्धिननज्ञानवाध्यलाभ्यां विदोषः; तन्मते ` 


 रूप्यादेरपि शुक्तथवच्छिन्नत्रहमधीवाध्यत्वात्‌, ब्रह्मण्यध्यस्तस्य ` 


क्षणिकत्वदिरपि प्रातिभासिकस्य बह्मधीबाध्यतस्वेनातिप्रसङ्ञाच्च | 


नापि व्रहमप्रमाबाध्यत्वतदन्यत्रमावाध्यत्वाभ्यां विशेषः; त्वन्मते ` 
 जहज्ञानस्येव प्रमात्वात्‌ । नापि प्रमाबाध्यत्वघ्रान्तिवाध्य- | 
त्वाभ्यां षिरेषः; घ्रान्तिबाश्यत्वस्य ब्रह्मण्यपि सत्वात्‌ । 


नापि पारमाथिकविषयधीवाध्यत्वव्यावहारेकपरिषयधीवाध्यत्वा- ` 
भ्यां विशेषः; अन्योन्याच्यात्‌ । नाप्यन्योन्येतरत्वाभ्यामू; 


पन 


इलयदिश्वुतिरेव मान्रिति बोध्यम्‌ । अथगतेति। व्यावहर्कि-ः ` 
` प्रातीतिकयोारविशेषाद्रयोरपि मायिकस्वमाविचकस्वं वा स्यादिति मावः। 
बह्मधीबाध्यत्वेन ब्रह न क्षणिकमिति धीवध्यत्वेन । त्वन्मत इति। 
तथा च तदन्यप्रमात्वमपरसिद्धमिति भावः! अ्रान्तिबाध्यत्वस्य ब्रह ` 
मिथ्येति रान्य्या मिथ्याखेन ज्ञप्यलस्य । अन्योन्याश्रयादिति। ` 
पारमा्िकल्वस्य ज्ञानात्तद्धरितव्यावहारिकखस्य ज्ञानम्‌ , व्यावहार्कि- ` 


| ले च ज्ञाते म्यावहारिकप्रातीतिकान्यतवं पारमा्थिकलवे ज्ञेयमित्यन्यो- ` 


1 | | 1 न्यच्छप्रातीतिकान्यत्वाभ्यां- गु 


॥। त नया्रयात्‌ । अन्योन्येतरत्वाभ्यां व्यावहारिकान्यलवास्याम्‌ ' । 


व त अ 








1. परिच्छे | ५ | ५ सत्तधचैविष्येोप्रपत्तिः | ` 191 





। त्यधीबाध्यत्वाभ्यां षा महावाक्यजन्यधीवाध्यत्वतदन्यधीवाध्य- 


का को 


` भासय विवधितम्‌ । न च-- निर्धर्मकं यद्वस्तुगत्या तज्ज्ञानं ¦ 


| भदकाभव्‌ इतरत्वस्यैवायोगात्‌ # अन्यान्पाश्चयाचात-चननन + त | 
 स॒प्रकारकनिष्प्रकारकन्ञानवाध्यत्वाभ्यां शद्धनह्मधीबाध्यत्वतद्‌- ध 


लाभ्यां वा भेदसंमवात्‌ । शद्धशब्देन निधमेकाधिष्ठानमत्र- 9 


। भ्रमकाठेऽपि, निधेमेकत्वविशिष्टस्य तदुपरकषितस्य बा ज्ञान 1 
। वचेद्िवक्षितम्‌, तदा अखण्डाथेताहानिः, प्रकारीभूतनिधमक्ल- र 


दितीयामाबादेस्ताचिकत्वापत्तिशचेति- वाच्यम्‌ ; निधमक यद | 


 काठेऽभावात्‌ । निर्षर्मकस्वदेस्तहद्ाबुपायत्वमात्रम्‌ ; न तु 


 स्तगत्या तन्मात्रगोचरञानस्य बिवाक्षित्वात्‌ , तस्य च भ्रमः 


 तददधै विषयत्वम्‌ । अतो नाखण्डाथेताहानिप्रकारताचिक्त्वाः ` 





. तस्पादङ्ञानषपादानक जगान्मभ्याति सिद्धम्‌ ॥ 





। निष्प्रकारकत्वेऽपि संशयादिनिषतेकत्य्ुपपादतमव्‌ । 


|  विदेष इत्यनषज्यते । भेदकाभावे अनुगतानतिभरसक्तस्य भेदप्रति- 4 

















हि - क 


लक्षणविधय। व्यादृत्ताकारत्वादिनेतयादिः । तस्मादिव्यथं स्पष्टयतति-- ` 


 यगितावच्छेदकस्याज्ञाने । इतरत्वस्य भेदज्ञानस्य । ननु -- भातीति ` 4 
 कान्यत्वरूपनव्यावहारिकसेन मेदः परातीतिकलम्‌ , तत्राह । अन्योन्य ध 
 श्रयाचचेति । प्रातीतिकलज्ञानाद्वयावहारेकलज्ञानम्‌ ›  तज्ज्ानाच (८ 
 प्ातीतिकलज्ञानमिलन्योन्याश्रयच्चेत्य्ैः । स।ऽयमित्यादिवाक्यजन्य- ` ५ 

` निष्यकारकषीवाध्यमेदस्थ व्यावहारिकतवपतराद-- शुद्धेति । शद्धस्व 1 
 विषयतवानज्ञीकरिऽप्याह--महावाक्येति । वाक्यस्य न बाधकसाक्षा- | 1 
 त्कारहेतुलम्‌ ; कलु भावनासह्ृतमनस इति भामतीमतेऽप्याह ` 





मतद्ुदधो उपपादितभिति । उप 





1 तव्याल्यायमदरेतविद्धौ ` ्रषमः 


उपाथिवाधप्रतिपशषशल्यं विपक्षवाधागमसन्यप्म्‌ । ( 
दहयत्वमन्याहतमम्बरादिमिथ्यात्वासिद्धा सुच 1ह मानम्‌॥ 
तदेवं द्दयस्य प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वात्तदप्त तनदस्पाः . 
 खण्डार्थनिष्ठेदान्तवाक्यं परतलाविदकम्‌ । प = क: 

सर्वमततत्वावेदकमेवेति । यद्यपीदं ब्रहमज्ञानाच्य व्यवहितभ्रमविषये 


प्रातिभासिके व्यावहारिकरक्षणमतिव्यापम्‌ › प्रातमाप्तकलकषण ॥ 





 उपाधीत्यादि । प्रतिपक्षः सस्मतिपक्षः, पक्षवाचिकत्त सा 


६1 | (1  दोषप्रयुक्तत्वम्‌ करणनिष्ठसंस्गिंतया करणसानेकष्टा नष्प्रत्यासल 
(` वाः देषनिश भजता तनि वितपरथोञ्यतावसवम्‌ । काचादिदोषाण 
2 चक्चरादिसिकष्टामेगतप्रत्य सत्तया प्रातीतिकाध्यासहतुत्वम्‌ । परा- | 
| कषजरमस्थकेऽपि वयापि्ानादिकरणसंखष्टकषादिनिष््रल्यासततयैव दोषः 
1 ` धयासियं करणकायभावं ऊहनायः । 


९ ५ नैव हेतुत्वम्‌ । अत करणसानिङ्ृष्टतिष्ठप्रल्यासच्यवच्छिन्नप्र यो जक 
|: -सिर्पितावास्मल करणसंसगीत्यदिरथैः । तदनवच्छिन्नप्रयोजकतानिह- 
 पितप्रथोज्यत्वं तदत्तसगात्यादरथः । सविदयान्यदाषयुक्तत्वमावेवारू 








चाव्याघम्‌; तथापि करणसंसागदापप्रयुक्तत्व तदस्सागदप- | 
` श्रयुक्तत्वै च तयोलक्षणं निरयम्‌ ॥ ॥ 
इति सरखतरैविध्यापपात्तः ॥ 


ऋ जनयत णन 

















ठ प 
सहितं, दृश्यलवं॑ददयलवादिदेतुः, चटं हि दठमब करणसंसां 


अविद्यायास्तु व्यावहारिकविषयकं स्ववृत्तिं मरत तादाल्य | 





1 





| |  तदबाच्छन्ना तप्रवाजकता व्रथमङन्षण [न्वश्या; तन दरिश्रल्यक्नादा | [1 
 व्यावहारके नातिव्यासिः । उक्तप्रयोजकतानिरूपितप्रयोञ्यतापि शुकै- ` 
# रूप्याद्यन्यतमत्वन सक्तावरपण वा बाध्या | अविद्याख्पदाषप्रयुक्त्व | 

यथपि प्रातीतिकेऽप्यस्ति; तथापि मूलाविचप्रयुक्तलं वाच्यम्‌ ; अनदि- ` 
 हदययेऽपि तदव्याहतम्‌ । यचयप्यवियान्यदोषकायेत्वं अमतद्िषयसाधारण- 


। विचाश्रयतावच्छेदकलरूप उमयीयः ; परोक्षभरमस्थके तदसंमवात्‌ । = ` 
 रजतक्ञानस्येदमथ रजतस्येदमाकारवृत्तौ चोलत्यापततेरुमयोरुक्तावच्छेद- ` 
 कल्वाविेषात्‌ । न च-स्वाश्रयाविचाविषयतावच्छेदकल्वसवन्ध एव ` 
तादृश इति--वाच्यम्‌ ; शुक्तित्वादिविचिष्स्येवोक्तावच्छेदकलेनेदमर्थ- ` 
` तज्ज्ञानयोः रजतक्ञानयोशुखत्यसंमवात्‌ । तथापि दोषसंस्कारविशेषणां | 
 स्वविशिष्टरजतत्वायवच्छिन्नप्य तादासम्यादिसबन्धेनोतताववियाया इद- = | 
 माकारज्ञाननिष्ठपत्यासत्या रजतादिज्ञानोखपत्तौ च विशेषतो हेतुत्वाव्सय- | 
कलात्‌ । तत एव रजतादेशिदिखादिविचिष्टनिष्ठलवसंमवादुक्ताकषेयतावच्छे- ` 
दकलवसवबन्धन रजतादितद्धीसाधारणरूपेण सामान्यतो दोषकायैखेऽपे | 
न दोषः। यचपि ब्रहमज्ञानजन्यनाशत्नम्यनाशवोरन्यतरप्रतियोगिलं 
= ब्रहज्ञानयाध्यतवम्‌ , तच्च न प्रातीतिकेऽप्ति; तचाशहेतुषछवाविया- ` 
नाशस्येव ब्रह्मज्ञानजन्यनाशजन्यतवात्‌ , 
 व्यावहारिक्येवेति न तत्राप्यतिन्यासि 
 ्रातीतिकविरोषेऽतिन्याषिबोध्या । अत्र पहवाक्राषक्षे मूलपहवाविचा- 


पर्च्छिदः] सत्तत्रेविष्योपपरततिः ` 198 | 


अविधातत्कायोत्मकानविडवन्धन्यपगमे 

यमद्रेत सल्य प्रततपरमानन्दममृतम्‌ 
भजन्ते भूमानं मवभयमिद्‌ भव्यमतयो 
 नमस्तस्म्‌ नतय निखिरनेगमेन्ाय इर्ये ॥ 

























ख्पेण, तत्र कायतावच्छेदकसबन्धो दोषाश्रयतत्तद्धर्मिनिष्ठा न स्वाश्चया- = 


6 द 


४ ॥ 1 
॥ | 






` पह्याविचापि मूलाविव 
तथापि पहवाविदयानङ्गीकारपक्षे ` 





` 194 ` सव्याख्यायामदरैतसिद्धा ` । (थमः 


अगदङ्खसूपता नखर दश्यानद्ुक्छता | 
नरन्तरमनन्तता स्फुरमसूपता च स्वतः; । ` 

ज्काटपरमाथता न्रलवमदश्ूल्यास्मता | 
सम्‌ श्चुतशतापता तदहसास्स पूणा हारः ॥ 


ति चमैमत्पस्मदसपहिवःलस्चा्यश्रीलिण्वश्वरसरस्वती 
 श्रीरखश्णदाष्यश्चःपश्सदनसस्स्दतधदियिताया- 
मदतासन्ा खपारकरप्रप्ामथ्यात्व- = 


निरूपण नाम परथमः पारच्छदुः ॥ 


४५1 ५. 


कमम कानमक मनयः) थमि 


 प्रयुक्तखे रक्षणे, पक्षान्तरे चाविचामनस्तसपीरणामान्यस्रे सल्यविदा- ` 


 विषयतानवच्छदकददयत्वं प्रातीतिकतम्‌, उक्तरक्षणू्यवि स्ति 


बाध्यत्वं व्यावहारिक्वमित्यपि बोध्यमिति शिवम्‌ | 
८८. यः पूणानन्दमञ्नाञ्प्यनुगतमनसां वहीना विधया 


श्ेनद्रादेमियन्ता पिजयह यतनूमाजने सावधानः । 


यश्च श्राशः सुदानः एरथुककणमगण क्लाद्र्‌ सचशठद 1 
` | तस्य श्रीणदुकाया मवतु छरतिरियं मालिका मष्िकायाः॥१॥ ` 
न वीक्षघ्वं दवादिह निपतितां दोषकणिकां 1 


यथापीनच्छत्रे रविकरकुकैराकुरूतमाः । ` 


८ । ५ हसता इग्तिरममनरसा यादकवच 


५ इाैततिद्धिगा वाचः क वयं स्वख्पवुद्धयः। = ` 
| स्षूनपि गुरूकयीदुरूणां चरणस्मृतिः ॥ ३॥ ८ 1 
तकः सारस्वते रलेश्वद्धिकाचन्द्रमूषणैः। र 2. 
| इुर्तष्वान्तमङ्गाय सत्तत्रविष्यनिर्णयः ॥४॥ = ` 





द 






भ 








विशार सङ्गामव्रतकरतधियो मलत्छुताधेय 1 


| परिच्छेदः]  सत्तश्चिविध्योपपत्ति 
` व्यासाद्रेः शतधा मेदात्तरङ्गिण्याश्च तद्धवः । 
 आत्यन्तिकसमुच्छदादिदानीं नाममात्रता ॥ ५॥ 


 सारस्वतसमुद्रका ध्वान्तध्वंसपभसङ्गतः । 
यया चन्द्रिकया तस्याः परिच्छिदोऽयमादिमः ॥ ६ 








[रि (क 


इति श्रीनाराथणतीधपरमानन्दसरस्वर्तीक्िष्यश्रीव्रह्मानन्दसरस्वतो 
विर्ितायामद्ेतसिद्धिरीकायामहतचन्दिकायां 
` प्रथमः पररच्छेदः समाप्तः ॥ 


दयुभमस्तु ॥ 


























































































4: 486० व7‰ः श 
| ` अस्याअद्र॑तसिद्धः सव्याख्यायास्िष्वपि सम्पुटेषु अ्रन्थां- इ 
। न्तरेभ्यः संगृहीतानां चचनानामकफारादिक्रमेणादुक्रमणिका. ५ 1 


1 ~ 


340 अच्चय आज्यस्य--? ` ष 
8 अभ्नये दात्रे पुरोडष्य-तै.सं. 2-53-4 
340 अश्चय आंञ्यं--? | 
 अच्चिदोचनं जुष्टोति- तै. स. 1-5-9 

4 अथिन्यांतिञ्यतिः--तै अआ. 4-10) 

306 अधिमधौ- वै. स. 1-5-85 

08 अश्चिवै ब्राह्मणः--? 4 

844 अच्चिर्हिंमस्य मेषजम्‌- तै. स. 1-4-18 

278 अशिता इव्यादि--ते. आ. ४3 

248 अश्चिः सोमाङ्ग-? ५ 

225 अ्नीषोमीयं पशमाटमते- नै. स. 6-1-11 

( 2683 अभचेश्छैग्वेदः 40. 1 ध 
282 अङ्गगुणविरोघे-जे.स्‌. 1-2-25 | 
205 अचिन्त्यमव्यवहाथ--नरृ.उ.ताःखण्ड 1 
314 अजक्षीरेण जुरोति- तै.सं. 5-4-83 3 
101; वनाम भ 46 
281 अज्ञेऽप्नीषोमीयः-- १? । 4 


@ | 





(४ 
॥ 
क 










2 
@ 
६2 


{3 
~~ 
द 
+~ 








{>~ 
2. +~ 


98 

` अणुरूपाऽपि भगवान्‌--? 
 अंणोर्णीयाज्‌--कटं 
अतं एव चोपमा- त्र. स्‌ 


५.9 90 
481 
496 
6 

1 46] 
“448. 





1. 
1:896. 


स 
५१ 


अज्ञानस्य स्वक्रायंण- विवरणं 

:2--.23( > 
-“2- {8 
अतीतानिागताश्चंघ-ः ध 


 अतोऽन्यदातेम्‌- ब. 3-4- 
अतिरात्रे षोडरिनम्‌-? 
अवत्पस तत्पर--सं.श्ा 


¬-284 
अतोऽववोधकस्वेन--? 


अता ऽजुभव पयेकः- च. वा. 1002 


- अद्यस्तात्यप शन खण्डन ] -10:4 ( { ] शू्ोक ध ५ 
अच्च शवावपन्ति-? ` | 


अराय पुरूषः स्वयं ज्योतिः- ब. 4-35-9 
अथ तस्य भथ- ते. उ. 2 


अथ तादशचयमधिटित-दै्वर. वा. पक्षधर 


अथ परा यया तदक्षर--मु. उ. 1-1-5 
अथ सुखज्ञानमेवाथेक्रिया-शाखदीपिका 
6 अथ हैतत्पुरुषः स्वपिति--वु. 2-1-17 
 अथातोऽहङ्ारदेशः-छा. 7-2-1 4 
अथात आत्पदिशः--छा. 7-25-2 ५ 1 
24 अथातोऽचिमन्िष्टोमेन-? ५. 
अथातो बह्मजिक्ञासा-च. स्‌ 
= अथेषोऽभ्वः प्रतिगृद्य प । 


1--1 












12 







+ + ।- +~ +~ ० च 


११. 
| | 2:29 | ४ 
449 ` 
19 
~. 291. 
त 207 ५ 


306 
488 
^ 313  अद्धैतवाक्यं त्वनन्यङोषत्वात्‌--भाम--? 
17 अध्यस्तमेवदहि-सं.शाः 1-36 ` 
अध्वर्यु निष्करामन्त परस्ताता--?. 

-अश्वयुं ब्ुणीते--?.. 
 अनवंस्थादयो दोषाः- खण्डन? 
 अनादिमायया--गो. का. 1-1४; 
अनित्यस्वविकारित्व- | 
अनिरुद्ध हि रोकेषु-मेक्चयमे 340-20 
` अनिधक्तव्यतावाद--खण्डन 1-06-4) छो. 


अद्वय आत्मा खन्माचन-न.उ, ता; ५ खण्डं 


 अद्धेतं चतुथं मन्यन्ते- न्‌. उत्तरः ता. खण्ड. [ 


6 अन्विष्यतां व्रपशरष्ठ--वि. पु. 2-13-95 ` 
31 अनीहया सोचति--सु.उ. >-1-2 ` 


2 अचुकृतेस्तस्य च -च. सू. 1-35-2 
8 अनुपलब्धे तत्ममाणम्‌- जै.सू. 1-1-5 | 
2 अच्ुपखभ्यात्मान-? ` ` । 1 (५. 
) अनुभूयत हि प्रथिव्यादिक-- भा | 
5 अनुमा शाधि- च, +2े-1 
6 अुमित्यादौ न क्रियाजन्य-विवरण 


अनरतन हि पत्यहाः--छा. ५-53-2 ` 
अन्त मौलितस स--खण्डनं | 





४. 
(4 ~ 


अन्यथ गरहतः--गो. काः 15 
 अन्यथात्वमसत्तस्मात्‌-! 0 
21 अन्यदा सत्वं तु-खण्डन 1-46 पुट 
` 20 अन्यश्च परमा यजन्‌--मोक्षघम 
294 अन्या माया पुनः सृष्टा? 
488 अन्योऽसावन्योऽहमस्म-. 1-4-10 
62 अन्य ह्यन्य स्मिन्पतिश्ितः--छा. 7-14-2 
809 अपदो घः अन्ये-तै. स. 5-2-9 
3 अपाकागतिः-छा. 1-8-58 
५ ~ 1 अपाणिपादो ऽके ४ 
9 311 अपागाद्यचेरन्ित्वे-- का. 6-4-1 
339 अपूव चाश्वादः- ज. सू. 10-58-65 
9 195 अप्रकरणे तु- ज. सू. 3-4-26 
2 98 अग्रल्यक्चोपलम्भस्य--यमकीति 
1 478 अप्राप्त शाख्मथैवत्‌- 
` 1 269 अप्राणा छमनाः- सु. उ. 2-1-2 
1 ‰5 अभय वै जनक--त्र. 4-3-4 
1 249 अभाग प्रतिषेधात्‌-जै. सु. 1-2-5 
9 02 अमावप्रल्ययाङम्बना--यो. सू. 1-10 1 
50  अमावात्पुननौचतनत्वदिव--पश्चपा 1-1-2 र ८ 
1 308 अभिधयाविनाभूत-तन््र, 318 =. 
1 115 अभीष्टसिद्धावपि-खल. 1-187 (27 च्छो) 
% 208 अमिदिनः सावयवस्य-स.शा. 265 ` 
2 204 अभेदिनो निर्विकृतेः-स.शा, 266 ४ 1 
5204. 2-1-14 


(3. ५ -9 
प. 4. | 

2 1. =. 

[र ॥- - ~). ` }-~ 


= 
{> 


(~>: 1) 
1.1. 
©` & 

















४, 
: (3. 
ष, 


<> < 
<~ 6 





1 ~. = ~~ -- ~~ 
९... & ८:6८: ८ 
3. 













4 ध ५ । । >. ४ | 1 । ५ 4 ध & : <| > : | ध र ८ ध । ॥ < : । ध ८ 





(=) 


5 अयमात्मा बरह्म - वृ 1 

3 अयमेव स योऽ्यमात्मा- ब्र. 2-5-1 

 अयक्ञिया वे माषाः-? 

$ अर्यं वे हर्यः--बृ.--2-5-19 

5 अ्थनैव विरोषो हि- न्या. कु 

4 अथंऽचुपर्ब्ध- ज्ञे. सू 

8 अर्थ ह्यविद्यमनेऽपि-भाग 

; अविद्यमानोऽप्यवभासतेऽथैः--भाग 

अविद्यमान जीवस्य स्कान्द 

 अविद्यायोनयो भावाः-? 

 अविद्यायामन्तरे--कठ. उ 

 अषिद्यास्तमयो मोक्षः-. सि 

 अविधेव वा अस्तु--चिवरण 

278 अविनारी बा-च (1 
126 अनग्यवहा्यमखक्षणं--चु. उत्तरता. 1-खण्ड ` 1 
35 अविरुद्धविशेषण--स. शा 
ध  अविदिष्ठस्तु वाक्या्थः- जे. ख्‌ 

अविशेषेण यच्छास्ल-जे. सू 

92 296 अन्यक्ता षव य.न्तस्तु-गा.का. : न 

त 4 6 अन्यक्ताच्यक्तमुत्पन्न-मोक् 349-29 ` ५ (1 

269 अशब्दमस्पर्दो- करट क 

969 अश्रीर शसरेषु-कट. 1-2-22 

968 अद्युद्धमिति चेन्न- तर. स्‌ 


- "फ: 
^ 
+ 


2-5-19 


{9 | 
1 4-890: ~. 
1 1-2-38 


2-5 

-5-106 

(5 2--23 

1-16" 
1-2-40 

{0-8-26 


19 


. 3- 4 2, 








3-1-25 








<न 


~ 
7 


८ ४ = 
९. ~ -- 4 
१. 


असदेव 





1. ८4 


वसिता्नां--तच्र. 41 घुर 


 असच्चिषृष्टवाचा च---तच्न 87 पुट 
6 असङ्गो ह्ययं पुरुषः-- चर. 4-3-15 ` 
2 असद्विकक्षणक्प्तौ-? 4 

; असिद्वितीयोऽयुससार पाण्डवम्‌ । 
 असुयो नमते खोकाः--इ. ड 

ध अस्ताति च--पा.स्‌. 
7 अस्ति माति पिय 


5-:3-4() 


असिति व्ह्य-तै 2-6-1 


अस्तीद्यवोपटन्धत्यः--कडठ. 5-1:) 


 अस्तुवा पदादपि! 

35 अस्तु वा तदप राक्यम्‌। ८ 
 अर्थिरात्कायेमिच्छन्तः-- माम 
 असर्धूरुमनणु- वृ 
 अस्नेहमच्छाय-तवु 
` अस्य लोकस्य का गत्िः-- छा 
88 अस्यां पृथिव्यां तेजोभयः--बु ८ 
17. सहमिसयेव योष्यः। £. : ` 


2-2-26 
;-8-8 
8-8 । 
1-9-1 
1 


आस्ीत्‌-छा. 6-2-1 क 
1 ह असच्यपदेरात्‌-ब. स्‌ 
+ अस्च्चन्न प्रतायत, श्रा्तव्यापास्नानात्व, 























पकोक्तथ- ` 


216  अद्िसन्नन्यतर तौर्थैभ्यः--छा. उ, 8-15-9 
293 अक्षरेरेव बुध्यन्ते-तन्चवा. 306 पुट 


आ: ४ 1 


2 आकाश इति देवाचा 1-9-11. 


238 आकाश प्वैतभ्यः--छा. 1-9-1 
9५ आकारो राब्दतन्मा्-? 


230 आकाशादेव समुत्पद्यन्त छा. 1-9-1 


66 आकारावत्सर्वगतश्च-? | । 
187 आकाशादौ सव्यता--स. दा. 1-178 
345 आकाशाद्वायुः तैन्त. उ. 2-1- 
281 आञ्चवैष्णवमकादरा--आ. रौ. शू. 8-26-8 
56 अधिय चतुघौ-१ 
52 आचमिटपवीर्वी-- 


58 आचायैवान्‌ पुरुषः-छा. 6-14-2 | 


89 आनज्यभागाव्चीषोमाः ५ ५ या- ५ 
2८  । ९ आज्यैः स्तुवते--? 


21 आत्मानौ तावेतो--शां..मा 


46 आत्मा वा इद्‌ दै. उ. 1-1 








3. ~ 75 
(८) क 
99 ~> 


~~ {~ 


4 
4: 
1 361 
८ 















5 


4 अद्यधीवेद्यसदीयः--खण्डनं 
आनन्दे विषयाुभवः--पञ्चपा 


आनन्दं बरह्मणा रूप-? 
आनन्दं बह्ण्यो विद्ठान्‌--तै. उ 
301. आनथक््यप्रतिहतानां-? 

157 आनीदवातं स्वधया तै. वा 
482 आपश्च न पमिणन्ति- ऋ. स 
अप पवेदमन्र आसुः- च. 5-5-1 


आपो वा इदं सश्र भूतम्‌ । ? 

आप्तकामस्य कास्प्ृहा-गो.का 
` आभास ण्वच-ज.सू 
 आरम्भसहति-स.रा 
आरुह्य नोकान्रुषक्कुञ्जरषु । ? 

8 आसेपे सति निमित्तायुसरणम्‌ । ? 
228 आाकपविनादितस्य--विवरण 

288 आचरते ज्ञानमेतेन-ग्मेता 3-39 
398 आश्चयत्वविषयत्व--स. शा. 1-31 
329 आश्ववालः प्रस्तरः-ते. स. 6-2-1 
278 आसखन्नानि हवीष्यमिश्रति--आप. ओरौ 
453 आहवनीयाद्‌ दावश्ची-- 








` आदावन्ते च यश्नास्ति--गौ. का. 2-6 ` ५ 0 
‡ आदित्यो यूपः ५: 
8 आद्यन बह्मणोरऽ्न्याभास्यत्वम्‌--भाम 


2-1-5 





तै. घा = 
8-28 (अ- ` 
थानुवादः) | 





{-102 (10 च्छे) 
सास) 


9-8-9 

28 
आषो वा इदमे सख्लिम्‌-तै.स. 7-1-5 
2-2-50 
८2-- | 








4-85-8 











1 


865 इत्थंभूतलक्षणे -पा. स्‌. 2-3-21 
इदं वा अत्र नैव किचन-ते. बा. 2-2-9 
1 202 इदं सर्वैमख्त-ते.उ. 28-1 
1 186 इदं सर्वं यदयमात्मा-व. 2-4-6 
2 309 इन्द्रजाखमिव मायामयम्‌- मे. 4- 
1 829 इन्द बजाय तै. बा. 1-7 -6 
५ इमां शाङ्का-माम. 2-1-13 
1 -314 अव गीः रय्या 
` 1 ॐ7~+ इद जन्मनि केषांचित्‌--मी. च्छा. 259 


~ ~ 
2 + 13 19. 
{~< 1 


[४ क| 
41. 
<~ 





4 
12. - ८ - € 
नु+ 








~ {~ 
(~ 


५ (द) 
269 ईशानो मूतभव्यस्य-कट. 2-4-12 1 

19 ईश्वराभदाज्ञीवस्वापि--शां. भा. (अथीयुवाद्‌) 3-2-5 
179 ईश्वरस्य परिणामवत्व--(पदार्थखण्डन) 
136 ईश्वरोपाधिसचप्रधानमाया-तत्वदी 
2 200 ईश्तेनौरशब्दम्‌- त्र. सू. 1-1-5 
















1 196 उक्तस्थले शरीराजन्यत्वे-मणि. ई. बा. 19 पु 
1 396 उशचैकचा क्रियते--आपस्तम्बपरिभाषा 17 
288. उतासतत्वस्येशानः--पुरुषसूक्त 
1 249 उत्तरवेद्यामच्निश्चीयते-तै. आ. 1-26 

1 451 उत्तरवद्याम्ि निद्धाति-? ` 












रे $; 


1 ~ + 5 


2.3: 


~ - 


272 एक दवाद्धितीयेऽसो-- 
180 णकथेवावुद्रषए्टव्यम्‌--बु. 4-4-20) 


68 
4 
९ 
` 206. 
40 


उपयुपरिषठात्‌-पा. सू. 4-34 


उर्पाद्यु चरान्त-? । ५ 
उभयथा च दोषात्‌-त्र. ख्‌. 2-2-16, 2 


उभाभ्यां सायं हयते-ते.्ा- 2-2-2 ` 


उभे सत्वे क्षत्रियाचथच्त्ते-भा. उचो. 424 
उरुप्रथस्व-व्रथयति-आ.्ौ.ख्‌. 1-95-3 ` 


(च्‌) 


10 ऋतेऽथ यत्थतीयेत--भाग. 2-9-33 
445 ऋत पिबन्तौ खुङृतस्य-- कट 1-4-। 
425 ऋतं सत्यं तथा धर्मः--? 


९ 


267 एकपदमुक्त्वा-खण्डन 1-95 ` 
` 90 एकमेव ज्ञानम्‌-पश्चपा. 


191 पकतमेवाद्धितीयम्‌-छा. 6-2-1 = 


पकस्मिन्भदाभावात्‌- गौ. स्‌. 4-2-11 


 एकराब्दोऽयं बहथेः--महाभाप्य 1-1-24 


266 प्कदाब्दोऽयमन्य- केयर 4-1-92 
0 पकः समस्त--वि. पु. 2-16- 4 
 पड्नहस्वात्सम्बुद्धेः--पा. ` ब 6-1-69 1 














179 ष्वमीश्वरे जीवे च--(पदार्थखण्डनसखीका 

226 पवबमेकज्च चत्वारः--तन्ब.वा. (90 युर) 

226 एवमेषोऽष्टदोषोऽपि--तन्.वा. (90 पुर) 

` 344. पवमेवेतच्छेते--वृ. ¬-1-19 

427 पवपेैषा माया-- च. उ. ता. 9 खण्ड 

486 पवमेवास्मादात्मनः-ब. 2-1-20 

 ॐ25 पव ज्ञाते तु मगवान्‌--वि. पु. 2-19-4 

269 प्व विदित्वा परमात्मरू्पं-कै ६ 

490 णवं सौम्य स आदेशो मवति--खछा. 6-1-6 

308 पष त आत्मा-वु. 3-71-3 ` 

229 षष एव परम आनन्दः--वृ. +य 

68 एष तु वा अतिवदति--ाः 7-16-। 
398 एष कोकपालः--कष्ठीतकिबाह्यणोपनिषत्‌ 8: 
275 पष सतुर्विचरण-- बृ 2 


9 





~ ध 








< ८; 





(~ + ५3 ` 






















५ ¦ ३  पेतदात्म्यमिद्‌ सव--छा- 0 “९.4: 
285 ` वन्धा गदिषल-{ ` 
{61 रं कत्वोद्धेयं-- ताण्डयबाह्मणम्‌ 8-6 -10 

1: 1 ८ ॐ  ओषयिवनस्पतयः-? 1 
| 6 ओष्रधे आयस्वेनम्‌- तै सं 








= | र 





1 (१ 


~+ कथ पुनः कारणत्वमवसयम्‌-खण्डन 1-38 पुर 
295 कदाचन स्तरारसि--ऋ. स. 6-4-19 

163 करणव्ववहारस्तु- न्या. कु. 4-26 पुट 

445 कषिर्मनीषी--ई. उ. 8 ॥ 

87 कतौ विज्ञानात्मा पुरुषः-- पश्च. ~4-9 
82 कतौ चाख्ायंवच्वात्‌- न. सू. 2-5- 
296 कल्पयत्यात्मनात्मानम्‌- गो. का. 2 
213 कष्टाय क्रमणे-पा. स्‌. 3-1-14 

197 कषय कर्मभिः पके-मोक्च? 

29 कस्मिन्न्‌ भगवो विज्ञाते-मु. उ. 1-1-3 

(7 करसि्मिन्वहभुत्कान्ते--प्रश्च. 6-3 

280 कद्छन्दसां योगम्‌-क. सं. 8-6-16 

2 294 कदिपितश्चन्निव्तेत-? 

2 206 का तदस्तु गतिः-खण्डन. 1-309 (39 श्छ) 
57 कामः सङ्कस्पः- वृ. 1-5-83 

219 कामा येऽस्य हृदि धिताः--व. 4-4-प 

91 कारणसवन्ध उत्पत्तिः-तच्यकशुदी 


"~ 


~ 
{~ 
द 


33 
1 


र 


~ - - {~ 
ध ज ४ - स [| 





९४ ^ ८० ४ ५ 
च 
य 









84 कायौत्मना तु नानात्वम्‌- त. ख्‌. भा. 1-1-4 (भड- 
: मास्कर) 1 ध 1 
233 का साख्नो गतिरिति-- छा. 1-85-4 
497 किति च--पा. सू. 1-2-118 

35 किंचिदेव विषयत्वं -(शिरोमणि) 1 
्‌ 1५ कि ते छृष्णान्ति कीकटेषु--ऋ. स. 3-8-21 


































८4 


८2 1 





123 कदत लं ॥ हि 1 एम ? ध र 
125 कञोऽकमेकतापत्तः- वे. भर. सा | 4 
206 केचिदत्र वेवयञ्चवतेयन्ति-कारिका 6-4-92 = = ` 
42 केवलो निगुणः-- श्व. 6-11 क 
382 केरादमश्च वपते- तै. स. 6-1-1 

286 को भवानिति निरदेशः--चि. पु. अथौदुवाद्‌ 
259 क्र च म्रल्यक्षतः प्राप्म्‌-? 

286 क्र यातं छच्रनिव्येषः--चि. पु. 2-13-96 
497 दधति च--पा 1-1-85 

473 क्रियापदैकयोगित्वे-तन्च्रवा. 480 
(ग) 


304 गुणवावस्तु- जे, स्‌. 1-2-10 
ङ 


~ ~+ ४० 





3 


>. +~ ५ 


















1. 568 - गोत्वविदरिश्र प्व--? ५ (4 भ ~ 
3 108 मोमिःश्चीणीत--? 
गौणं खाकश्चणिक्ं चति-- तन्त्र. 1 55 घु 0 
गौरवमेव तद्धेतुतायाम्‌-? ८ ॥ 1 





श 





0 1 
` 1 आ] ब्रखोऽतरंदष्ौन वेचि--राखदीपिका 1-1-5 (अधीत 
का "1 
1 = 91 घंञोऽयमित्यसो वृत्तिः-पश्चदरीं 8-15 





0 710 
213. डिति हस्वश्च- पा.सू. 1-4-6 
461 चतुखिराद्ालिनो देव-ते.स. 4-6-99 
278 चतुदाचा पौणमासीम्‌-? 

` 306 चत्वारि श्रङ्गा रयो अस्य--याक्षि. उ. 12 अनुवाक 
268 च्व सदये अद्रागिव्याह- तै. बा. 1-1-+ 1 ८ 
281 चित्रया यज्ञत- ते. स. 2-4५-6 4 
421 चैचघ्रमा, चेत्रगतप्रमा--तत्वदी 





{= 









(४ अ 
<> 
© 







288 जनैः स्वकर्मस्तिमितात्मनिश्चयैः 
136 जानातेश्चाचुमेयादिषु--विचरण 
+ जीव इंशो विद्धा चित्‌- 1 
` 115 जीवस्य जगदुपादानत्वे-सि.वि. 1 च्छो.व्या. ` 
44 जीवाकाराहंचत्तिपरिणत--विवरण = 
15 जीवेश्षावाभासन--नृ. ड. ता. ! खण्ड 
288 ज्यायान्प्रथिव्याः-छा 3-14-3 
ज्यायानेभ्यो छोकञ्यः 3-1.4- 




















<4* 





8 ज्ञानमुत्पद्यते फुसाम्‌--{ 1 

2 ज्ञानानन्दाद्यभिन्नत्वात्‌--पि. षुः 2-12-2 
308 ज्ञानखंरूपो मगवान्‌-बि. षु. 2-1-88 
208 ज्ञानं यथा संलयमसल्यमन्यत्‌-- ध < 

1 ज्ञाल्लावीरांनीदो--श्वेः 1-9 


12 
9 





पक 
थ 








| तं ~ 
407 ततो मायां परं चक्र-हरिवेशः 2-106-15 ` 
289 ततो यदुंत्तरतस्म्‌-श्वे. 8-10 = = 

199 तत्तु समन्वयात्‌-्. सू. 1-1-44 

385 तत्परत्वात्परत्वाच्च--प्रमाणमाला = 
263 तचखन्ञानान्निश्रेयसाधिगमः-- न्यायसूत्रम्‌ 1-1-1 

















99 तत्त्वमस्यादि जर.वा. 189 | 
95  तस्वमसि--छा. 6-68-7 `  : :: : 
208 तत्तज रक्षत, ता आप देश्चन्त-छा. 6-2-38 
207 तत्याज भद-ति धः - 2624 
तत्र को मोहः- ईश 7 




























|. 
(र 
<> 


(४, 
> 
५ 


[कः ४) 
[भ 
१ 


~ +~ 








{~ 
3 0 
मः 












1 47 तद्धैक आह -छा. ८ - ५. ८ 1 


तदा विद्धान्नामरूपाद्धिमुक्तः-मुण्डक 
9 तदु नाद्येति कश्चन--कटः 
2 तदीयता तत्सबन्धिता--बौद्धा-खीका 
4 तदेतज्नडं मोहात्मकम्‌-न-उ-ता 9 खण्ड ॥ 
१  तदेतन्मधु दध्यङ्डाथर्वणः--वृ. 2-5-19 | र ध 
 तदेश्चत-चा | (0 
2 328 तद्यच्छदमरतम्‌-छा. 
2 425 तद्यथा हिरण्यं निधिनिहितम्‌-ा ॥ 
ध (- नां पत्यवुध्यत--च {-4-10 | ५ ५ र 


) तत्सिद्धिजाति-ज.स्‌, 1-4-23 ` 
5 तथा चापस्माणुत्व स्थूखत्वान्‌ --भाम 2-2-16 
त्था विद्धान्ञामरूपादिमुक्तः-सण्ड 3-2-58 


8 त्तथा सद्वस्तुनो मेद्नयम्‌- पञ्चदशी 2-16 ` 

6 तदर्थशाखरात्‌-ज. स्‌ू. 1-2-31 1 

। तदर्थ यमनियमाभ्याम्‌-न्या. सू-मा 4-2-46प्रभ्रति) 
 तदेनन्यत्वमारम्मण-- ब. सू 3-1 1 

2 तदभिभ्यानदेव-ज. स्‌. 

8 तद्धावभावमापन्न-चि. पु 

{1 तद्धदेव स्स्थित यत्त (कौम) 

39 तदापीतेः ससार. सू. 

30 तदात्मानमेवावेत्‌-- 

39 तदात्मवक्व प्रसमीक््य देही-श्व. 2-14 


114 : 
2-54-1 
6-{--{8. 


4-2-8 
1-4-10. ˆ 
तदात्मान स्वयमङुर्त्‌-- ते. उ. 2-7-1 


 2-1-9 


04 
8-3-2 





"223४ 













न न --------=--------- 


© ५ +~ +~ ७2 +~ +~ ० ८2 +~ "~ +~ "~ ~ *~ = 8 ~ 5 द. ~~, 





128 
38: 


0 


4प 
&091 
306 


4686 
 ‰60 
166 


` 298 तन्वा स्वस्वरामिखंबन्धः- माण्ड. भा. आनन्दती्थविम्‌ ` (1 


459. 
29 
` 42 
60. 


 तमादेशपप्राक्ष्यः-छा. 
तमेव भान्तम्‌--कट 
तमेव विद्दित्वा-श्व. 3-8 
 तस्मा्र्किचित्‌-? 
तस्मा्यन्नासित नास्व्येव--मी. शो 
तस्मादसतः सज्ञायते -छा. 6-90-1 


10. 


तस्मादिदं जगदशेषम्‌--भाग 


268 तस्माद्शचैकैचा क्रियते. 


166 तस्माद्वा एतस्मादात्मनः -ते. उ. 21 
०५ 
451 
960 
. 66. 
` 845 
क्ण 
श्छ 
363 तस्य भासा--कट 
8 ` 
66 तस्य चिन्तयतः खष्ठिः 
ण्ण 


 तस्माज्ञन्मान्तरसंबन्ध्यात्मार्तित्वे--ब. शा. भा [अथौ 
 तस्मात्पव्यक्तदष्ठोऽपि-- नारदस्मृतिः 1-3 
तस्मात्परसूतमनव्यक्तम्‌- मोक्ष 349-28 | 
 तस्माद्ह्यावेयया-- स. शा 
। तस्माह्टोकिकपरमाथ--तत्वदी 


 तस्मिन्धरसन्ने- वि. पु. 1-11-91 
तस्य प्रयोगान्तरे निश्चपः-- इष्टी 


"304: 





तण्डरक्रयणदशाया--? क 
तण्डुलान्विभजेत्‌- तै. बा. 2-85-9 
तथ आसीत्तयसा- क. सं. 8-7-11 
6-1-83 
2-2-15 ` 


219 पु. 


तस्मादन्तः पर्िच्डत्तिः- १. 
10-14-22 


तस्मदिकाकीी न रमेत- बर. 1-4-38 


तस्माह्क्षितिन-? 


तस्मादूम पवाभ्ेदिंवा--? [उवाद्‌. ` 


2.-168 


तस्मान्न ज्ञानाकायेऽथः-? 









का 6-5-58 





तस्य ह वा एतस्य बह्मणः-छा. 8-3-4 ५ ८ 


<. 


397 तस्योपनिषत्‌ सत्यस्य सत्यम्‌- ब्र. 2-1-20 
 %94 तरत्यविद्यां वितताम्‌-वि. पु. 5-11-14 
187 तरति शोाकमात्मवित्‌-छ. 7-1-3. 
194 तकौदिना व्यापकतानिश्चये तु-कीष्धिति 110 पुट 
382 तं देवा आत्मानसुपासते-छा. 8-19-6 ` 
285 त्रप्येण परिच्छित्तिः-- तच. 87 पुट 
328 तानि ह वा पतानि-छा. 8-35-5 
388 तान्यहं वेद सर्वाणि-गीता, 4-5 
75 तान्यवानुविनश्यति--ब. 2-4-12 
114 तुच्छस्य विरोषणाभवात्‌ बौद्धा { 
304 वुच्छेनाभ्बपिहितम्‌- ऋ. स. 8-71-11 ^ । 
22 तुरीय सधदक्सदा (तुर्य तत्स्ैदक्सदा)- गौ. का. 12 
9 तुस्याथैत्वेऽपि तेनेषः- च्छो. 219 पुट 
201 तेजोऽतस्तथा ह्याह त्र. सू. 2-3-20 
480 प्राणा वे सव्य) तेषामेष खलयः- वु. 2-1-20 
198 तेषामर्थेन संवन्धः- ने. सू. 3-1-¶. 
208 चरयमेतत्स्वमरम्‌- नृ. उ. ता. खण्ड] 
 80एचिशुणा प्ररृतिमौया-१ ` 
281 चिवृद्रहिष्पवमानः--? 
463 अणि ह वै यज्ञस्योदरस्णि-? 
278 (अश्वमरध) चात्थ दीक्षणीया- ? 
182 त्वगिन्द्रियस्य साक्षादाधासे देदः--चिषघरण 
210, त्वरा वा पवा यशस्य 
29 दण्डत्वादिकमेव-? 
17 दण्डी पेषानन्वाद--? 1. 
62 दश्चिणेत्तराभ्यमत॒खुच्‌-पा. स्‌. 5-3-28 


¬+ ५2 


४2. 


> ४3 +> 


८> > ` 





1 


न्च 








' 6: ; | 





50 द्शेयन्ति चाभावाद्धावोत्पत्तिम्‌--शां. भा. 2-१-26 ` 
444 ददात मह्यम्‌ क. सं. ‡-1-1| 9) 
243 दधा सुदह्यति-? व 
| दाथ मधु घतम्‌-ते. स. 2--2 
222 दराैशेषेण --? 
472 ददौपूणैमासाभ्यां स्वर्गं --? 

62 दिक््शब्देभ्यः-पा. शू. 5-3-27 
272 दुष्ठज्ञानगृहीताथ- च्छो. 225 पुर 
6 ददयत त्भ्रियया--कट. 1-3-13 
142 दृष्रैव पुण्ये च पापंच वृ. 4-3-15 
431 देवादिभेदेऽपध्वस्त-वि. पु 14-3:3 
3 9] देवाः परमात्मानं भूरसित्युपासांचङ्कुः-दे. आ. 2-1-8 ` 
1 श्प देहेन्द्रियवुद्धि नास्ति-? 4 
` देशवद्धमुपांशत्वम्‌-जे. स्‌. 9-1-20 

19 देहयोगाद्वा सोऽपि. स्‌. 3-2-6 | 
196 द्रह्याजैनोदेरोन--रावरभा. 4-1-2 (अथौनुवाद) ध 
95 व्यस्य (कायस्य) गुणसमुदाय-कल्यतरखु 2-2-16 ` 
326 द्रण्व्यमात्मवद्दिष्णुः-वि. पु. 2-19-48 4. 
397 द्रष्टव्यः श्रोतव्यः- व. 2-4-5 
461 दयोः प्रणयान्ति, तस्मद्राभ्यामेति--? 

20 इासुप्णा-मु. उ. 3-1-1 

8 265 द्वितीयगामी नहि शब्दः- 
1 486 द्वितीयाद्वै मयम्‌-बृ. 1-4-2 
९ द्विपञ्चारादनयोवैङ्कयः-? ५ 
98 दे सचे ससुपाधिलय-१ 


2 +~ . £ +~ (¬ ~प. 1 


क 


१ {~ 
ऋ 
3. 
~> 


€ 
~ 





४2. 
~त 
८ 


० © ` ।~ ।+ (> + ४2 ५५ 
ध | 
श <> 
~ © 


(2 
 @ 
ड 





इ ~> 





४2 +~ 2 + 2 ` ` ` 


४9 ४० ४ ॐ ५० +~ 


2 ~ + + ० ~ ॥~ ~ + ४2 +~ ४ 


(५ 


114 


19 


345 
196 
281 
269 
841 
348 
` 149 


81 
34: 


9 
388 
1 
114 ` 
461 
५94 
198 न च पश्चेतरत्वे स्वम्याघातकत्वेन--? 

न चश्चुषा यह्यते- मु. उ. 3-1-8 

। न चदुभवव्याधिः--वातिक 3-4-103 
` न चदिदविदीत्‌--के. उ. 2-5 ध (1 
न जीणमल्वद्वासाः--गौ. धर्म. 9-4 क 0 


' 1106 
404 
382 
 ‰70 


407 
446 


र) 


धर्मस्य तदतद्रूप-? 
 धम्यरो सर्वैमश्चान्तम्‌- १ 1 
धाता यथापू्ैमकव्पयत्‌-ते.या.उ. 1 अचुवाकष | 


धातुसंबन्धे प्रलययाः--पा. कु. 3-4-1 | 
यीविपयेयरूपयम्‌-- ब. वातिकम्‌ 1-5-12 
धूमविशेषादौ चन्दन--? 


 चचुदैश्चिणा-- ते. आ. 1-82 
 धूवम्रचघु-कट. 2-1- 


[क 


ध्वा दयौः श्वा पृथिवी--ऋ. स. 8-8-51 
श्चबो राजा--ऋ. स. 8-8-31 
ध्यायतीव लेखायतीव-- ब. 4-35-7 


न, 
न ते त्वत्कियते किचन--क. स. 8-6-13 


न कट्टञ् मक्चयेत्‌-{ 


न कचन कामं कामयते- वु. 4-3-19 
नक्तासट्‌-पा. सू. 1-2-18 


न प्राह्यमेदमवधुय-- बोद्धा 53 पुट न 
नच तस्य भाविकोदेरा-वौद्धा. 15पुड 


न चतुखिदादिति बरृयात्‌-? 
न च निख्पाख्योपाद्‌ानता-- विवरणम्‌ 1-1-2 








॥ 


~~ {- {+ 3 


~ ।- (~, ~ ~ {3 ` 


४ 


॥2. - (2. 


८७ | ~ ~ 3. = ५ 


० +~ 


445 
1472 
485 
288 


24 


3482 
67 

128. 
162 
269 

911 
 %48 
216 
181 
291 
402 
छप्‌. 
-318 
451 
498 
402 
` 173 
285 
268 
` 112 


मं तजर यन्न सुचार्पङजम्‌-भाड् 2 19 


न तच रथाः न रथयोगाः- र. 4-5-10 


न तदस्ति सख रखक-- र. वा. 2-4-88 


नत विदाथ य इमाः-क. स. 8-5-17 
न तावन्मिथ्याङरानब्दः-पञ्चपा. | 


न तु तदितीयमर्ति-ब. 4-3-23 
नतौ परौ करोति-? 


न देवताथिशब्दक्रियम्‌- जे. सू. 6-5-18 


नयु नद्यात्माचुभव-पववरण 


 नचुनेश्वरज्ञानं पमा--न्या-कुख. 4-5 (छो. अवतारिका) ` 


न चुण्यपापे मम नारस्ति-के.ड 
नपुंसकस्य खख्चः- पा. सू 1-1-12 
न पृथिव्यामभिश्चेतव्यः-तै. स. 5-2-7 
न प्रेत्य सज्ञास्ति- ब. 2-4-12 


न बुद्धि मदैयन्दष्ः- पञ्चदशी 9-91 


निद्रां नैव च स्वभ्रम्‌--गो. का. 1-14 
न भूतकारस्पृक्प्रत्यक्‌-वातिकसारः 197 चुर 


न छिप्यते लोकदुःखेन -कठ. 2-2-11 


न द्युमताङ्गस्य--पा. सू. 1-1-68 

न विधौ परः शब्दाथैः-? | 

न वैश्वदेवे उन्तरवेदिम्‌-? 

न शुद्धयाजिनः रद्ध? 

न सन्नासन्न-शा--द 2-2- 

न सुषुिगविक्ञानम्‌--वातिंकसारः 196 पु 


न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यत्र कारो न भासते-- ८ ८ 


न स्वर्भं सोकमतिनयेदिति--छा. 1-8-56 





न हि कस्याणक्त्कश्चित्‌-गीता 


त दिमित क “ 0 








८2 {~ . € +~ +~ © +~ 4. 


{न 
+ 
| 


८2 : ८५ 


८० + ~~ ` 


४2 (+ {~ ++ ४2 ॥ 


८० 


(=: 


` + +~ (~~ +~ 


40 
848 ` 


384 निमित्तोपजनना्पाद्‌-शाखदीपिक्ा 6-5-54 


268 


37 
262 
481 


न दयनुमिविकालाचिचमानः--अद्धैतरनम्‌ 
न ह्यल्पवेशुण्ये समवति--शाखदीपिका 1-2-22 


नातिराे षोडदहिनम्‌-? 


 नात्मान न परश्चेव-ग. का. 1-1: | 
नान काचन भिदास्त-च खण्ड 8. 
 नानात्वमवटस्न्यापि-खण्डन 1-111 (17 छौ) 


नानिरवाच्योऽपि तत्क्षथः--दण 


नानतं वदेत्‌- तै. स. 2-2-5 


नान्तः पज्ञम्‌-प. 1 
नान्तरिक्षेऽन्निश्तव्यः- तै. सं. 5-2- 
नान्योऽतोऽस्ति ्रोता-- चर. 3-7-23 
नान्यः ध्रतिवलो खोके--भारत. 

नाभाव उपलन्यः- ज. सू. 2-2-28 


नाभावोऽमाववैधम्यीत्‌--न्यायलीखावती 20 पुट 


नामधेये गुणश्चतः- त्र. ख्‌. 1-4-6 


9 नामरूपे व्याकरोत्‌- छा. 6-85-3 0 
1 नावान्तरक्रियायोगात्‌--तच्र. 23 पुट 
नावेदावेन्मनुते तं बृहन्तम्‌- तै. बा. 3-12-9 
 नासतोऽदषत्वात्‌-. ख्‌ 2-2-46 त. 
 नासदासीत्‌- ते. ना. 2-85-9 ऋ.स. 8-7-17 
` -नास्विक्यपरिहाराथेम्‌- च्छा. 219 पुट | 
नाह खस्वयमेवं सस्प्यात्पानम्‌-छा. 8-11-2 


नित्यो नित्यानाम्‌-कठ 2-2-18 
निद्यानुमवय्राह्यं तमः--तच्धदी 55 पुट 








नाहमेवं ब्रवीमीति दोवाच--छा. 7-24-2 
नार्व इखमारस्त भूमेव सुखम्‌. 7-23-1 1 








~~ ¢> (५ ~ध. ` 


>. 


>. (~ 


५० ४० 2 


| 28 1 | 
क 
267. 
अण 
` 266 





निरनिष्ठो निरवद्यः-? 


 निणैयात्मनि साधारणे वा-दीषिति 70पुर 
 निवाणमय पवायम्‌--धवि. पु. 6-17-2: छ 
5 निवेदय च विकायै च-वे.मू.सा. 7 गच्छो. 
निवृत्तः सवेदुःखानाम्‌--गौ. का. 1-10 


-निष्परपञ्चास्थूलादि--विवरण 
नीहारेण पाब्खता जस्प्याः- ऋ. स. 5-35-11 
; नेति नेति--ई, 2-53-6 8. 


275 जैनं छृताङृते तपतः- बर. 4-4-22 ` 


 पञ्चददान्याज्यनि-? ` 
पण्डितं मन्यमानाः--कट. 1-2-5 ` 
 (गा्हैपयये) पलीख्ंयाजान्‌ जदोति-? 





निरूपद्रवभूताथपमाणस्य-? | 
निरुपाख्यक्रारणवादिनं प्रति-तस्वदी 1-1-2 
निरुप(धिकथ्चरमकायदशेनमव--विवरण {78 पु 


क 


निष्कठं निष्कियम्‌- श्च, 6-19 


निहतां हस्सतिमायां तु--दरिवंश 2-106-92 





नेह नाना-- च. 4-4-19 | 1 
नेतरैः पुण्येन भूषाभिः-मुग्यबोधव्याकरण 190 पुट 


(ष) ५५ ४ 


पदं मिथ्या कारयते--काशिका. 1-3-11 


पदाथः षडवेत्यत्र-न्याय लीलावती. 10 पुर ॥ 
4 ५ ६  परमाथौऽविनाशी-चि. १ 
3 66 परमात्मेति यं प्राहुः-- मोः 
1 78 परस्य तादात्म्यमस्तीति 









चेत्‌ न्या-क. 3-106 पुर ब ध 


+ £> + ४. 


<> ४ 


£= ४ ४ 


1 


६3. 


 प8 
381 


484 


269. 
४ 
350 
1111 
207 
248 
62 
269 
 ‰0 
343 
201 
808 
146 
309 
988 
14 
{5 
29 
400 
286 ` 
¦ ..-62. 
487 
 %09 
` 278 


परस्य भटस्य मते- न्या. क. रक्रा 3-106 


क क क 


परास्य दहाक्तिरप्वविधैव--भ्वे 


 परिकल्पितोऽपि मरस्णाय-सख. रा 


पञ्युकामश्चिन्वीत- तै. आं 
पश्चात्‌- पा. सू. 5-3-32 


 पदयाम्यचश्चुः--के-ड 


परं ज्योतिरूपसपद्य-@ा.--8-12-2-3 _ 
परागथप्रमेयषु- चवा. 159 च्छो 
पराचः कामाननुयन्ति बाखाः-कठ. 2-] 


6-0 


1-<6 


पादोऽस्य विश्वा मृतानि--पुरुषसक्त. 1 


पारमाथिकमदवेतम्‌--खण्डन 


1-13: 


पुण्येन पुण्य रोकं नयति-प्रञ्च. 3-7 
पुनः स पक्षी भूत्वा-च. 2-5-17 


पुरत्रये कीडति--कै. उ. 


 पुरस्तात्प्रतीचीनमश्वस्य-? 
पुरुष पवद भूतम्‌- भारत 9 
पुरुष कृष्ण कष्णद्‌न्त च. पे. आ. 5-2-4 


पुरुषान्न परं कि चित्‌-कट 


 पूवैसंबन्थनियमे--खण्डन 


पूर्वाधरावराणाम्‌- पा. सू. 


पृथगात्मानं प्रररितारच-श्व 


1-3-11 ` 


` पुयोडादां चतुधौ करोति-? ` 
 पुरोडाशानल्ङ्करु- ते. स. 6-3-1 
` पृणाडइत्या सवान्कामानवाघ्रुयात्‌-- ` 


1-5 
5-5-39 
0. 


` प्रथिवी दोतेत्यादि-तै, आ 


2-2 


2 
 पराभिध्यानाच्त तिरोहितम्‌- ब. ख्‌. 3-2-5 ` 
 पराखतात्परिमुच्यन्ति स्वै-तै.या 5. 


अ 


222 


| 





+ ~ ४3 € ५ वै. 


<> {< 


{= ~ + [= [=+ 


309 


66 
281 
479 


329 





 पृथिन्येतावती-- 


पृथिवी वायुराकाराम्‌- मोक्ष. 349-31 


पृष्ठैः स्तुवते- 


पौणमास्यां पौर्णमास्या-? ` | 
पौवापय पृषदोयैव्यम्‌- जे. स्‌. 6-5-54 


| प्रकारस्य सतस्तदीयतामाननेवन्धन-बोद्धा. 62 पुट ` | क 


प्रकृतेः क्रियमाणानि-गीता. 3-27 


प्रजापतिरात्मनो वपाम्‌- तै. स. 2-1-1 ` 
` प्रजापतिवरुणाय- ते. स. 2-3-12 
` परजासका रक्त्यूञ्यमका -पद्मज्जरा. 4-1-94 


प्रत्यक्षमसुमान च-मदु. 12-105 


 प्रत्यभ्याथात्म्यधीरेव- चर. वा. 18 छो. 


परत्यश्चवदनापि-कारिका. ` 


परत्यश्च चायचुमाने च-? 


प्रत्यासन्ना परिणतिरियम्‌-स. शा. 260 


प्रत्यस्तमितभेदं यत्‌-चि. पु. 6-7-55 
` प्रत्यक्षादावुत्पन्ने ज्ञन-? | ¢ 
४ प्रत्ययलोपे प्रत्ययरुक्षणम्‌- बे. वातिकम्‌. 1-1-62 1 
 प्रणिधाननिवन्ध--गौ.स्‌. 5-2-44 = 
8 भरतियोगिताश्च विरिष्य--दीधेति. 42्पुर ४ 
प्रतियोगिनि दष्टेच- च्छो. 238 पुट । 

2 पथमत्वात्पधानत्वात्‌-शा. द्‌. 1-1-9 
 सदिददीयिषुधसनस्य यथा-त्ोटक. 195 श्छो 

7 पद्येन तुसा माया--हरिवंश 2-106-18 





प्रपञ्चोपद्यमम्‌-- चु. उ. ता. खण्ड 1 








~ 


८: 1 &ॐ 


1 +~ ~ 


£ . ॐ. 


(6 


ष. 


“96 ` 
161 
331 


164 


160 
164. 
248 
8851 
807 | 


318 


क 
1 


256 


229 
172 


168 


86 
4850 : 
450 
806 ` 
क्ण 


प्रमाणान्थन्तरेणापि--ब. वातिकम्‌ 4-5-16] 


प्रमात्वसामान्यस्य-ः 


प्रमादाद्वै अखुसः- भा. उचो. 42-5 
प्रमापदं हि धात्वथेतावच्छदक- 
प्रमामात्रे नाञ्गतो शुणः-? ˆ 


ग्र्ुत्तिसवादादिना-ः 


प्रव्त्तनाप्यनीचित्यमूखम्‌- खण्डन. 1-105 (14 च्छो) ` 


प्रविश्यामूढो मूढ इव- च. उ. ता. 9 खण्ड. 
प्रस्तरमुत्तरं बदहिंषः सादयति--? 


 प्रस्तरादिवाक्यमनन्य--भाम.! 
श्राणश्रत उपदधाति-तै. स. 5-35-1 
भाणच्छ्रदाम्‌- पश्च. 6-4 

पाणा वै सत्यम्‌- च. 2-1-20 


प्रावल्यमागमस्येव--? 


प्रेयोऽन्यस्मात्‌. 1-4-8 
` प्राभाकरास्तु मितिमाचरशे-? 


 फठ्व्यपारयोर्घातुः- वै. भू. 2 


4. (ब) 4 


बहवो ज्ञानतपसा--गीता. 4-10 
बहु निगद्य किम -स. शा. 1-331 


बहस्प वा स्वराखाक्तम्‌-; 


` बर्हिषि (रजत) न देयम्‌- तै. स. 1-85-1 


वाधेऽच्ेऽन्यसाम्यात्किम्‌-खण्डन. 128 पुट (33चऋछो) ` 


बाधेन सोपाधिकता-रा 2-2-85 | 
 वाध्ेतोऽपीह वो मानैः--रा 2-2-5 4 





` विभेलयस्पश्चतषद्रदः--भा. आ.प. 1 अध्याय ` 
वौद्धेर्भावस्य--कल्पतर. 2-2-26 ` 

 बह्यवा इदमध-ब. 1-4-10 
बह्मविदाभोति परम्‌- ते. उ. 2- 1-1 ५ 
बह्यवेद्‌ ब्ह्येव भवति मु.उ. 3-2-9 

0 ब्ह्मासखजत-? ध | 

ब्रह्मैव सन््रह्माप्येति- बृ. 4-41-6 

108 ब्ाह्यणा न हुन्तन्यः-? 

95 ब्रह्मणोऽहं मदुष्योऽ्टम्‌-? 

87 बाह्यणोऽस्य मुखमाखीत्‌- पुरुषसूक्त. 

101 ब्ाह्यणो यज्त--! | 

7 ब्राह्मणे वै सवौ देवताः- तै. बा, 1-4-4 


2 ~ > €> ~ ~~ ४> 4 
८८ ¢ + ~ 2 
(> ८ # ~ ~ ~ = 


८ © ८७. ८८ # +~ ` 
भ, 
९९ 
"षे 


£~ 
© 
न 





भगवन्नाहमात्मतवित्‌- मचा 11. 
298 भवेतां यदि बक्षस्य--तन्ब. 306 

98 भावे चोपठन्धे.-- त्र. सू. 2-1-15 

815 भिद्यत हृद्यभ्रन्थिः--मु. उ. 2-22-8 41 
426 भूयश्चान्ते विश्वमायानिच्रच्तिः--श्वे. 1-10 ( व 
173 भूतग्रामः स एवायम्‌--गीता. 8-19 
304 भूतानीन्द्रियाणि-चख. उ. ता. ख. 9 
269 भूतेभिन्यैजायत- -कट. 2-1-71 

85 भूमा नारायणाख्यः स्यात्‌-१ ` 1 
82 भूयोऽनुग्रह--राख्रदीपिका. 1-2-98 
91 भूरत्येव घण्वििः 919 1 
21 भेदव्यपदेशाच्च 

` मेदाभदनिव्रच्यथम्‌ 


५ 
ह 
}9.9। 
(१ 












० +~ ८० 9 ए (० ४9 (9. +~ ७8 ४3  : ` 2 
०) 
> 
[१ 


| 
प टेः ( 





क 9. शा 1 


८० ८८ 


५० € 


(> 


> 


345 


261 
व 
450 
 %06 
485. 
201 
7. 
. -89 
क 
8. 
6 
805 ` 
429 
4:30 
94 


4 


 भोकादिस्न- स. चा 2-79. 


भोगार्थं खष्टिरित्यन्ये- गौ. का. 1-9. 
(म) 


7 मन उदकामन्माोटखत इव-? 
 मनननिदिध्यासनाभावे- विवरण (अथौनुवाद) ` 
मनननिदिष्यासनाभ्यां-तरि्रण 
7 मनश्च मन्तव्यं च प्रञ्च. 4-8 
मनसा वा अध्ने सङ्कस्पयति-? 
 मनसेव मनो जयत्‌-? 


मनोमयगिद विश्वम्‌--? 


मनोऽस्य दैवं चश्चुः-? 


मनो दोचक्राम- ङ. 6-1-11 
मयश्च शम्बरभ्येव-हरिवदा-? 
मयाध्याक्चेण प्रकृतिः- गीता 9-10 
मयि सर्वं पर्ति्ठितम्‌-कै. उ 


 मस्यनन्तगुणेऽनन्ते-{ 
 महत्तत्वाद्धिकुवांणात्‌-? 


महान्तं विभुमात्मानम्‌--कट. 1-2-29 


 महीघरत्वम्‌-वि. पु. 2-12-42 
मामत कचथि- ऋ. स. 1-5-27 
मामिव ये प्रपद्यन्ते गीता 7-14 


मायामा त॒-ब. सू. 3-2- 


माया च तमोरूपा-न.उ.ता. 9 
मायया सनिरखद्धः- श्वे. 4-9 

माया द्यषा मया खष्टा--मोक्ष. 347-44 
मायाश्रगे दयितयेष्लितम्‌-गाग. 11-5-3] 
` मायां ल प्रकतिम्‌-श्व, 4-10 1. 





् = न न्----------------------- 


४ 2. 


7:23 


।--4+ +~ ~ †~ 


^~ €: 


~ {~ 


2 


(2 


| ७.) 


206. 
3ॐ0प 


486 


र -। 
404 
1. 


535 


281 
1 


209. 
425 
20 
` 474 
 4प72 य पव विद्धानमावास्या-ते. स. 1-6-9 
442 यच्चिकेत सलयमित्तन्न मोधम्‌- क. स. 8-1-17 
274 यज्ञमानः प्रस्तरः? 
326 यतितव्यं समत्वे च-वि. पु. 1-19-46 
यतोवा इमान-ते. उ. 3-1 
 यत्तददरेद्यमग्रादह्यम्‌-म. 1-1-6 


यत्न दष्िपथं प्रासम्‌-यो.मा. 4-18 


9 
1: 
307 यत्त कालान्तरेणापि--वि. पु. 2-15-100 
344 यत्नेनाुमिवोऽप्यथै.--च 


477 यत्परः शाब्द्ः-? 


मितां हस्वः--पा. सू. 6-4-99 
 मिथ्याराब्दोऽनि्वचनीयतावचनः- पञ्चषा. अध्यास 
मुख्यं वा-जे. सू. 1-2-28 


मुमोच धञ्रायम्य--हरिवश 2-106-17 | 


मृत्तिकेव सव्यम्‌--ऋा. 6-1-4 


296 = 


मिथ्यैष व्यवसायस्ते गीता 18.59 





मुग्धऽधसपकत्तिः परिरेषात्‌- ब. स्‌. 3-2-10 


मूढ इव व्यवहरच्नास्ते- च. उ. ता. 9 खण्ड 
मृउखद-पा.स्‌. 127 


सत्याः स सत्युमाभोति-कडठ 9-1-10 
मैचावख्णः प्रेष्यति-? | 


क 
य आकारामन्तरो यमयति- बृ. 3-7-19 
य आकान्चे तिष्ठन्‌- रु. 5-7-12 
य आत्मा अपहत-छा. 8-१7-1 
य आत्मनि तिष्रन्‌- (माध्यन्दिन) 
य एवं विद्धान्‌ पौणमासौ-तै. स. 1-6-9 


---चा क््यपन्दयीय 1-34 








८८. © ६८ ` ++ च~: ` 


[५ ॐ, 


3 2 


| र | ५ + ५८ 





9 - 





381 


168 


278 


59 


320 
` 194 
169, 


189 


ॐ 
348 
810 
111 
 %74 
94: 
94 
142 
18 
9829. 
| 220 
83 
3 
60 


26 यथास्तिधराकाशे-ब, 4-3-19. : / 


 यत्पू्वैस्मिन्दास्यन्‌ स्यात्‌-? 


यत्प्रसद्‌ादवद्याद्- वु. वा 4- ¬-{~ 


यच्च त्वस्य सवम्‌- वृ. 4-5-15 


यच नान्यत्पद्यति---छा. 1-24 
यत्र हि देतमिव- व. +-2-15 


यत्र सध्योपाध्योः-मणि 


यत्र साध्यदेत्वोः--! 


यञ्च यदाषोन्नायकत्वम्‌- 


(न \# 


यत्रानन्दश्च मोदाश्च-ऋ. स. 1-7- 


 यज्ाविचारितमरेष-विवरण. 
 यज्नैष एतत्छुोऽभूत्‌ + कैध--चर. 2-1-16 
यत्रैष पतत्सुभोऽभूत्‌ [- तदेषां- बृ. 2-1-17 


यत्वत्तदरोष्का उपदधाति- ? 


 यत्साक्चादपरोक्चाव्‌- वु. 3-4-1 


यथा आदद्धेघान्चः- ङ. 2-4-1() 
यथा दन्दुभः- च. 4-5-8, 2-4-17 
यथा नयः स्यन्दमानाः- मु. :-2-8 


यथा च तक्षोमयथा-च.सू. 2-5-40 


यथाकाडास्थितः--गीता 9-6 


यथा विद्यमानमपि दीधिति (0पुरः 


यथा वे चयेनो निपल्य--? 
यथा धद्ध दाक्षणा ददाति? 
यथा सवेनामत्वमहपदेषु- 


यथा सत्यत्वाविरेषेऽपि- माम 


यथा दषा पसन: समन्‌--? 


यथा सौम्य व्यांसि- पश्च 4- 
यथा सोम्येकेन--छा. 6-1-4 








-प- | 


व क 
 11प यथाद्य (द्येको) ज्योतिरात्मा? ` 

269 यथोदकं दग वृष्म्‌--कट. 2-1-14 
269 यथोदकं शुद्धे शुद्धम्‌-कट. 2-1-15 
286 यद्चे रोहित रूपम्‌- छः. 6-4-1 
497 यदङ्ग दाद्युषे--क. स. 1-1-2 
` 49 यदचरस्तन्वा चाचधान--ऋ. सख. 8-1-15 
158 यदन्यद्धायोरन्तरिश्चाच- च्च. 2-35-2 ` 
493 यदा कर्मसु काम्येषु-ा. 5-2-8 
412 यदाच्चेयोऽषठाकपाकः- ते. स. 2-6-83 
282 यदाजिमायन्‌--? 

328 यदाजिमीयुस्तदाज्यानम्‌--? 

489 यदात्मतस्वेन तु बह्मतत्वम्‌-श्व. 4-)5 ~ 1 
398 यदा (रा) न्या ओषधय 
842 यदा सुषु इत्यादि- ब. 2-1-19 ८ 
267 यद्याहवनीये जुदोति-? 

329 यदि प्रतिहतो-? ५ 
252 यदि ज्ञान विषयता--? ` 
162 यदि परमात्वसमानाधिकरण--? ` 
297 यदि रथन्तरसामा सोमः-? 

61 यदिवानो महिश्ि-खा. 7-24-1 
255 यदि शाच्चैकदेशाखोचनन--तच. 958 पुट 
142 यदि स्वाभाविकं कठैत्वम्‌-वृ. भा. 4-5 (अथौचुवाद) 
353 यदेव मगवान्वेद--व्‌. 4-5-44 ० 
268 यदेवेह तदसुत्र-कड. ‰-1-10 = ५ | 
7 यद्वै तन्न पदयति- वृ. 4-3-22 ` 4 
230  यद्धूतहितमल्यन्तम्‌-मोश्च 
 यद्यच्ि चेष्यमाणाः ५९ ८ 


४9 +~ ~ € 13 + ॐ £ & ४3 


(~ (2. 


| +| 








1 


2. 








०५० 


1) 










~ > 2 (3 ८2 2 ८ +~ ४2 +~ व 


~ 


|~ 9 


८ ५ 


2 


284 युज्ञानः थमं मनः-श्वे. 2-1 = 


161. 
36 


384 


150 
828 


288 


289 
91४ 
290 
275 
271 
` 27 


335 
3:26 
325 
306 


` 398 

288 ` 
` 285 
442 
30 
986 

288 

99 
810; 


28 


यद्यपि पमासामन्ये--? 


^ 


 यद्धमैवच्वेन नियमत उपास्थते-(मणि) ` 


यन्निष्ठा यन्लिरूपिता व्या्तिः-? 
यन्निवन्धना हि यत्पतीतिः-? 


 यवमयश्चरः-ः | 


यस्मात्परं नापरमस्ति- श्वे. 5-9 
यस्मास्परत्यय्िधिः--पा. सू. 1-4-13 
यस्मान्नाणीयो न ज्यायोऽस्ति- भ्व. 3-9 
यस्मिन्पञ्च पञ्च जनाः- वु. 4-4-17 
यस्मिन्यौः परथिवी--सु. उ. 2-2-5 
यस्मिन्सर्वाणि भूतानि-ई. उ. 7 


यस्य दुष्ट करणम्‌-शाबरभाष्य 1-1-5 


यस्य देवे परा भक्तिः- श्वे. 6-23 
यस्य प्रासादात्‌-वि. पु. 
(यस्योमयं) हविरातिमाच्छैव्‌ (कति)-? 


यः सर्वज्ञः सवैवित्‌- मु.उ. 1-1-9 
याते अचे अयाशया-ततै. स. 1-2-11 ` 
याते ञ्चे रजाश्या-तै. स. 1-2-11. 
` याथातथ्यतोाऽथौन-ईं. उ. 8 

यादय बरह्मणः स्व-? 

या निद्ा-मीता 269 


यावानभथं उदपानि-- गीता 2-46 


 यावज्ञीवमयिदोच्रम्‌--? 
` यावत्या काचा--? ६ 
या वै कासन जाद्यणवताम्‌-? 


युक्तः शाब्दान्तसच्च-त्र. सू. 2-1-18 





नं 


¢ 

६ 
€> ५ 
॥ 


328 युपे पश्यं बध्चाति-? ५ 
298 यू खधाख्यौः नदी--पा. ख्‌. 1-4-8 
211 येन विचिः--षा.सू. 1-1-72 
455 येनाश्चते श्वतं मवति-छा. 6-1-3 
229 येनाश्चरं पुरुष वेद्-सु. उ. 1-2-13 
येय प्रेते विचिकित्सा--कड 1-1-20 
योऽपि तावत्‌- श्छ. वा. 250 पुर 4 1 
। योऽन्यथा सन्तमार्यालम्‌-वापिकसारः 2-4-100 ` | 
6 योनिश्चहि गायते--ब्र.स्‌ 142 
261 योऽयं दश्षिणेऽश्षाणि-बु- 5-65-4 
69 योऽसौ व्यक्तत्वम्‌--मोक्चष. 234-30 
 (सो)येऽहकार -मोश्च 5349-3) 

यो विक्ञने तिष्ठन्‌--ध 29 
वेदेदं जिघ्ाीति-छा. 5-19-4 
बै धभेः सव्यं वै तत्‌--व्‌. 1-4-14 
घ 


।-4 2 


८० ४ ४० ८ 


&८ ५“ ` +~ 
~ = क 
९८ ९ 





८८ < 
0० ४ ` 
€< -. “व~: € 


॥.॥ 


श्व प्रतिशरह्णित--वतै. स. 2-3-12 
५ (र). 

347 रल्तसपौदिव द्विश्वम्‌- ) 

350 स्मणीयचरणाः-- छा. 5-10-7 ५ 
326 रूपमेतदनन्वस्य-वि. पु. 4-19-41 ए 
802 रूपं रूपं प्रतिरूपः--वृ. 2-6-19 = `: ~ 
304 रूपं रूपे मघवा वो भवति-ऋ.स. 3-3-20 | 
2 लसितं विचश्चण--? 
82 टक्ष्यस्वरूपम्पि--स. रा. 1-5-16 
217 लिङ्खक्ञानसस्कारयोः-पञ्चपा 1 


{~ 
न [>~ 
[2.1 


+ 


४० ५० 9 > 


(9 





` {> ६ र # । 





119 = 


* 9) 


॥> 3 


६८ 


~ ७9 {~ (¬ 


£ . 


(~~ ` 


। 


1 


ए. + 


४ ४ 


201 
॥ 
 28प 
328 ` 
266 
215 
2185 
` 467 
318 
4 261 
01 
280 
206 
314 
2862 
287 
3085; 
278 
480 
98: 
20 | र 
88 


 छोकप्रासिद्धिस्तच्यम्‌- इष्टसिद्धिः ! 

रोकवन्त॒ लीलाकैवल्यम्‌ -च. स. 
 छोहितेष्णीषा ऋत्विजः- 
` चप्रकरणेऽस्यत्रापि-- वे. वार्तिकम्‌ 


वरुणो वा एतं गलःति- ते. स. 2-4-12 
वत्मेनि जुदोति- श्री. स्‌ 


वसन्त ब्राह्मणः 


वषर्कतः धथ भध्वः-? 


वस्तु राज्ञेति- वि. पु 


वस्त॒दुस्यो विकल्वः-यो. सू. 


वाचारस्भण सिकारः-- 


वा चित्ततिर्गे- पा. स्‌. 
वाजपेयेन स्वाराञ्यकामः-? 
 वात्स्यायनादीनां बह्मण्येव खशन्ययः--? 
 वायुयथेको सुवनम्‌-कड. 
वायु घुतम्‌-? 
वायु क्षेपिष्ठा देवला- ते. स 


च्छ. 


11-6-1: 


वसन्ते बाह्यण--श्णपस्तस्वधमे 1-1-19 | 
वसन्ते सखन्ते (ज्यातिष्ामन)-भात. श्रौ. ख्‌. 10-2-3 


3-09 


19 
6-1-5 


6-4-91 


5--{) 


%-1--1 


वान्दन पममस्वाम्‌ (बूनमख्,--त. ख 


 वाक्छदेवाभिधनस्य-चि. पु 


तिकरद्पा वियवत्तत---भा. क 


` विकारो नामधेयम्‌--्लं 


5-35 


1-18:- 
6-1-5...: 


विज्ञानमानन्द बद्ध -बु. 3-9-29 


विज्ञान यज्ञं तयुते तं 


विदयाविधि-स. शा 


 विद्धाचामरूपाद्धिसुक्तः 


छ. 


भ्ण 


विज्ञानं परमाथा.ऽसः--धि. षु 


“2-- {.{-:; ¡ 


2-5- 
4-12-8 


८3 


र~" 2- क) 


1 








#॥ ; 
० 
} ५ 


ना त्वेकवाक्यत्वात्‌- ज्ञे सू. 1-1-1 
विधायके शब्दे-अध्यासमा. व्या. क्प. 
भ्या नानाज-पा. स्‌. 5-2-21 

ण तु कमः- बरह्म. सू. 2-3-14 
प्रतिषिद्धधमीणाम्‌-जे.स्‌. 12-2-2:: 
प्रतिषधाद्धिकस्पः-जे. ख्‌. 6-5-51 
 चिभागश्चतः प्रायाश्चत्तम्‌ जै.सू. 6-5-49 
विभूति प्रसवे त्वन्ये-गो.का. 1-7 
वि्रमहत्‌नां विचिचत्यात्‌--स्ति. वि. 1 च्छो. व्या. 
431 षिभेदजनके-चि. पु. (6-7-16 
185 बिभ्रतं क्ञानञ्यातरेकेण--! 
¦ विमुक्तश्च विमुच्यते-कट. 5-1 न 
 षिख्दमिति नःक्र पव्यथः-भाम. 1-1-५4. सि. 
द 68 पुर. 1553 ५ 
236 विरुद्धवत्पतीयन्ते- ? 
98 विसेशरे त्वनपेश्चम्‌- जञ. सू. 1-3- 
208 विवतेवादस्य हि--स. रा. 2-61 
406 विवादपदं परमाणज्ञानम्‌- विवरण 100 पुट 
197 विविद्दिषन्ति यज्ञेन. 4-4- 
270 विद्येष्यं नािधा गच्छेत्‌-? 
466 विश्वमन्तरिष् च-मा, भा. 1-4-41 
465 विश्वमा पा-क. स. 1-4-14 
6 विश्वस्ययोनिः-? `  : 
848 विण्वं सत्यम्‌- क. स. 27-3 
87 विश्वो ष्िस्थृश्शुष्ट-ग.का. 1- ` 
50 विषयावभासाभवात्‌-विवरण 1-1-2 ` 
` 85 विषयनिरूप्यं हि ज्ञानम्‌-? 
235 विषथाचिषयो-- तच, 88 


- ~¬ “४. 
०.39 
: 
=> 
¢ 6. 


(५ 
= 
२ 
र 





८ - 


न 
पय 


1 


£. 

ह, 

(क ए 4 
¬ 5 ङ ॐ 9 
11 


{> 
[| 
> 
~“ 


॥ ॐ 
| 
=? 
©> 
5 


ण, 
~~ 

2 
ठ, द 


{3 ~ ~~ ~ 

।-+ ।-> ( ८८ 1: 

~ < (= £ 

~> छ <~ ~ 
९? ह) 


3 1 


(~+. ~ ~~ 
(9. 
(1 


४2 > (~ ` 


हि >, 


( 


1 
म 


क 
चै 












€ 
य्‌ 


= 1 ४. 





~. ~ 2 ४ 


(भणै, 


~ 


- ¢ +~ +~ 1 


90 
126 ` 
292. 


351 


268 ` 
498 
` 356 
` 201 
281 
198. 
4178: 
488 


449 
360 
352 


प्‌ 
478 

क्षः 
96 
88 
386 _ 
ए 


 कदष्याच तद्वाद्ः 


 विषयावच्छिन्नं फरम्‌-विवरण. 198 पुर. 


विष्णव रिपिविष्य-ते. स. 3-44-1 
विष्णोरेच्छावशशात्वात्त | 


विहयाय जीर्णान्यन्यनि--गीता 2-22 


चृक्षस्य स्वगतो भदः--पञ्चदयी. 2-15 

वेध्याच्च न स्वग्नादिवत्‌- र. ख. 2-9-29 ` 
र... 2-4-22 ` 

वेघम्यनेधेण्ये--व्र. सू. 2-1-34 





 उ्यात्तपक्लधमते बरम्‌--(न्याय-माः, 


वीहीनवदन्ति-आ. श्र). 1-19 
ऋीदीन्पोक्षति-आ. श्रौ. स्‌. 119१. 


वेदविदो विदित्वा--श्व. 1-7 ` 


वेदानदधीद्य-मनु. 3-2 
वेदान्तविज्ञान- युण्ड. 3-०2-6 


वेद कृत्वा-? 


(श) 


 शाक्यादन्येन (स्याथोदभ्येन) रूपेण-- 


क 


राङ्क चदयुमास्व्येव- न्या. कु. 5-17 ्छा) 


 दचाब्दज्ञानायुषाती-यो. स्‌. 1-9 4 
राब्दव्यापार (घ्रोढठव्यापार) नानात्वे-तन्ा. +प7षु. 
 शब्दाश्रयत्वादिना-? ध 
दारमयं बर्हिः--? ~ 

 शरीर्वाञ्मनेभियंत्‌--गीता. 18-15 
शरीरस्थोऽपि कौन्तेय-गीता. 13-31 


रीरा जन्यत्वे व्यथैविरोषणत्वम्‌-. बाद. मणि. 19पु. 


 उााक्मना हाक्ः-. स. 8-1-14 
 रासीरश्योभयेऽपि हि--ज. ख्‌. ` 





2) 








+¬ [¬ 9 ॐ ८० <~ _ ` 


~ 


८८ ।- (~ ।- ॥2. 


2 ~ 


- (+ (+ (+ ॥2 ~+ | 


० ४ 


च 
828 
` 284 
279 


351 


211 
344 
131 
266 
94 


8 


194 


61 
. 1197. 


४४. 


` शाख्रफलं प्रयोक्तार- जे. स्‌. 3-7-18 
शास्रस्था वा-जे. च्‌. 1-53-9 | 
राख शब्दाथविज्ञानात्‌---राधस्माष्यम्र्‌ 1-1 


रिवमदैतम्‌-प्रश्च. 1 ` 


 रिष्फोप-ज. ख्‌. 1-3-5 | 
शि सवेनामस्थानम्‌-पा. स्‌. 1-1-42. 


दाक कष्णम्‌- वृ. वा 9~-119 
दुष्ट (निरूपाध) ह्यत -कस्प. 1-11-1 


श्चतिलिङ्गवाक्य--जञ. खु. 3-3- 14 


श्ुतेर्जाताधेकारः- ज. खु. 3-3-1 
शण्वन्तः ्रञेण--बु. 6-1-85 
द्येनन ( अभिचरन्‌ ) यज्ञेत--? 
श्रोतव्यो मन्तव्यः-- ब. 2-4-85 


| (ष) 
षडस्माकमनादयः-? 


षड्भ्यो दुक्‌--पा. स्ट. 1-1-2४. 
1 षडिशतिबाजिनः-- ५ 
 ब्रडधिदातिरिव्येव--? 

2 षडिरातिथतुर्वेरदेषाम्‌? 

8 षड्दातिरस्य वङ्कयः-? 

षोडशिन गृण्डाति-? 

1 ष्णान्ता षट्‌-पा. सू. 1-1-24 


स एवाघस्थात्‌- छा. 1-25-4 
` सं पवेदं सवम्‌-सछा. (7-425-14 
स एष इ प्रचिष्टः--च्रु. 14 








2 ७2 + ८० ~~ 4 क 


12 [~ 


1: श 2 ६० _ £ ) 


9 9 +~ ( 


४2 12 + 2. 


८० ८ 2 ` 


10 
172 
380 
86 
328 
110 
114 
329 
` 329 


94 


स एष चेति नेति- बर. 3-926 
 सङ्तिग्रहणाभावात्‌-- बद्धा 


सच्च व्यच्चाभवत्‌- तै. उ. £ 6- 
सति सपद्य न धिदु--छा. 8-9- 
सस्व स्वातन्व्यमुदिष्टम्‌-- भार. 


‡ सत्वाच्छावरस्य-- व्र. स 2-1-1८ 


सत्यत्वं न च समान्यम्‌-्छो- ठा. 219 पु. 


सत्यस्य सलत्यम्‌- छ. 236 


सव्याचते गिथुनाक्व्य--रा. नान्व ( अध्यास, 


सत्य अनित च-- त. उ 2-{-ः; 


ख्यं ज्ञानसनस्त बह्य--च. उ 2-1-- 1 


खद परतिष्ठितः ऊष्णः--मा. उद्यो. 69-12 त 
सदसच्वस्यैकच विसेचेन विधिवत्‌-बोद्धा. (षु. 


संदस्ततोः सवन्धायुपपत्तः; 


 सद्धाव एष भवतः--वि. पु. 4-12-5 ध 
 सब्रह्यासरतवाचकत्वात्‌-दां. भा. छ. 6 (अ्थाु- ` 


५७ 


यादः) 


455 सदेव सोभ्येदम्र आसीत्‌--छ. (-< 4 
176 
48 
880 
128 ` 
"209. 


खटदादष्चिन्तादयाः--विश्चमातवं 5 (च्छा 


सधीः स्वम भूत्व. 4+-31 | 
सनत्खजातत यदिदम्‌-भा. उदो. 422 
सन्तमसवहुरखाकयेरिव--( त्वदा.) 
सन्निपातखृक्चषणो विधधिः--वै. परि 
सप्तदशानि प्रष्ठानिः | च 0 
6 सप्रयोजनता तेषाप्‌- गो. का-वै.घ्र. 2 1. 
` सख प्राणमसजत- श्न. 6-५ छ 
1 ख भगवः कास्मन्धताछतः- छा. | 1-24-1... 
; स भूभि विश्वतो च्त्वा- पुश. सक्त ह 











+~ 4. ~` 


£ ० {2 . 12 


4 


६2 -॥2 < - 12. 


हि त 


6 
~ व 


 # खमाननिक- न्या. सू. 1-1-13. 
१ 


146 


169 


66 
~ 281: 
96. 
5 सर्वतीथेदशां तावत्‌-चर. वातिकम्‌ 4-3-18 
सर्ब कमौखिरं पाथ--गीता 433 


सम्ाराप्यस्य रुपषपण-भाम. 1-<-) 
सम्यगज्ञानावमावक्ुः-स. रा 438 


संवान्यबदात्सत्तव-वाकयपदोय 3-:4. 


स यन्न कचत्परङ्वात---बु. 4-45-1 2 


सयो हेतन्मदच्यक्षम्‌- व्‌. 5-4-1 
 सरस्वतीमास्यस्य यजतः 


सवं वस्तु ज्ञातत्तया--विवरस्ण 9०० पुर 
सव्यप्रातपादकस्यः-- व. चातक 


सवेनान्नां बुद्धिविषयत्व ? स 
सवैषरल्यययवेेऽस्मिन्‌-- च. सि. 4- 


सय समन्राध-भा 


 स्वेकायेप्रमासाधारणम्‌ { 

6 | सथेस्य कृतेत्वददेव-- विवरण 900 पुर 
6 सवभूतेषु गृढः- श्वे. 6-11 1 
सर्वे कायममावपुरःसरम्‌-विवरण 913 षर 
स्व खच्विदं ब्हम--छा. 3-14-1 = = ` 
सवं त पराद्‌ात्‌- व्‌. 4-5-1 ५ 4 
88 सव वे तेऽक्रमाभ्रुबन्ति- ते. उ. 4-42-1 1 
८ 191 स 


सवण वा इमानि. 1-99-1 व 


 सवोदानि सवेनामानि- पा. स्‌. 1-1-97 
3 सवौः भरजाः अहरहर्वह्य-छा. 8 






7 सवस्य कार्णाशी0 =! 








~ प. ल 


(2 > ४ 


ॐ ॐ. 


=) 


+~ 


1 ॐ 


५० ८० ८० + ० ०७ ० ^~ + ७9 + 


० 


2: 


298 


279 
144 
144 
144 
278 
१: 


276; 


28 


` 184. 
- 128 


14 


469 

288 
220 
219 
990 | 
` 408 ` 
229 
 ‰40 
195 
486 _ 
306 


304 सयौ यथा--कट. 2-2-11 


सवनीये छिद्रापिघानाथत्वात्‌- जे. सू. 12-2-8 
सका फष आत्मा हदि--चछा. 8-3- | 


स बघा पष पतरिपमिन्‌ सम्प्रलदि-च 4-3-15 


स्रवा पष एतस्मिन्‌ स्वत्न-चर. 4-3-16 


सवा पष महानज आत्मा--ब. 4-4-22 
सविखासाक्ञाननिन्रत्तिवधः-विवरण 215 पु. (अथी 
खुवादः) ० 


सिर पको दष्ा-च. 4: -2 
सहि कती--च. 4-4-1: 


साध चन्द्रमासे-इयस्रीववधकाव्यः 
साध्याभावस्तु यस्तस्या--वाक्यपदीप 
साध्याभावानिश्चयवति ? 

सपेक्षादुवदे डि न भमितिः--नयिभेक 
सामानाधिक्र्ण्येन--दय-द. 1-1-85 
सामानाधिकरण्यमनत्र पदयोः-स. शा 1-197 


 सामानाधिकरण्यमनत्र भवति- स. शा 1-196 
 सित्नारदिभेदेन--वि. पु. 2-16-2 


सिहान्विद्रावितान--हरिवंद्. 2-106-26 


सुखे भगवो विजिज्ञासे-छा. 8-22 ` 
सुखमस्यात्मनो रूपम्‌- भाग. 7-15-26? 
` खद्रुधावनश्रान्ता--खण्डन. 1-97 च्छो 
 खवर्णे हिरण्यं भार्यस्‌- ते. बा. 2-4-4 ` 


सखषिरो षा 


सखुषुषिकलि--के. उ 4.6 
सुषु विज्ञानटेशस्य--पञ्चपा. 1-1-2 
सूर्यो ज्योतिज्यतिः- ते. ग. 1-1-2 








#~ = धु. 


+ ।- (८ ४9 € > ~ !- +~ 


2 . 


५० ^ ० ० 3 । 


301 
26: 


309 


103 
2398 
309 


सृण्येव जभैरी- ऋ.सं. 8-6-2 


 सृिस्थिति-से. दा. 1-260 


सश्वीरूपदधाति- ते. स. 5-35-4 
सतु दष्टा समुद्रस्य | 


स्यं देवतैश्चत--छा. 6-85-2 
सयंमाया-भाग. 5-7-9 
66 संव हि सत्यादयः- त. सू. 3-3-38 
. सोऽकाम्रयत- तै. :2-6-2 
 सोहंकार-ोक्षधमे 349 -30 
सोमारौदं चरुम्‌- तै. स. 2-2-10 


समिन यजत- श्रो. स्‌. 8-21-2 
सोऽय सत्यो हनादिश्च 


 सोऽसोदीत्‌- तै. स. 1-5-1 ` 


सखागवन्ह्यवादिर-खण्डन. 1-1 -6 १ (1 
स्तन भमः ? । । 
स्वच्छेऽन्तःकरणे ? 


5 स्वतोऽसिद्ध--बरृ. वातिकम्‌. 4-3-16 4 
5 स्वतः सिद्धोऽथवा सिद्धः-च. वातिकम्‌ 4-3-160 
| स्वप्रमायास्वस्येति-गौ. का. 1-7 ` ` ` 
 स्वभ्रान्तं जागरितान्तं च--कट. 2-1-4 


144 स्वेन शायीरम्‌--वृ. 4-3-11 


0 स्वप्रघधासाभ्यतः--रा 02 -8 - 
 स्वप्रमायागन्धवे -- गै लू. 4-2-81 
स्वपरकादामहानन्दम्‌-चर. उ. ता. 8 खण्ड 
स्वपति भवति-छा. 6-86-1 
2 स्वशकामो यज्ञेत--तै. स. %-5-5 
2 स्वरूपतः प्रमाणेवां -- त्सखी. ` 4 4 0 
च स्वात्मबन्धहरः स्वदा- च ङ. ता ( | ५ 





168 स्वाचिक्ररणक्चषणध्व्स = ` 

| स्वाध्याय प्रचचनाभ्याम्‌- तै. उ. 1-85-1. 

49 स्कवाध्यायोऽध्येतव्यः- दे. आ. ‰2-15 ५ 8 
स्वायुर्कतमतिजन्महेतुताम्‌-ख. शा. 1-5-18. 
ॐ स्वाञचुस्कम्रति जन्पकारणम्‌-स. रा. 1-5-17 | 
204 स्वे महिश्ि-छा. 7-94-1 7 

` 2 स्वेनैव कल्पितेदेशे? ` 

212 स्थानिवददिशः--पा. ख. 1-1-56 
50 स्थिर्रखुयायिकास्णम्‌--शां. मा. 2-2-26 = 
12 स्फटिकमगेष्सेवोपधान -पञ्चपा (खोहिल्यमिथ्यात्व-ः | 
वि | 99 
77 इन्वाहभ्भेमाः--का. 6-5- 

213 शलिसर्वैषाम्‌-पा. स्‌. 8-3-22 

हिरण्यं निधाय चतव्यम्‌? 

305 द्िरण्यं हस्ते भवति? ` 

967 हेत॒विदो्रदेः-सश्चिक्तसारज्याकरण ` 

8 डहेत्वाद्यमावखावैच्य--स. शा. 1-102 (9 च्छो) 
30 हे नरास्तं न जानीथ-मा. भा. 7-5-17 
133 दी्धीर्मीः-च, 1-5-8 9. ५ 

187 क्षीयन्ते चास्य--मु.ड. 9-?-8 ` 

361 श्रुते आचामेत्‌? । 


=¬ 4. 


= 1.) 
प्र @ ` 
धद. 

५१ 


12 
< 
> 


£~ {+ 1 ५५ ~~ ८3 ८3 ~ 
(3 
उद +~ _ 


- (~ ~ ॐ € 
1) | 
[१ 
९ 





{>~ -£) 
<~. 0 


1 
६ 
॥ 





 चछषरणशनाणः. 


. ऋक्संहिता 
, तैत्तसीयसंहिता कै. केवव्योपनिषत्‌ 
. तैत्तरीयव्राह्मणम्‌ | स. रा. स्क्चेपरश्यीसकम्‌ | 
, तैत्तरीयारण्यक्रम्‌ | भाम. भामक्ती ध 
 ब्ह्यसू्म्‌ कल्प. कल्पतखः 

 जमिनिसत्रम्‌ चा. भा. राचछरभाष्यम्‌ | 
गौतमस्सूत्रम्‌ (न्याय) यो. भा. पातञ्जरुखोगमाष्यम्‌ 
पाणिनीयसूत्रम्‌ | तन्त्र. तन्त्रावातिकम्‌ 3 
योगसच्म्‌ (पतञ्जल) ` | मी. च्छो. मीयांसा चछोकवातिकम्‌ _ . 
1 इदोपनिषत्‌ _  । पञ्चपा. पञ्चपाटिका 
के. उ. केनोपनिषत्‌ ` | तत्वदी. त्वदीपनम्‌ 
कठ. कठोपनिषत्‌ = ` | भाग. भागवतम्‌ 

परश्च. प्ञ्चापनिषत्‌ | भा. भारतम्‌ 

मु.उ. मुण्डकोपनिषत्‌ धि. पु. विष्णुपुराणम्‌ 

` गौ.का. गोडपादकारशिका |. ख. बह्मासद्धः 

तै. उ. तंत्तरायोपानेषत्‌ (क ५ स वि. (सद्कन्ताचच्दु स 
या. उ. या्ञक्युपनेषत्‌ | आ. श्रौ. सू. ञापस्तम्बध्रोतसूज्रम्‌ ` 
के. फेतरेयोपनिषत्‌ (| ८ । ५ , | न्या. कु. न्यायङकखुमाजाङे 
ब्र. ब्रहदारण्यकोपनिषत्‌ | बे.मू. सा. वेयाकरणभूषणसारः ` 
छा. छान्दोग्योपनिषत्‌ | बौद्धा. बोद्धांधकारः (आत्मतत्व ८ ८ 
श्वे. श्वेताश्वतरोपनिषत्‌ | ८ | विवेकः 14. 1 
 न्र.उ. ता. गृखिदोत्तसतापिनी रा. द्‌. राख्रदर्पणम्‌ 


| । | 4 क 4 क 





| 
~त 





¢ 


। 422 0 10 
4 ¢ ८ 








भ्रु राजकीयप्राच्यकोशागारे परिष्छत्य देवनागरा्षरः 


॥ 11 


68 


समुद्वितानां क्रस्याणां प्रबन्धानां 


कि 


प्रसिद्धिपक्िका 


सान ०० कमना नअ 


2. | ॥ (1); आपस्तम्बशुस्वसुं उयाख्याच्रयोपेवम्‌ 


गृह्यघ्रूत्म्‌ 
2) खादिस्गृ्यसञं रुद्रस्कन्दीयसहितम्‌ 
©) बोधायनगरद्यसूत्र परिशिष्टसादतम्‌ 


 धमघ्रत्म्‌ 
4) गौतमधमेसूत्र मस्करिव्याख्यासदितम्‌ 


धमेश्चास्निवन्ध 


(11) सरस्वतीविखासः प्रतापरुद्रविरचित 
| (व्यवहारमाचम्‌) ५ 


(5) स्मृतिचन्द्रिक्ा (प्रथमसपुरं सस्कारकाण्डः) 
4 (6) स्मतिचान्द्का (दितायसपुर आह्निककाण्डः) 
5 (1) स्खुतिचान्द्रका (ठतायसपुरं व्यवहारकाण्डः) 
8) स्मतिचन्द्रिका (चतुथंसपुटः व्यवहारकाण्डः) 
(9) स्स्रतिचन्द्रिका (पञ्चमसपुट श्रद्धकाण्ड 
(10) स्मतिचन्द्िका (षष्ठसपुर आराचकाण्डः) 


3; ४१ ५.५ 


4. 


++ ८० ८ 








`` :: 68 


64 
“88 
66 


-1 > ८ - अ 
ठ (2. 00. 


४ | (41 | 


1 


० 


(18) 9 संपुट 111. 
। (1: । : , .५१ सपट | ३ | 
(20 क्राव्धश्रकारा सङ्कताख्यसका्थुत 


(29). 1 सपुरं {~ 


 अर्थशाद्म्‌ः ` 


(12) अथश्ाखं कौटिकीथुम्‌ च 
(15) अथदाखपदस्वी सपुटं 1 व 


(14) “9 सपुरः [ 
(16) 6 स [1 - 


अलङ्ारशाखम्‌, ` 


(16) अरुङ्कारमणिहारः सपुट क । 


( 1 । # । फति सपर ४ 


वेयसाखम्‌. 


(21) आयुवंदस्ूज यार {नन्दीयन्याख्याचतम्‌ 


उयोतिर्लाच्म्‌, 


महैदीपिकाख्यव्याख्यायुतम्‌ 
१ सरपट 1 


(24)... ८ ध सपटं 111 


अदरैतवेदान्तः, ` ् 


;) अद्वैतसिद्धिः, गुख्चद्रकपपत सपटं 1 


(22) विद्यामायवीय विष्णुश्मेविरचित-- ` (1: 





9 








34 
5 


&€9 


व्ाश्हाद्रतवदान्त 


अआानन्दद्‌ायना--भा्धपकल्या--व्यास्या- 
दयोपेतः-सयुट [. 


दरतचदान्त 


)) ब्रद्यस्यज्रमाष्य आनन्दताशथाय सत्वपका{रिक्ा-- 
तात्पयचया-दका-पन्छारःः साहतम्‌ 
खयर 11] 


(30) बह्मसून्नभास्यं आनन्दतीथीयं तत्वधकश्चिका-- : 


तात्पयचन्द्िका- प्रकाशैः सहितम्‌- 


६ सपटः 1 \#/ | 

(31) तकताण्डव स्यायद्धीपाख्यव्याख्यायतम्‌-- 
ि सपुरः -. 
( २) १) ॥ सपुरः {1 


प्रष्मणेकम्‌, 


# 


(34) अभिटवितार्थयिन्तामणिः- सपरं 1 


(नानादाख्पयविपयसय्रहः) 


। (8) मेशरू मराच्यकोद्ागारस्थ लकिखितग्रन्थस्‌ची 


सवत्ररणा---प्रथमसपट- वदा 





| रू. आ! 
28) स्वाथसिद्धया ख्यच्रान्तेयत तच्वमुक्ताकलापः-- 4 0 


(क 


{~ £> 


{£ 


क 
क # ~ 


^) 


0 











8 (1) उ८म००८०.०९7० ऊञकण्छन्ठड- - 


` 9 (10) दनष्टूठ च्छत्‌ 2 


11 (12) ८८.४3.३3 ४75२, 2४०० 
15 (13) 28.०९० उण्कउ ©उ., ८8४ ५ 
14 (14) 0995९733 दः०२-2०. ङ---20. 3 ४ ५) 
| 16.16) 7.9९ %०८् १३. उ००९८०3८०००००९००५> - 4 
४ + 9 (16) 308९ उ क्ण), 20. 9 1 
17 (17) ॐ९एक८, 2, 5०९२ ९०४८ ५४०० | = 
18 (18) ४२३ €उ०डरग्कखुए 
19 (19) =र< त्‌ स०ङ्ञ्छण्छञ्व्क 20. 0 = 1८ 


| `  छलख2ठः 75०००४२ १6०५०४३९ ९३२० 2990८ 2. ४92९; 3 
| | त, 


चव्य न्क 


~ : ~~~ 


5०९.०९२ॐ € छ2© ऊध 59 | 
4 (2) चोण्छककुखउ सेकण्दण्छड--सन्यासखम ४ 
< ^; 9... (ॐ) ~. ह पड, ठञ्केखषन 

४५ (4) र | 2धरण्य्ः 

 छप्ुककः 
` ठग्स 
८1) ५५, ` एण्ठकुरतसनन.-.: 
0. (8) ^ कद्र 


म मी 
{= [== 
~ +> 


| ४ 
७ . ` < - < 


0; 
क 


५ 10 (11) 29९२० एष्ठ ५०८ ४७रग्ये ^ 4. 


+ ५० 
भो, 


४ 


[श 
ल= क ४ 















८ ~ न 


सैख-9ठः <2,०८्टये ०९09920८ >. ४९), ४३>, सऽण्ठण्ध्ञदै, 
| द ऊगी८० | 


कद 7) ० ठ 7 3. ८) 


क स ज न 


1. क्ये जच्च्युख्नकवे ~ ६ 
(1 रुर 28९ ०7 "वि ८.4 ति क 
2.०९०7९९७०5० उ, | | 


प ०, ४९ 2 ई. 39 © 


, ०.९८००इ 2 30:3० .. { 
6. = ०2९० उण्कठन्ड०८०८) ..- 


५ 
1 
(> 
८ 
® 
८ 1. <> ~. =. ~ >~ = ~~ <> 
१ 


२ 
९, 


८८.०९८. €घ्ठ ४८२ =, ठण्ड ०८ 14 
2०८2 ठय; ठ-> 4 
25 ह, व 
202०८०२ ०००३३९० 2507}, । गत > 
ठय्‌४९८.2 ॐ ~ 
ध खण्टण्ध०प - 1 
रये; + क 


1 

0 

1 

८०८२० 9 
९१9 ` 33 `" ॥ 

... 0 

1 

1 

1 


| 


8 
1 
६५4 
2५. 
0 
४५. 

7 क ^ 2 


@ः 


खण्टण्ध्०पठ> ८ 
( उर्द-2 >; ^ 
ध ८०४३ ०८० 

( ९१८० }9 [ 


^ 9 + 


कदन 


५ 


2. २ एंड %@ ङ०. ©: ४ 


| कच ठ्ठ 1 १ ॥ 


: दमु 


=2९ ९४०८० "0 $ 


1352८39 0४८ १,९३० ०४०९९ ९१३६ ठ यम .०५० 
(9. स ०९>? 1 
क 0 2६07 5.०८ ४५